कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
अध्यायः २ पूर्ववृत्तान्तश्रवणानन्तरं नैमिषारण्ये सूतः ऋषीन् प्रति पापप्रणाशिनीं कथां प्रवर्तयति। ततो नारदः ब्रह्माणं प्रणम्य शम्भोः शुभचरितं श्रोतुमतृप्तः सतीसम्बद्धानि शिवकृत्यानि सम्यग्व्याख्यातुं याचते। सः प्रश्नानुक्रमेण पृच्छति—दक्षगृहे सत्याः उत्पत्तिः, शिवस्य विवाहे मनःप्रवृत्तिः, दक्षक्रोधात् देहत्यागः तथा हिमवत्पुत्रीत्वेन पुनर्जन्म, पार्वत्याः प्रत्यागमनं घोरतपःकारणं, विवाहवृत्तान्तः, तथा स्मरहन्तुः अर्धाङ्गभावप्राप्तिः। ब्रह्मा तदुत्तरं परमपावनं दिव्यं रहस्यानां रहस्यतमं चेति निर्दिश्य आरभते। उपसंहारे ‘कामप्रादुर्भावः’ इति नाम्ना अध्यायः निर्दिश्यते, यत्र सत्याः–पार्वत्याः चरित्रे कामस्य भूमिका शिवप्रतिक्रिया च सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नेमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम्
सूत उवाच—इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नैमिषारण्यवासिनः; पप्रच्छ मुनिश्रेष्ठः पुनः पापप्रणाशिनीं कथाम्।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामप्रादुर्भावो नाम द्वितीयोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘कामप्रादुर्भावो’ नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 3
अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् । सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत्
अतः शिवस्य शुभं चरितं सर्वं कथय; सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं तदहं विश्वकृत् श्रोतुमिच्छामि॥
Verse 4
सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना । कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि
सती कथं दक्षदारेषु शोभना उत्पन्ना? कथं च हरः तां दाराहरणकर्मणि मनश्चक्रे?
Verse 5
कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा । हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता
दक्षकोपेन पुरा त्यक्तदेहा सती कथं? कथं च हिमवत्तनया भूत्वा भूयः दिव्यभावं (शिवसायुज्यं) प्राप्तवती?
Verse 6
पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् । कथमर्द्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः
पार्वत्याः तपोऽत्युग्रं कथं कृतम्? विवाहश्च कथं जातः? कथं च स्मरनाशिनोः (शिवस्य) अर्द्धशरीरस्था सा बभूव?
Verse 7
एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । नान्योस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति
एतत्सर्वं विस्तरेण समाचक्ष्व, महामते। त्वत्समो नान्यः संशयच्छेत्ता, न च भविष्यति॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशश्शुभम् । पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम्
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशः शुभम् । पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम् ॥
Verse 9
एतच्छंभुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे । पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने
एतच्छम्भुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे । पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने ॥
Verse 10
ततस्सोपि मया पृष्टो विष्णुश्शैववरस्सुधीः । प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम
ततोऽहमपि तं पृष्टवान्—विष्णुं शैववरं सुधीम्। स स्नेहेन मम सर्वं विस्तरेण न्यवेदयत्, मुनिसत्तम॥
Verse 11
अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्
अहं तदिदानीं वक्ष्ये कथामेतां पुरातनीम्। शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्॥
Verse 12
पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः । अरूपश्शक्तिरहितश्चिन्मात्रस्सदसत्परः
पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः। अरूपः शक्तिरहितश्चिन्मात्रः सदसत्परः॥
Verse 13
अभवत्सगुणस्सोपि द्विरूपश्शक्तिमान्प्रभुः । सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्वि कारी परात्परः
सोपि प्रभुः सोमः सगुणोऽभवत्; द्विरूपः शक्तिमान्। दिव्याकृतिः, हे विप्र, निर्विकारः परात्परः॥
Verse 14
तस्य वामांगजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणांगजः । रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम
तस्य वामाङ्गजो विष्णुः, ब्रह्माहं दक्षिणाङ्गजः। रुद्रो हृदयतो जातोऽभवत्, हे मुनिसत्तम॥
Verse 15
सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः । लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतस्सदाशिवः
सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा, विष्णुः पालनकारकः। लयकर्ता स्वयं रुद्रः; त्रिधाभूतः सदाशिवः॥
Verse 16
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यांगिरसौ क्रतुम् । वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं चाङ्गिरसं क्रतुम्। वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्॥
Verse 17
सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् । अमन्यं सुप्रसन्नोहं निजं सर्वमहोन्नतम्
सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान् सुरसत्तमान् । अहं सुप्रसन्नोऽमन्यं निजं सर्वमहोन्नतम् ॥
Verse 19
ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने । तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना
ब्रह्मोवाच । मानसान् पुत्रान् यदा ससर्जाहं मुने, तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वराङ्गना ॥
Verse 20
नाम्ना संध्या दिवक्षांता सायं संध्या जपंतिका । अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी
नाम्ना सन्ध्या दिवक्षान्ता सायं सन्ध्याजपन्तिका । अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी ॥
Verse 22
दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन्हृदि हृद्गतम् । दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः
दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन् हृदि हृद्गतम् । दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः ॥
Verse 23
