Adhyaya 22
Rudra SamhitaSati KhandaAdhyaya 2270 Verses

घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)

अध्यायः २२ ब्रह्मणः कथनप्रसङ्गेन आरभ्य सतीदेव्याः शिवं प्रति प्रत्यक्षवचनरूपेण प्रवर्तते। जलदागमः/घनागमः इति ऋतुपरिवर्तनं भावोद्दीपनायोपन्यस्तम्। सती भक्तिपूर्णैः स्नेहसम्बोधनैः शङ्करं सम्बोध्य सावधानश्रवणं याचते। ततः वर्षाकालस्य सजीववर्णनं—नानावर्णघनसमूहाः, प्रबलवाताः, गर्जितं, विद्युत्, सूर्यचन्द्रयोः तिरोभावः, दिवा अपि निशेव प्रतीतिः, सर्वलोकावृतं मेघगमनं च। वातवेगेन वृक्षाः नृत्यन्तीव दृश्यन्ते; आकाशं भयविरहयोः रंगमिव भवति; एतद् दृश्यं विरहव्याकुलतायाः बाह्यप्रतिबिम्बनं भवति। सतीखण्डस्य प्रवाहेऽस्मिन् अध्याये तूफानवर्णनं सूचनारूपेण पूर्वपीठिका तथा भावमण्डनमन्तरालं च, कैलासे सतीसम्बद्धधर्मसङ्कटानां प्रति ऋतिचक्रस्य प्रतिध्वनिं दर्शयति।

Shlokas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे । कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्

ब्रह्मोवाच। कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे। कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्॥

Verse 2

सत्युवाच । देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ । शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद

सत्युवाच। देव देव महादेव शम्भो मत्प्राणवल्लभ। शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद॥

Verse 3

घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः । अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः

घनागमोऽयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः। अनेकवर्णमेघौघाः सङ्गीताम्बरदिक्चयाः॥

Verse 4

विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः । कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः

विवान्ति वाताः हृदयं हारयन्तीत वेगिनः। कदम्बरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः॥

Verse 5

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् । विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुञ्चताम् । विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः ॥

Verse 6

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः ॥

Verse 7

मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः । पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर

मेघा एकत्र तिष्ठन्तो पवनेरिता ध्वनन्तः; शंकरस्य मूर्ध्नि दृश्यन्ते, लोकानां पतन्त इव।

Verse 8

वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे । दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता

वाताहता महावृक्षा अम्बरे नर्तन्त इव दृश्यन्ते; भीरूणां हरेः सन्निधौ त्रासदाः दृश्याः, कामुकेप्सिता इव।

Verse 9

स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः । बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्

स्निग्धनीलाञ्जनसदृशस्य शीघ्रसञ्चरतो मेघौघस्य पृष्ठतः; वात्युच्चैर्बलाकराजी दृश्यते, यमुनापृष्ठफेनवत्।

Verse 10

क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता । अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः

क्षपाक्षये कालिकागता दृश्यते, निशापतेः (शिवस्य) गणैः परिवृता। सा चाम्बुधौ वडवामुखाग्निरिव संदीप्तपावकः, अन्तर्जलेषु गूढोऽपि प्रज्वलितः।

Verse 11

प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि । किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्

इह सस्यानि प्ररोहन्ति, मन्दिरप्राङ्गणेष्वपि। किमन्यत्र विरूपाक्ष? सस्योद्भूतिं वदाम्यहम्॥

Verse 12

श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः । मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा

श्यामलैः राजतै रागैश्च विचित्रवर्णैः शोभितोऽयं हिमाचलः। मन्दाराश्रयमेघौघः फेनिलदुग्धाम्बुधिरिव दृश्यते॥

Verse 13

असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् । उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्

कलौ लक्ष्मीश्चपला नूनं कुटिलेष्वेव धावति। सज्जनान् संत्यज्य सा नीचोच्चेषु विविधान् जनान् गच्छति॥

Verse 14

मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्

मन्दारस्तनपीलूनां नादैः पुनः पुनर्हृषिताः। प्रतिवने मयूराः सततं केकायन्ते पृष्ठसूचकवत्॥

Verse 15

मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्

मेघोत्सुकानां मधुरचातकानां मनोहरः। धारासारशरैस्तापं प्रतिपथोद्गतं पपौ॥

Verse 16

मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः । ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा

पश्य मद्देहे मेघानां दुर्नयं करकोत्करैः। येऽनुगतान् मयूरांश्चातकांश्चापि छादयन्ति॥

Verse 17

शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् । हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्

शिखसारङ्गयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् । हर्षं जग्मुस्तदा सर्वे; गिरिशोऽपि विदूरस्थो मनसा मुदितोऽभवत् ॥

Verse 18

एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः । कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि

एतस्मिन्विषमे काले नीलाः काकाश्चकोरकाः । त्वां विना गृहवासं कुर्वन्ति; कथं शान्तिमवाप्स्यसि ॥

Verse 19

महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम

महतीवाद्ये मा भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व वासाय तस्मान्मा चिरं वचनान्मम ॥

