सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत

ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शङ्करेण च सा सती । सन्तुष्टा साभवच्चाति वैराग्यं समजायत

Verse 2

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि सङ्गता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृताञ्जलिः

Verse 3

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच साञ्जलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

Verse 4

सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि

सत्युवाच— देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् ममोपरि कृपां कुरु ॥

Verse 5

त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः

त्वं परः पुरुषः स्वामी रजःसत्त्वतमःपरः । निर्गुणः सगुणः साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः ॥

Verse 6

धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर

धन्याहं यत् ते प्रिया जाता, कामिनी सुविहारिणी। त्वं च मे पतिः स्वामी जातोऽसि, हर, भक्तिवात्सल्यतः।

Verse 7

कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः

नाथ, त्वया बहुसमाः परमो विहारः सह मया कृतः। महेशान, अहं संतुष्टा; ततः मे मनो निवृत्तं शान्तं च जातम्।

Verse 8

ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर

देवेश, सुखावहं परं तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामि। येन विना, हर, जीवः संसारदुःखात् अजसा न तरेत्।

Verse 9

यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु

यत्कृत्वा विषयासक्तोऽपि जीवः परमं पदं लभेत, नाथ, संसारी न भवेत्? तत्त्वं वद, कृपां कुरु।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्

ब्रह्मोवाच—इति मुने, सा सती सद्भक्त्या शंकरं समपृच्छत्। आदिशक्तिर्महेशानी सा केवलं जीवोद्धारमोक्षार्थम्॥

Verse 11

आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः

आकर्ण्य तत् शिवः स्वामी स्वेच्छया उपात्तविग्रहः । परमाप्रीतमनाः सतीं प्रति अवोचत्, योगविरक्तधीः ॥

Verse 12

शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः

शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः ॥

Verse 13

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः ॥

Verse 14

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशोऽहं सदास्मि ब्रह्मसाक्षात्परात्परः ॥

Verse 15

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता ॥

Verse 16

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुः सर्वदा सुखम्। सति भक्तिविरोधिनः विज्ञानं न भवत्येव॥

Verse 17

भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः

भक्त्या हीनः सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि। नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः॥

Verse 18

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता। वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता॥

Verse 19

नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता

नैष्ठिक्य-नैष्ठिकी-भेदेन एते द्विविधा एव। तत्र नैष्ठिकी षड्विधा ज्ञेया, द्वितीया नैष्ठिक्या तु एकविधा स्मृता॥

Verse 20

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्

विहित-अविहित-भेदात् तां अनेकां बुधा विदुः। तयोः बहुविधत्वात् तत्त्वं तु अन्यत्र वर्णितम्॥

Verse 21

ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे

प्रिये, मुनिभिर्वर्णिते उभे नवाङ्गे ज्ञेये। अहं नवाङ्गानि प्रेमतः वर्णयामि; शृणु दक्षजे॥

Verse 22

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा। दास्यं तथार्चनं देवि वन्दनं मम सर्वदा॥

Verse 23

सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै

सख्यमात्मार्पणं चेति नवाङ्गानि विदुर्बुधाः। उपाङ्गानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै॥

Verse 24

शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि

देवि, नवाङ्गानां लक्षणानि पृथक्पृथक् शृणु। मम भक्तौ मनो दत्त्वा सा भक्तिरेव मुक्तिप्रदा हि॥

Verse 25

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन् देहादिभिर्मुदा। स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते॥

Verse 26

हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते

हृदाकाशेन संपश्यन् जन्मकर्माणि वै मम। प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते॥

Verse 27

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा। निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्॥

Verse 28

अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

अरुणोदयादारभ्य सेवाकाले स्थिरचित्तया हृदा । लोके सदा निर्भयत्वं लभते—तदेव शिवस्मरणमुदाहृतम् ॥

Verse 29

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनीयस्य सेवनम् । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम् ॥

Verse 30

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने। अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्॥

Verse 31

मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते

मन्त्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात्। यदष्टाङ्गेन भूस्पर्शं तद्वै वन्दनमुच्यते॥

Verse 32

मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्

ममेश्वरो यद्यपि मङ्गलामङ्गलं यत्किञ्चित् करोति, तत्सर्वं मम परममङ्गलायैवेति मे दृढो विश्वासः; एष एव शिवे सख्यलक्षणम्।

Verse 33

कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्

देहादिकं सर्वं तस्य प्रीतये कृत्वा तस्मै समर्पयेत्; निर्वाहार्थं च स्वामित्वाभिमानशून्यत्वेन स्थितिः—एतदेवात्मसमर्पणम्।