एवं चिंतयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम । मानसः पुरुषो मंजुराविर्भूतो महाद्भुतः
एवं चिन्तयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम । मानसः पुरुषो मञ्जुराविर्भूतो महाद्भुतः ॥
Verse 24
कांचनीकृतजाताभः पीनोरस्कस्सुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः
काञ्चनीकृतजाताभः पीनोरस्कः सुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजङ्घो नीलवेलितकेसरः ॥
Verse 25
लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः । कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीवराजितः
लग्नभ्रूयुगलः स लोलदृष्टिः पूर्णचन्द्रनिभाननः। कपाटायतवक्षाः सन् रोमराजीविराजितः॥
Verse 26
अभ्रमातंगकाकारः पीनो नीलसुवासकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः
अभ्रमातङ्गसदृशाकारः पीनो नीलसुवासकः। आरक्तप्रभया दीप्तः पाणिनयनमुखपादकरैः॥
Verse 27
क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगंधनः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्राणतर्पणः
क्षीणमध्यः चारुदन्तः प्रमत्तगजगन्धनः। प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरामोदतर्पितः॥
Verse 28
कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः । पंचपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः
कम्बुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः। पञ्चपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदण्डमण्डितः॥
Verse 29
कांतः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् । सुगंधिमारुतो तात शृंगाररससेवितः
कान्तः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम्। सुगन्धिमारुतो तात शृङ्गाररससेवितः॥
Verse 30
तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते । औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः
तं महापुरुषं दृष्ट्वा दक्षाद्याः सर्व एव ते । मत्सुताश्च समायुक्ता विस्मयाविष्टचेतसः ॥ औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयेन समाकुलाः ॥
Verse 31
अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् । धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम्
ततो मत्सुतकानां तु मनो द्रुतं विकृतं अभूत् । कामाकुलितचित्तानां धैर्यं नैवाभवत् ततः ॥
Verse 32
मां सोपि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकंधरः
स तं वेधसमालोक्य जगतां स्रष्टृमीश्वरम् । प्रणम्य विनयानम्रकन्धरः प्राह पुरुषः ॥
Verse 33
पुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मान्योद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे
पुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मान्योऽद्याहं यतो ब्रह्मन् योग्यः शोभित एव च ॥
Verse 34
अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः
अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम। तन्मे वद त्रिलोकेश, त्वं स्रष्टा जगतां पतिः॥
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः । क्षणं न किंचित्प्रावोचत्स स्रष्टा चातिविस्मितः
ब्रह्मोवाच। एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः। क्षणं न किंचित् प्रावोचत् स स्रष्टा चातिविस्मितः॥
Verse 36
अतो मनस्सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्
अथ मनः सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम्। अवोचत् पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पंचभिः । मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्
ब्रह्मोवाच। अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पञ्चभिः। मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्॥
Verse 38
अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे । एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्त्यवलंबने
अस्मिन् त्रैलोक्ये सचराचरे देवाद्याः सर्वे जीवा देहिनश्च सन्ति। एते सर्वे कालवशाद्भविष्यन्ति विनश्यन्ति च; न कश्चिदवलम्बनेनात्र स्थातुं समर्थः।
Verse 39
अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः । भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः
अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः। भविष्यामस्तव वशे; किमन्ये प्राणधारकाः॥
Verse 40
प्रच्छन्नरूपो जंतूनां प्रविशन्हृदयं सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्
प्रच्छन्नरूपो जन्तूनां प्रविशन्हृदयं सदा। सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्॥
Verse 41
त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम् । सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्
त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम्। सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्॥
Verse 42
इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः । नामान्येते वदिष्यंति सुता मे तव तत्त्वतः
इति ते कर्म पुनः कथितं सृष्टेः प्रवर्तकं मया । अधुना मे सुता नामानि तव तत्त्वतः प्रवक्ष्यन्ति ॥
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च । आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च । आलोक्य स्वासने पाद्मे क्षणं प्रोपविष्टोऽभवम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter formally introduces the inquiry that links Satī’s life-cycle (birth in Dakṣa’s house, body-abandonment, rebirth as Pārvatī) to the Kāma/Smara complex—i.e., the narrative conditions leading to Śiva as ‘Smaranāśin’ and to Pārvatī’s tapas and marriage.
By labeling the teaching “guhyād guhyatamam,” the text frames Satī–Śiva history as more than myth: it is a doctrinal disclosure about purification through hearing, the inner meaning of tapas, and the metaphysical continuity of Śakti across embodiments.
Satī’s manifestation in Dakṣa’s lineage and her re-manifestation as Himavat’s daughter (Pārvatī) are foregrounded, with Kāma/Smara invoked as the catalytic figure whose encounter with Śiva becomes integral to the later narrative arc.