सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर । श्रावितं शंकरयशस्सतीशंकरयोः शुभम्

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर । श्रावय शंकरयशः सतीशंकरयोः शुभम् ॥

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या परं तद्यश उत्तमम् । किमकार्ष्टां हि तत्स्थौ वै चरितं दंपती शिवौ

इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या तद्यशः परमं शुभम् । किं चकार तत्र दंपती शिवौ चरितं वद ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । सतीशिवचरित्रं च शृणु मे प्रेमतो मुने । लौकिकीं गतिमाश्रित्य चिक्रीडाते सदान्वहम्

ब्रह्मोवाच—मुने, सतीशिवचरित्रं मे प्रेमतो शृणु। लौकिकीं गतिमाश्रित्य तौ सदान्वहं चिक्रीडतुः।

Verse 4

ततस्सती महादेवी वियोगमलभन्मुने । स्वपतश्शंकरस्येति वदंत्येके सुबुद्धयः

ततः सती महादेवी, मुने, वियोगमलभत्। स्वपतिः शंकरस्येति वदन्त्येके सुबुद्धयः।

Verse 5

वागर्थाविव संपृक्तौ शक्तोशौ सर्वदा चितौ । कथं घटेत च तयोर्वियोगस्तत्त्वतो मुने

वागर्थाविव नित्यं संपृक्तौ शक्तीशौ चित्स्वरूपिणौ। कथं नु तयोर्वियोगः स्यात् तत्त्वतः, मुने॥

Verse 6

लीलारुचित्वादथ वा संघटेताऽखिलं च तत् । कुरुते यद्यदीशश्च सती च भवरीतिगौ

लीलारुचित्वादथवा संघटेताखिलं जगत्। यद्यत्करोति परमेशः सती च भवरीतिगा॥

Verse 7

सा त्यक्ता दक्षजा दृष्ट्वा पतिना जनकाध्वरे । शंभोरनादरात्तत्र देहं तत्याज संगता

दक्षजा सा जनकाध्वरे पतिना त्यक्ता इव स्थिताम्। शंभोरनादरं दृष्ट्वा देहं तत्याज निश्चिता॥

Verse 8

पुनर्हिमालये सैवाविर्भूता नामतस्सती । पार्वतीति शिवं प्राप तप्त्वा भूरि विवाहतः

पुनर्हिमालये सा देवी सती नाम्ना समाविर्भूता; पार्वतीति ख्याता। बहु तपः कृत्वा विवाहेन श्रीशिवं पतिं प्राप।

Verse 9

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः । पप्रच्छ च विधातारं शिवाशिवमहद्यशः

सूत उवाच—एवं ब्रह्मणो वचः श्रुत्वा नारदः, शिवाशिवमहद्यशाः, पुनर्विधातारं पप्रच्छ।

Verse 10

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे मे वद विस्तरात् । शिवाशिवचरित्रं तद्भवाचारपरानुगम्

नारद उवाच—विष्णुशिष्य महाभाग विधे, मे विस्तरात् वद। शिवासतीचरितं तद्भवाचारपरानुगम्।

Verse 11

किमर्थं शंकरो जायां तत्याज प्राणतः प्रियाम् । तस्मादाचक्ष्व मे तात विचित्रमिति मन्महे

किमर्थं शंकरो जायां प्राणतः प्रियामपि तत्याज? तस्मादाचक्ष्व मे तात; विचित्रमिति मन्महे।

Verse 12

कुतोऽह्यध्वरजः पुत्रां नादरोभूच्छिवस्य ते । कथं तत्याज सा देहं गत्वा तत्र पितृक्रतौ

कुतो ह्यध्वरजः दक्षः शिवे ते नादरं चकार? कथं च सा पितृक्रतौ गत्वा देहं तत्याज?

