शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो । श्रावितं चरितं शंभोरद्भुतं मंगलायनम्

नारद उवाच—ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो, शंभोश्चरितमद्भुतं मंगलायनं मे श्रावितम्।

Verse 2

ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः । सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्

ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः । सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम् ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । निवृत्ते शंकरे चास्मद्वधाद्भक्तानुकंपिनि । अभवन्निर्भयास्सर्वे सुखिनस्तु प्रसन्नकाः

ब्रह्मोवाच । भक्तानुकम्पी शङ्करः अस्मद्वधात् निवृत्ते सति सर्वे निर्भयाः अभवन्; सुखिनः प्रसन्नचित्ताश्च बभूवुः।

Verse 4

नतस्कंधास्सांजलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते । तुष्टुवुश्शंकरं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा

नतस्कन्धाः साञ्जलयः सर्वे ते निखिलाः प्रणेमुः। भक्त्या शङ्करं तुष्टुवुः, मुदा च जय-रवं चक्रुः।

Verse 5

तस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने । अस्तवं शंकरं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः

तस्मिन्नेव कालेऽहं मुने प्रसन्नो निर्भयोऽभवम्। भक्त्या शङ्करम् अस्तवं विविधैः शुभ-स्तवैः।

Verse 6

ततस्तुष्टमनाश्शंभुर्बहुलीलाकरः प्रभुः । मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा

ततः प्रसन्नमनाः शम्भुः प्रभुः बहुलीलाकरः। तदा सर्वेषां शृण्वतां मध्ये मुने मामिदं समुवाच।

Verse 7

रुद्र उवाच । ब्रह्मन् तात प्रसन्नोहं निर्भयस्त्वं भवाधुना । स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्

रुद्र उवाच— ब्रह्मन् तात! प्रसन्नोऽहं निर्भयस्त्वं भवाधुना। स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुरु निःसंशयम्॥

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः । स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः । स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्

Verse 9

यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना । तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्

यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना । तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्

Verse 10

ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः । इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः

ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः । इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः

Verse 11

अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् । प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति

अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् । प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति

Verse 12

अस्य पापस्य शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो । निग्रहं च तथान्यायं येन पापं प्रयातु मे

अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो। निग्रहं च तथान्यायं यथा मे पापं प्रणश्यतु॥

Verse 13

इत्युक्तस्तु मया शंभुरुवाच प्रणतं हि तम् । सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः

इत्युक्तो मया स शम्भुः प्रणतं तमुवाच हि । सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः ॥

Verse 14

शंभुरुवाच । अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि । तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः

शम्भुरुवाच । अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि । तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः ॥

Verse 15

ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ । साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्

ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ । साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम् ॥

Verse 16

मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्य्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले

मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले ॥

Verse 17

यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति । किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः

यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा क्व विचरिष्यति । किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः ॥

Verse 18

ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः । परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यस्स यास्यति

ततः यः कश्चित् कौतुकभक्त्या तस्याः सर्वं चेष्टितं शृणोति, स परदारगमनजन्यं पापं त्यक्त्वा सद्य एव मुक्तिं प्राप्नोति।

Verse 19

यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यन्ते कीर्तयिष्यति । तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति

यथा यथा जनः एतत् व्रतं कर्म च कीर्तयति, तथा तथा अस्य पापस्य विशुद्धिः निश्चयेन जायते।

Verse 20

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सती विवाहवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘सतीविवाहवर्णनम्’ नाम विंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 21

एतच्च तव वीर्य्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् । कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति

एतच्च तव वीर्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् । कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति ॥

Verse 22

चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव । तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयंकराः

चतुर्बिन्दुमितं तव रेतः क्षितौ पतितं यत्। तन्मितास्तोयदा व्योम्नि प्रादुर्भवेयुः प्रलयंकराः॥

Verse 23

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् । तद्रेतसस्समभवंस्तन्मिताश्च बलाहका

एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम्। तद्रेतसः समभवन् तन्मिताश्च बलाहकाः॥

Verse 24

संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च । एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः

संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च। एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः॥

Verse 25

गर्जंतश्चाथ मुचंतस्तोयानीषच्छिवेच्छया । फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः

गर्जन्तश्चाथ मुञ्चन्तस्तोयान्यीषच्छिवेच्छया। फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः॥

Verse 26

तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः । प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्

तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः । प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्

Verse 27

अथ चाहं वीतभयश्शंकरस्या ज्ञया तदा । शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने

अथाहं वीतभयः शङ्करस्याज्ञया तदा । शेषं वैवाहिकं कर्म सम्यक् समाप्तिमानयम्, मुने ॥

Verse 28

पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः । सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता

पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः । सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता ॥

Verse 29

वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च । पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च

वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च । पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च ॥

Verse 30

रंभादिषु पुरंध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् । महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद

रम्भादिषु पुरन्ध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् । महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद ॥

Verse 31

अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः । प्राह मां प्रांजलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः

अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः । मां प्रांजलिं प्रीत्या प्राह लौकिकीं गतिमाश्रितः ॥

Verse 32

ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् । प्रसन्नोस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्

ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् । प्रसन्नोऽस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां कामाम् ॥

Verse 33

याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम

याचस्व तां सुरश्रेष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम ॥

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्सोहं शंकरस्य कृतांजलिः । मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः

ब्रह्मोवाच । इति शंकरस्य वचः श्रुत्वाहं कृताञ्जलिः स्थितः । मुने, विनीतात्मा सन् ईशं मुहुर्मुहुः प्रणम्य अवोचम् ॥

Verse 35

ब्रह्मोवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्

ब्रह्मोवाच । यदि देवेश प्रसन्नोऽसि यदि च वरयोग्योऽहम् । तत् महेशान, सुप्रीत्या त्वं मम वाक्यं समाचर ॥

Verse 36

अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर । त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये

अनेनैव तु रूपेण वेद्यायामस्यां महेश्वर । त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये ॥

Verse 37

येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशि शेखर । तपः कुर्या विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर

येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशिशेखर । तपः कुर्यां विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर ॥

Verse 38

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते । सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां भगदैवतनक्षत्रे । सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः ॥

Verse 39

तदैव तस्य पापानि प्रयांतु हर संक्षयम् । वर्द्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यंतु सर्वशः

तदैव तस्य सर्वाणि पापानि हरसंक्षयम् प्रयान्तु। विपुलं पुण्यं वर्धतां, रोगाः सर्वशो नश्यन्तु॥

Verse 40

या नारी दुर्भगा वंध्या काणा रूपविवर्जिता । सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा संभवेद्ध्रुवम्

या नारी दुर्भगा वन्ध्या काणा रूपविवर्जिता। सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा भवति ध्रुवम्॥

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् । तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् । तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा ॥

Verse 42

शिव उवाच । हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः । स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे

शिव उवाच । हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः । स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे ॥

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः । उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः । उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम् ॥

Verse 44

ततो दक्षं समामंत्र्य शंकरः परमेश्वरः । पत्न्या सत्या गंतुमना अभूत्स्वजनवत्सलः

ततः परमेश्वरः शंकरो दक्षं समामन्त्र्य, स्वजनवत्सलः सन्, पत्न्या सत्या सह तत्र गन्तुमना अभवत्।

Verse 45

एतस्मिन्नंतरे दक्षो विनयावनतस्सुधीः । सांजलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्

एतस्मिन्नन्तरे सुधीर्दक्षो विनयावनतः साञ्जलिर्नतकः प्रीत्या वृषभध्वजं शम्भुं तुष्टाव।

Verse 46

विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च गणास्तदा । नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा

तदा विष्ण्वादयः सर्वे सुरा मुनयश्च गणाश्च नत्वा संस्तूय विविधं मुदा जयरवं चक्रुः।

Verse 47

आरोप्य वृषभे शंभुस्सतीं दक्षाज्ञया मुदा । जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थस्स्वयं प्रभुः