Verse 34

नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च

एतानि नवाङ्गानि मदीयभक्तेः, भुक्तिमुक्तिप्रदानि च; ममात्यन्तप्रियाणि, ज्ञानोत्पत्तिकराणि च।

Verse 35

उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः

मद्भक्तेः उपाङ्गानि बहूनि वै कथितानि; बिल्वादिपत्रसेवनं पूजनादिकं च विचारतः सम्यक् समुच्चितानि।

Verse 36

इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते

एवं प्रिये, मम सांगोपाङ्गा भक्तिः सर्वोत्तमा विराजते; सा ज्ञानवैराग्यजननी, मुक्तेः दासीव मार्गदर्शिनी।

Verse 37

सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः

सर्वकर्मफलोत्पत्तिहेतुः सा नित्यं त्वत्समप्रिया; यः तां चित्ते नित्यं स्थापयति, स सर्वदा मत्प्रियतमः।

Verse 38

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः सुखावहः पन्था नास्ति, देवेशि; चतुर्युगेषु, कलौ तु सुविशेषतः।

Verse 39

कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति

कलौ तु देवि ज्ञानवैराग्ये वृद्धरूपे निरुत्सवे भवतः। ग्राह्याभावात् योग्यपात्ररहिते जाते जर्जरताम् आप्नुतः॥

Verse 40

कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः

कलौ भक्तिः प्रत्यक्षफलदा, सर्वयुगेष्वपि फलप्रदा। तस्याः प्रभावात् अहं नित्यं तद्वशोऽस्मि, नात्र संशयः॥

Verse 41

यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः

यो लोके भक्तिमान् पुमान्, तस्याहं सदा सहायकृत्। तस्य हितविघ्नकर्ता रिपुः दण्ड्य एव, नात्र संशयः॥

Verse 42

भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः

भक्तहेतोः अहं देवि क्रोधपरिप्लुतः कालम्। नेत्रसमुद्भवेन वह्निना अदहं, स्वयमेव निजरक्षकः॥

Verse 43

भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा

भक्तहेतोः अहं देवि रव्युपर्यभवं किल। अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वा अन्वजयं पुरा॥

Verse 44

भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै

देवि, भक्तहेतोः क्रोधेनाहं रावणं सगणं त्यक्तवान्; तस्मै तु कदापि पक्षपातो न कृत एव।

Verse 45

भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना

देवि, भक्तहेतोः क्रोधात् कुमतिग्रस्तं व्यासं काश्याः निष्कासितवान्, नन्दिना च दण्डितवान्।

Verse 46

किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः

देवेशि, किं बहूक्तेन? अहं सदा भक्त्याधीनः; तत्कर्तुं भक्तपुरुषस्यातिवशगोऽहं, नात्र संशयः।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा

ब्रह्मोवाच—एवं भक्तेर्महत्त्वमाकर्ण्य दक्षजा सती मनसातिव जहर्ष; मुदा शिवं प्रणनाम।

Verse 48

पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्

पुनः सा सद्भक्त्या मुनेस्तत्काण्डविषयं पप्रच्छ—लोके सुखकरं शास्त्रं जीवोद्धारपरायणम्।

Verse 49

सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि

सयन्त्र-मन्त्र-शास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः। अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि।

Verse 50

शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः

शंकरोऽपि तदाकर्ण्य सतीप्रश्नं प्रहृष्टधीः। वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः।

Verse 51

तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै

तत्र शास्त्रं सयन्त्रं हि सपञ्चाङ्गं महेश्वरः। बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै।

Verse 52

सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर

हे मुनीश्वर, तेषां सेतिहासकथां तथा भक्तमाहात्म्यमेव च, सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् च (अस्य ग्रन्थस्य) उपदिश्यते।

Verse 53

सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्

सूत उवाच— सुतधर्ममाहात्म्यं स्त्रीधर्ममाहात्म्यं च, अनश्वरं वर्णाश्रमव्यवस्थानं, तथा वैद्यशास्त्रं ज्योतिश्शास्त्रं च जीवसुखावहम् (अत्र) उपदिश्यते।

Verse 54

सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः

कृपां कृत्वा महेशानः सामुद्रिकं परं शास्त्रम्, अन्यानि च बहूनि शास्त्राणि, तत्त्वतः सम्यग् वर्णयामास।

Verse 55

इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ

एवं त्रिलोकसुखप्रदौ सर्वज्ञौ सतीशिवौ । लोकोपकारार्थं सद्गुणविग्रहौ धृतवन्तौ ॥

Verse 56

चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ

तौ परब्रह्मस्वरूपिणौ तदा हिमवद्गिरौ । कैलासे बहुधा चक्रिडातेऽन्येषु स्थलेषु च ॥