Verse 13

ततः किमभवत्तत्र किमकार्षीन्महेश्वरः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रद्धायुक् तच्छुतावहम्

ततः किमभवत्तत्र? किमकार्षीन्महेश्वरः? तत्सर्वं मे समाचक्ष्व; श्रद्धायुक्तोऽहं तच्छ्रुतावहम्।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिस्सह नारद । सुतवर्य महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः

ब्रह्मोवाच—शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिः सह नारद; सुतवर्य महाप्राज्ञ, शशिमौलिनश्चरितं शृणु।

Verse 15

नमस्कृत्य महेशानं हर्यादिसुरसेवितम् । परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्

महेशानं नमस्कृत्य हर्यादिसुरसेवितम्; परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्।

Verse 16

सर्वेयं शिवलीला हि बहुलीलाकरः प्रभुः । स्वतंत्रो निर्विकारी च सती सापि हि तद्विधा

सर्वमेतत् खलु शिवस्य दिव्यलीला; प्रभुः बहुलीलाकरः, सर्वथा स्वातन्त्र्यवान् निर्विकारश्च। सती अपि तद्रूपा एव।

Verse 17

अन्यथा कस्समर्थो हि तत्कर्मकरणे मुने । परमात्मा परब्रह्म स एव परमेश्वरः

अन्यथा, मुने, तत्कर्म कर्तुं कः समर्थः? स एव परमात्मा, परब्रह्म, स एव परमेश्वरः शिवः।

Verse 18

यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः । मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः

यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः। मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः॥

Verse 19

शेषस्सदा यशो यस्य मुदा गायति नित्यशः । पारं न लभते तात स प्रभुश्शंकरः शिवः

तात, यस्य यशः शेषोऽपि सदा मुदा नित्यं गायति, स तस्य पारं न लभते। स प्रभुः शंकरः शिवः परमेेश्वरः।

Verse 20

तस्यैव लीलया सर्वोयमिति तत्त्वविभ्रमः । तत्र दोषो न कस्यापि सर्वव्यापी स प्रेरकः

तस्यैव लीलया ‘सर्वोऽयम् स्वतन्त्रतत्त्वम्’ इति तत्त्वविभ्रमः जायते। तत्र कस्यापि दोषो न; स सर्वव्यापी प्रेरकः।

Verse 21

एकस्मिन्समये रुद्रस्सत्या त्रिभुवने भवः । वृषमारुह्य पर्याटद्रसां लीलाविशारदः

एकस्मिन् समये भवो रुद्रः सत्या सह त्रिभुवने वृषमारुह्य पर्याटत्, लीलाविशारदः क्रीडारसपरायणः।

Verse 22

आगत्य दण्डकारण्यं पर्यटन् सागरांबराम् । दर्शयन् तत्र गां शोभां सत्यै सत्यपणः प्रभुः

दण्डकारण्यं समागत्य सागराम्बरां धराṃ पर्यटन्, तत्र देशस्य शोभां सत्याै दर्शयामास सत्यप्रतिज्ञः प्रभुः।

Verse 23

तत्र रामं ददर्शासौ लक्ष्मणेनान्वितं हरः । अन्विष्यंतं प्रियां सीतां रावणेन हृता छलात्

तत्र हरः लक्ष्मणेनान्वितं रामं ददर्श। स रावणेन छलाद्धृतां प्रियां सीतामन्विष्यन्तं ददर्श।

Verse 24

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे रामपरीक्षावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे रामपरीक्षावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 25

समिच्छंतं च तत्प्राप्तिं पृच्छंतं तद्गतिं हृदा । कुजादिभ्यो नष्टधियमत्रपं शोकविह्वलम्

समिच्छन्तं च तत्प्राप्तिं पृच्छन्तं तद्गतिं हृदा। कुजादिभ्यो नष्टधियं लज्जाहीनं शोकविह्वलम्।

Verse 26

सूर्यवंशोद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् । भरताग्रजमानंदरहितं विगतप्रभम्

स सूर्यवंशसमुद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् । भरताग्रजं च आनन्दरहितं विगतप्रभं ददर्श ॥

Verse 27

पूर्णकामो वराधीनं प्राणमत्स्म मुदा हरः । रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः

पूर्णकामो वराधीनः प्राणमत्स्म मुदा हरः। रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः॥

Verse 28

जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम् । रामाय विपिने तस्मिच्छंकरो भक्तवत्सलः

जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम्। रामाय विपिने तस्मिञ्छंकरो भक्तवत्सलः॥

Verse 29

इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम् । सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता

इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम्। सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता॥

Verse 30

सत्युवाच । देव देव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर । सेवंते त्वां सदा सर्वे हरिब्रह्मादयस्सुराः

सत्युवाच—देवदेव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर। हरिब्रह्मादयः सर्वे सुराः त्वां सदा सेवन्ते॥

Verse 31

त्वं प्रणम्यो हि सर्वेषां सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा । वेदांतवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः

त्वं हि सर्वेषां प्रणम्यः सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा। वेदान्तवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः॥

Verse 32

काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती । विचरंतौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ

काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती। विचरन्तौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ॥

Verse 33

तयोर्ज्येष्ठं कंजश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना । सुदितस्सुप्रसन्नात्माऽभवो भक्त इवाऽधुना

तयोर्ज्येष्ठं कञ्जश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना। सुदितः सुप्रसन्नात्मा बभूव भक्त इवाधुना॥

Verse 34

इति मे संशयं स्वामिञ्शंकर छेत्तुमर्हसि । सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो

इति मे संशयं स्वामिन् शंकर छेत्तुमर्हसि । सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो ॥

Verse 35

ब्रह्मोवाच । आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी । शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम्

ब्रह्मोवाच । आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी । शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम् ॥

Verse 36

तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः । तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः

तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः । तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः ॥

Verse 37

परमेश्वर उवाच । शृणु देवि सति प्रीत्या यथार्थं वच्मि नच्छलम् । वरदानप्रभावात्तु प्रणामं चैवमादरात्

परमेश्वर उवाच—देवि सति, प्रीत्या शृणु; यथार्थं वच्मि, न छलम्। वरदानप्रभावात् च एषः प्रणामः एवम् आदरात् क्रियते।

Verse 38

रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ । सूर्यवंशोद्भवौ देवि प्राज्ञौ दशरथात्मजौ

देवि, रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ। सूर्यवंशोद्भवौ प्राज्ञौ दशरथात्मजौ च तौ।

Verse 39

गौरवर्णौ लघुर्बंधुश्शेषेशो लक्ष्मणाभिधः । ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः

गौरवर्णो लघुर्भ्राता शेष एव लक्ष्मणाभिधः । ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः ॥

Verse 40

अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः । इत्युक्त्वा विररामाऽसौ शंभुस्मृतिकरः प्रभुः

अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः । इत्युक्त्वा विररामासौ शम्भुस्मृतिकरः प्रभुः ॥

Verse 41

श्रुत्वापीत्थं वचश्शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः । शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी

श्रुत्वाप्येतद्वचः शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः । शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी ॥

Verse 42

अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याश्शंभुस्सनातनः । अवोचद्वचनं चेति प्रभुलीलाविशारदः

अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याः शम्भुः सनातनः । प्रभुलीलाविशारदः तामुवाच वचः शुभम् ॥

Verse 43

शिव उवाच । शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः । तव रामपरिक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया

शिव उवाच । शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः । तव रामपरीक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया ॥

Verse 44

विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये । गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका

विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये । गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका ॥

Verse 45

ब्रह्मोवाच । शिवाज्ञया सती तत्र गत्वाचिंतयदीश्वरी । कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः

ब्रह्मोवाच । शिवाज्ञया सती तत्र गत्वा चिन्तयद् ईश्वरी । कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः ॥

Verse 46

सीतारूपमहं धृत्वा गच्छेयं रामसन्निधौ । यदि रामो हरिस्सर्वं विज्ञास्यति न चान्यथा

सीतारूपमहं धृत्वा रामसन्निधिमेष्ये। यदि रामो हरिः सर्वं वेत्ति, तत्त्वं सम्यग् विज्ञास्यति नान्यथा॥

Verse 47

इत्थं विचार्य सीता सा भूत्वा रामसमीपतः । आगमत्तत्परीक्षार्थं सती मोहपरायणा

इति विचार्य सती सीतारूपा भूत्वा रामसमीपतः । तद्परीक्षार्थं मोहपरायणा तत्रागमत् ॥

Verse 48

सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा जपन्नाम शिवेति च । विहस्य तत्प्रविज्ञाय नत्वावोचद्रघूद्वहः

सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा शिवेति नाम जपन्तीं च । रघूद्वहः विहस्य तां प्रविज्ञाय नत्वा ततः प्रोवाच ॥

Verse 49

राम उवाच । प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शंभुस्ते नमोगतः । एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना

राम उवाच । प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शम्भुस्ते नमोगतः । एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना ॥

Verse 50

त्यक्त्वा स्वरूपं कस्मात्ते धृतं रूपमिदं सति । ब्रूहि तत्कारणं देवि कृपां कृत्वा ममोपरि