दक्षाज्ञया मुदा शम्भुः सतीं वृषभे आरोप्य, प्रभुः स्वयं वृषभस्थो हिमवत्प्रस्थं जगाम।

Verse 48

अथ सा शंकराभ्यासे सुदती चारुहासिनी । विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रांते कालिका यथा

अथ सा सुदती चारुहासिनी शंकराभ्यासे वृषभस्था विरेजे, चन्द्रान्ते कालिका यथा।

Verse 49

विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः । दक्षोपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः

विष्ण्वादयः सर्वे सुराः, मरीच्यादयश्च ऋषयः, दक्षोऽपि मोहितोऽभवत्; तथैव अन्ये जनाः स्तब्धाः निश्चलाः स्थिताः।

Verse 50

केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायंतस्सुस्वरं परे । शिवं शिवयशश्शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा

केचित् वाद्यानि वादयन्तः, परे सुस्वरं गायन्तः; मुदा शिवं—शिवयशःशुद्धं पावनं—अनुजग्मुः, शिवं सेवमानाः।

Verse 51

मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना । वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः

मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः शम्भुना प्रीत्या। वधं प्राप; सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलोऽथ तत्रागमत्॥

Verse 52

विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याश्शम्भुना पुनरेव ते । अनुजग्मुश्शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा

विसृष्टा अपि शम्भुना विष्ण्वादयस्ते सुराः। पुनरेव शिवमनुजग्मुः भक्त्या परमया मुदा॥

Verse 53

तैस्सर्वैस्सगणैश्शंभुस्सत्यः च स्वस्त्रिया युतः । प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद्गिरि शोभितम्

तैः सर्वैः सगणैः शम्भुः सत्यश्च स्वस्त्रिया युतः। संहृष्टः स्वं धाम प्राप हिमवद्गिरिशोभितम्॥

Verse 54

तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा । मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्

तत्र गत्वा स सर्वान् देवान् मुनिंश्च परमान् तथा । बहुशः सादरं सम्मान्य मुदा तान् विससर्ज ह ॥

Verse 55

शंभुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदितानना । स्वंस्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयस्सुराः

शम्भुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदिताननाः । नत्वा स्तुत्वा च ते सर्वे स्वस्वं धाम ययुः सुराः ॥ मुनयश्च सहैव तैः ॥

Verse 56

शिवोपि मुदितोत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया । हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः

शिवोऽपि स्वपत्न्या दक्षकन्यया सहात्यन्तं मुदितः; हिमवत्प्रस्थे संस्थितो भवानुगः तत्र विजहार।

Verse 57

ततस्स शंकरस्सत्या सगणस्सूतिकृन्मुने । प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलाशं पर्वतोत्तमम्

ततः स शंकरः सत्यः सगणः, सूतिकृन्मुने, संहृष्टः स्वं धाम प्राप—कैलाशं पर्वतोत्तमम्।

Verse 58

एतद्वस्सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् । विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायंभुवान्तक

एतत् वः सर्वम् आख्यातं यथैव पुरा तस्याभवत्; वृषयानस्य विवाहपर्यन्तं मनुस्वायम्भुवान्तके।

Verse 59

विवाहसमये यज्ञे प्रारंभे वा शृणोति यः । एतदाख्यानमव्यग्रस्संपूज्य वृषभध्वजम्

विवाहकाले यज्ञारम्भे वा योऽव्यग्रचित्तः वृषभध्वजं महेश्वरं सम्यक् सम्पूज्य एतदाख्यानं शृणोति, स श्रवणमात्रेणैव धन्यो भवति।

Verse 60

तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् । शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्

तेन शुभकर्मणा तस्य सर्वं कर्माविघ्नं भवति, विशेषतो वैवाहिकं यत्। यच्चान्यत् शुभाख्यं कर्म, तदपि सर्वदा निर्विघ्नं भवेत्।

Verse 61

कन्या च सुखसौभण्यशीलाचारगुणान्विता । साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्

कन्या सुखसौभाग्यसम्पन्ना शीलाचारगुणान्विता; इदं शुभमाख्यानं श्रुत्वा प्रीत्या साध्वी स्यात् पुत्रिणी च भवेत्।