Verse 20

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ । तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ । तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज ॥

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत । संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तया शम्भुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत् । संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम् ॥

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवाशिवविहारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘शिवासतीविहारवर्णनम्’ नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 23

ईश्वरः उवाच । यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे । मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये

ईश्वर उवाच । यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरि । मेघास्तत्र न गन्तारः कदाचिदपि मत्प्रिये ॥

Verse 24

मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः । सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे

मेघा नितम्बपर्यन्तं सञ्चरन्ति महीभृतः । सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरम् ॥

Verse 25

कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः । संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन

देवि, कैलासस्य समीपे पादगाः प्रायशो घनाः सन्ति; ते संचरन्ति प्रवहन्ति च, किन्तु तत ऊर्ध्वं कदाचन न गच्छन्ति।

Verse 26

सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः । जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः

सुमेरोर्गिरेरूर्ध्वं बलाहका न गच्छन्ति। जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः सञ्चरन्ति तत्रैव॥

Verse 27

इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते । मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे

इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु, तेषां मध्ये यस्योपरि ते निवासाय मनोरुचिः स्यात्। तं मे द्रुतं ब्रूहि॥

Verse 28

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः । शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि हिमोत्थे गिरौ सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः। शब्दोत्तरङ्गैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि॥

Verse 29

सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् । स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः

सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छन्त्युपहृतां सकौतुकम्। मणिकुट्टिमे गिरौ स्वेच्छाविहारे चेष्टन्ति, फलादिदानकैः प्रीयन्ते च॥

Verse 30

फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः । सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः

फणीन्द्रकन्याः गिरिकन्यकाः नागकन्याश्च तुरङ्गमुख्याश्च—सर्वास्ता नित्यं तव सहाय्यं समाचरिष्यन्ति, तवाज्ञामनुमोद्य हर्षविभ्रमैः सञ्चरन्त्यः।

Verse 31

रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् । हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः

तदतुलं रूपं सुचारु वदनं च दृष्ट्वा, सा अङ्गना निजवपुर्निजकान्तिं च तेन असह्यं मन्यते स्म। निजे वपुषि रूपगणेषु च हेलां कृत्वा, अनिमिषेक्षणा तस्मिन् परमचारुरूपे नित्यं दृष्टिं न्यधात्, तमेव कर्तारं मत्वा।

Verse 32

या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके । सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः

या मेनका पर्वतराजजाया रूपगुणैः त्रिलोके ख्यातवती। सा अपि तत्र ते मनोनुमोदं सौख्यं च नित्यं करिष्यति, अनुनाथनाद्यैः सेवोपचारैः।

Verse 33

पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा । शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः

पुरे हि गिरिराजवन्द्यैः वर्गैः सह उदाररूपा प्रीतिं विचिन्व। शोचितापि सदा त्वं कार्यं प्रतिदिनं प्रीतियुता गुणाचारसमन्विता कुरु।

Verse 34

विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् । सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये

हे प्रिये, विचित्रैः कोकिलालापमोदैः प्रमुदितं कुंजगणावृतं सदा वसन्तप्रभवं तद्वनं गन्तुमिच्छसि किम्?

Verse 35

नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् । पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्

नानाबहुजलापूर्णैः शीतैः सरोभिरावृतः । पद्मिनीशतशोयुक्तोऽचलेन्द्रः हिमालयः

Verse 36

सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः । सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे

सक्षणं पश्य—अत्र गोव्रजे कुसुमानि दृश्यन्ते, यथाश्वकरिभिः समानीतानि; सर्वकामप्रदैः कल्पवृक्षैः शाद्वलैश्च कल्पसंज्ञकैः स्थानं परिपूर्णम्।

Verse 37

प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् । देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्

महामाये, प्रशान्तश्वापदगणं मुनियतिभिर्वृतं देवालयं तदासीत्; नानामृगगणैर्युतं पवित्रं धाम।

Verse 38

स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् । मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्

स्फटिकस्वर्णवप्राद्यैः राजतैश्च विराजितं, मानसादिसरोरङ्गैरभितः परिशोभितं तद्धाम बभासे।

Verse 39

हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् । शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः

हिरण्मयै रत्ननालैः मुकुलैर्वृतैः पङ्कजैः परिवृतं, शिशुमारकच्छपमकरकरैश्चासंख्यैः जलचरैः परिपूर्णम्।

Verse 40

निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः । देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः

देवेशि, तन्मञ्जुलैर्नीलोत्पलादिभिः पुष्पैर्निषेवितं, मुक्तैः सर्वगन्धैः कुंकुमैश्च श्रद्धया समर्पितैः समलंकृतं च।

Verse 41

लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः । शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्

लसद्गन्धजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकान्तिभिः । शाद्वलैस्तरुणैस्तुङ्गैस्तीरस्थैरुपशोभितम् ॥

Verse 42

नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् । कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः

नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयन्तं स्वसम्भवम् । कामदेवैः सारसैश्च मत्तचक्राङ्गशोभितैः ॥

Verse 43

मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः । शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्

मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः । शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम् ॥

Verse 44

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च; अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च—एतेषां देवतानां विषयः।

Verse 45

पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् । रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्

मेरोः शिखरेऽत्युच्चैः सुरालयं पुरीभिः शोभितशिखरं विराजते; रम्भाशचीमेनकाद्यैः दिव्ययोषिद्भिः सेवितं, रम्योरुगणैश्च परिचरितम्।

Verse 46

किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् । सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ

किं त्वं सर्वेषां भूभृतां पर्वतानां मध्ये सारभूते महारम्ये महागिरौ संविहर्तुं विचरितुं वा इच्छसि?

