सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
अध्यायेऽस्मिन् संवादोऽन्तःसंवादरूपः। नारदः स्वगमनानन्तरं रुद्रसमीपे किमभवत् इति ब्रह्माणं पृच्छति। ब्रह्मा हिमवतः प्रदेशे महादेवं गत्वा तस्य अन्तःक्षोभं सतीप्राप्तिविषये पुनःपुनः संशयविरहव्याकुलतां च पश्यति। शिवः लोकगतिं प्राकृतमिव वचनं कृत्वा ब्रह्माणं देवज्येष्ठं पृच्छति—सत्याः प्रयोजनार्थं किं कृतम्, मन्मथतापशमनाय वृत्तान्तं कथय इति। सतीमेवैकनिष्ठतां दृढयन् अन्यविकल्पान् निरस्य अभेदभावात् तस्याः प्राप्तिं निश्चिनोति। ततः ब्रह्मा तं सान्त्वयति, तद्वचनं लोकाचारसुगर्भितं मन्यते, स्वदुहितृरूपां सतीं तस्मै दातुं निश्चयितां दैवेनैव विनिश्चितां च प्रतिपादयति; उत्तरश्लोकैः आश्वासनं विधिक्रमः दैव-लोकव्यवस्थासामञ्जस्यं च विस्तर्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम् ॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्
ब्रह्मोवाच—अथ अहं प्रसन्नः परमेश्वरं शिवम् आनेतुं प्रस्थितवान्; हिमवद्गिरिसंस्थितं महादेवं हि आसदं।
Verse 3
मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः
मां लोकस्रष्टारम् आयान्तं वीक्ष्य वृषभध्वजः; सतीप्राप्तौ मनसा संशयं चक्रे मुहुर्मुहुः।
Verse 4
अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा
अथ हरो लोकगतिम् आश्रित्य लीलया प्रीत्या; सत्या भक्त्या च प्रेरितः मां क्षिप्रं प्राकृतो यथा उवाच।
Verse 5
ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् । कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि
ईश्वर उवाच—किं अकार्षीत् सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतः माम्? कथयस्व यथा स्वान्तं; न दीर्येऽहं मन्मथेन हि।
Verse 6
धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्
हे सुरज्येष्ठ, अयं धावमानो विप्रयोगदुःखवेगः मामेव सतीं च प्रति अभिहन्ति; अन्यान् प्राणधारिणो विहाय, आवयोरेव पतति।
Verse 7
सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा
ब्रह्मन्, सतीति सतीति सततं वद; अहं कार्यं करोमि। अभेदात् मम सा प्राप्या; तद्विधिः तथा क्रियताम्॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्
ब्रह्मोवाच—इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम्। श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन् अगदं शिवम्॥
Verse 9
ब्रह्मोवाच । सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय
ब्रह्मोवाच—वृषध्वज, मम सुतस्य यदुक्तं तत् सत्यार्थमेव। तत् शृणु; निजासाध्यं सिद्धमेवेत्यवधारय।
Verse 10
देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः
तस्मै मया पुत्री देया, तदर्थमेव परिकल्पिता। ममाभीष्टमिदं कार्यं, त्वद्वाक्यादपि पुनरधिकम्।
Verse 11
मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे
मत्पुत्र्याराधितः शम्भुरेतदर्थं स्वयं पुनः। सोऽप्यन्विष्यति मां यस्मात्, तदा देया मया हरे।
Verse 12
शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे
शुभे लग्ने सुमुहूर्ते स आगच्छतु सान्तिकम् । तदा भिक्षार्थं शम्भवे विधे तनयां दास्यामि॥
Verse 13
इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च
इत्युवाच स मां दक्षः; तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ, तामानयस्व च॥
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः । उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकीं गतिमाश्रितः । उवाच विहसन् रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः॥
Verse 15
रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर
रुद्र उवाच—भवता सार्धं नारदेन च सह तद्गृहं गमिष्यामि। अहमेव जगतः स्रष्टा; तस्मात् त्वं नारदं स्मरय।
Verse 16
मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे
मरीच्यादीन् स्वपुत्रान् मानसान् अपि संस्मर। तैः सार्धं दक्षनिलयं सगणोऽहं गमिष्यामि, विधे।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोऽहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यादीन्सुतांस्तथा ॥