त्यक्त्वा स्वस्वरूपं किमर्थं त्वया सति धृतमिदं रूपम् । देवि मयि कृपां कृत्वा तस्य कारणं मे ब्रूहि ॥

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इति रामवचः श्रुत्वा चकितासीत्सती तदा । स्मृत्वा शिवोक्तं मत्वा चावितथं लज्जिता भृशम्

ब्रह्मोवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सती तदा चकिताभवत् । शिवोक्तं स्मृत्वा चावितथं मत्वा भृशं लज्जिताभवत् ॥

Verse 52

रामं विज्ञाय विष्णुं तं स्वरूपं संविधाय च । स्मृत्वा शिवपदं चित्ते सत्युवाच प्रसन्नधीः

रामं विष्णुमिति विज्ञाय तस्य स्वरूपं च सम्यगवगम्य। चित्ते शिवपदं स्मृत्वा प्रसन्नधीः सत्यं उवाच॥

Verse 53

शिवो मया गणैश्चैव पर्यटन् वसुधां प्रभुः । इहागच्छच्च विपिने स्वतंत्रः परमेश्वरः

शिवः प्रभुः मया गणैश्च सह वसुधां पर्यटन्। स्वतंत्रः परमेश्वरः स इह विपिनेऽपि आगच्छत्॥

Verse 54

अपश्यदत्र स त्वां हि सीतान्वेषणतत्परम् । सलक्ष्मणं विरहिणं सीतया श्लिष्टमानसम्

अत्र स त्वां अपश्यत्—सीतान्वेषणतत्परं, सलक्ष्मणं विरहिणं, सीतया श्लिष्टमानसम्॥

Verse 55

नत्वा त्वां स गतो मूले वटस्य स्थित एव हि । प्रशंसन् महिमानं ते वैष्णवं परमं मुदा

त्वां नत्वा स वटमूलं गतः, तत्रैव स्थितो हि; मुदा ते परमं वैष्णवं महिमानं प्रशशंस।

Verse 56

चतुर्भुजं हरिं त्वां नो दृष्ट्वेव मुदितोऽभवत् । यथेदं रूपममलं पश्यन्नानंदमाप्तवान्

चतुर्भुजं हरिं त्वां दृष्ट्वा स त्वरितं मुदितोऽभवत्; अमलं शुभं रूपमिदं पश्यन्नानन्दं परममाप्तवान्।

Verse 57

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभौर्भ्रममानीय चेतसि । तदाज्ञया परीक्षां ते कृतवत्य स्मि राघव

तच्छ्रुत्वा शम्भोर्वचनं मया चेतसि जानबुद्ध्या भ्रमः समानीतः। तदाज्ञया च, हे राघव, तव परीक्षां कृतवत्यस्मि॥

Verse 58

ज्ञातं मे राम विष्णुस्त्वं दृष्टा ते प्रभुताऽखिला । निःसशंया तदापि तच्छृणु त्वं च महामते

ज्ञातं मे, हे राम, त्वं विष्णुरेव; दृष्टा च तेऽखिला प्रभुताऽपि। निःसन्देहा अहं, तथापि हे महामते, मम वाक्यं शृणु॥

Verse 59

कथं प्रणम्यस्त्वं तस्य सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः । कुरु निस्संशयां त्वं मां शमलं प्राप्नुहि द्रुतम्

कथं त्वं तस्य प्रणम्यः? सत्यं ममाग्रतः ब्रूहि। मम संशयं निःशेषं निवारय; अन्यथा त्वं शीघ्रं शमलं प्राप्स्यसि॥

Verse 60

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या रामश्चोत्फुल्ललोचनः । अस्मरत्स्वं प्रभुं शंभुं प्रेमाभूद्धृदि चाधिकम्

ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य तस्या वचो रामस्योत्फुल्ललोचनौ। स्वप्रभुं शम्भुमस्मरत्, हृदि च प्रेमाधिकं समजायत॥

Verse 61

सत्या विनाज्ञया शंभुसमीपं नागमन्मुने । संवर्ण्य महिमानं च प्रावोचद्राघवस्सतीम्

सत्या अनाज्ञया, मुने, राघवः शम्भुसमीपं न जगाम। शम्भोर्महिमानं संवर्ण्य स तदा सतीं प्रति प्रावोचत्॥