Verse 47

तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता । नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्

तत्र शची देवी सखियुता आप्सरोगणमण्डिता नित्यं तव योग्यां सहायतां करिष्यति।

Verse 48

अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये । स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते

अथवा मम कैलासे पर्वतेन्द्रे सदाश्रये वित्तेशपुरीपरिविराजिते स्थानम् इच्छसि चेत्।

Verse 49

गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे । दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते

गङ्गाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे । दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते ॥

Verse 50

नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते । सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि

नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते । सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तु सुमेरोरपि सुन्दरि ॥

Verse 51

स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा । तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते

एतेषु पुण्यस्थानेषु यत्रापि तव अन्तःकरणे स्पृहा जायते, तत् शीघ्रं मे समाचक्ष्व; तत्रैव तव हेतोः अहं वासं करिष्यामि।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः । इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्

ब्रह्मोवाच—एवं शङ्करेणोक्ते तदा दाक्षायणी शनैः शनैः; इदं वाक्यं महादेवं प्रत्युवाच, स्वप्रकाशं लक्षणं प्रकाशयन्ती।

Verse 53

सत्युवाच । हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह । न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ

सत्युवाच—हिमाद्रावेव त्वया सह वसितुमहं इच्छे; न चिरात् तस्मिन्नेव महागिरौ संवासं कुरु।

Verse 54

ब्रह्मोवाच । अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः । हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ

ब्रह्मोवाच—तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परमं मोहितः; दाक्षायण्या समं तुङ्गं हिमाद्रिशिखरं ययौ।

Verse 55

सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः । अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्

सिद्धाङ्गनागणयुतं पक्षिभिरपि दुरगमं; सरसीवनराजितं रम्यं शिखरं सा जगाम।

Verse 56

विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः

विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः ॥

Verse 57

स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते

स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पावलिभिः सरसोभिश्च संयुते ॥

Verse 58

प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् । पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा

प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् । पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा ॥

Verse 59

शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः । प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः

तत्स्थानं चक्रवाकाद्यैः पक्षिसंघैः समलंकृतम् । कादम्बैर्हंसपङ्क्तिभिश्च शोभितं, प्रमत्तसारसक्रौञ्चनीलस्कन्धादिशब्दैश्च निनादितम् ॥

Verse 60

पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः । तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः

पुंस्कोकिलानां मधुरैर्निनदैर्गणसेवितम् । तुरङ्गवदनैः सिद्धैरप्सरोभिर्गुह्यकैश्च समन्वितं, तत्र सर्वं निनादितम् ॥

Verse 61

विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् । पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्

विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम्। पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्॥

Verse 62

विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्

विपञ्चीतांत्रिकामत्तमृदङ्गपटहस्वनैः। नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्॥

Verse 63

देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् । प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्

देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गन्धिभिः सुसमावृतं, प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुञ्जैरुपशोभितम्।

Verse 64

शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः । सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्

शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः। सह सत्या चिरं रेमे, एवंभूतेषु शोभनम्॥

Verse 65

तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः । दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा

तस्मिन् स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः। दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा॥

Verse 66

स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः । कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा

स कदाचित् तस्मात् स्थानाद् अन्यत् स्थलं याति हरः। कदाचिन् मेरुशिखरं देवी देववृतः सदा गच्छति॥

Verse 67

द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् । गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्

द्वीपान् नानान् तथोद्यानवनानि वसुधातलम्। गत्वागत्वा पुनस् तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्॥

Verse 68

न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् । सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह

न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम्। सत्यां हि मनसा शम्भुः प्रीतिमेव चकार ह॥

Verse 69

एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा । महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्

एवं महादेवमुखं सती पश्यत्स्म सर्वदा। महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत् सतीमुखम्॥

Verse 70

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् । वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम्। वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावाम्बुसेचनैः॥

Frequently Asked Questions

The chapter presents a Kailāsa-set dialogue context: Brahmā narrates and Satī addresses Śiva during the onset of the monsoon, using the storm’s arrival as the immediate narrative occasion rather than a single ritual event.

The monsoon functions as an outer mirror of inner states—viraha, agitation, and anticipatory tension—showing how cosmic processes (ṛtu and atmospheric upheaval) can signify shifts in dharma, relationship, and impending narrative conflict.

Thunderous cloud-masses, violent winds, lightning, obscuration of sun and moon, day resembling night, and wind-driven trees and clouds—depicted as overwhelming, fear-inducing, and psychologically stirring phenomena.