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥
Verse 19
विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च
रुद्रेण स्मृतमात्रेण विष्णुः शीघ्रमुपागतः । शैवराट् स्वसैन्यसमेतः कमलया सह गरुडारूढ एव च ॥
Verse 20
अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः
अथ चैत्रस्य कृष्णपक्षे भगदैवतनक्षत्रे । त्रयोदश्यां दिने भानौ गच्छति महेश्वरः ॥
Verse 21
सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः
सर्वैः सुरगणैः सार्धं ब्रह्मविष्णुपुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिः सार्धं पथि शंकरो दिव्यतेजसा बभौ ॥
Verse 22
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानंदमनसामति
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानन्दमनसामभूत् ॥
Verse 24
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । विष्णुप्रमुखदेवैः सह प्रीत्या दक्षालयं हरः प्राप ॥
Verse 25
ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः
ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । संयुक्तः सकलैर्निजैः स तस्य सन्मुखं प्रययौ ॥
Verse 26
सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्
तत्र सर्वे सुरगणाः स्वयं दक्षेण सत्कृताः; मुनयश्च यथाक्रमं पार्श्वे श्रेष्ठेष्वासनेषूपविष्टाः।
Verse 27
परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्
अखिलान् देवान् गणांश्च मुनिभिः सह यथाविधि परिवार्य, दक्षः शिवं गृहाभ्यन्तरं समानयामास।
Verse 28
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरं विधानेन समानर्च्य, अनुत्तममासनं ददौ।
Verse 29
ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः
ततः स यथोचितविधानतः सद्भक्त्या विष्णुं मां च, विप्रान् सर्वान् सुरान् गणांश्च सम्यक् पूजयामास।
Verse 30
कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः
तेषां पूज्यादीनां यथोचितां पूजां कृत्वा पूज्यादिभिः समन्विताम् । दक्षः पुनर्मानसैर्मुनिभिः सह संविदं चकार॥
Verse 31
ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो
ततः प्रीत्या मत्सुतो दक्षः मां पितरं प्राह— ‘विभो, प्रणिपत्य त्वया वैवाहिकं कर्म कर्तव्यम्’ इति।
Verse 32
बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा
‘बाढम्’ इत्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टान्तरात्मना; समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा।
Verse 33
ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे
ततः शुभे मुहूर्ते लग्ने ग्रहबलान्विते; दक्षः हर्षेण निजसुतां सतीं शम्भवे ददौ।
Verse 34
उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः
उद्वाहविधिना तदा वृषभध्वजः शिवो हर्षितः सन् दाक्षायण्याः वरतन्व्याः पाणिं जग्राह।
Verse 35
अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्
अहं हरिः त्वदाद्याः सर्वे मुनयः सुरगणाश्च; सर्वे नमस्कृत्य स्तुतिभिः परमेश्वरम् ईश्वरं स्तोषयामासुः।
Verse 36
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः ॥
Verse 37
कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्
कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम् ॥
Frequently Asked Questions
A Brahmā–Śiva exchange in which Brahmā approaches Śiva in the Himavat region and confirms the intended giving of Satī (Brahmā’s daughter) to Śiva, framing the union as already determined.
Śiva’s insistence that Satī is attainable due to abheda encodes a Śaiva metaphysic: Śakti is not ‘other’ than Śiva, so the narrative of marriage functions as a symbolic articulation of ontological unity.
Śiva appears in multiple epithets—Hara/Rudra/Vṛṣabhadhvaja/Mahādeva—signaling a single deity operating across relational (lover), cosmic (lord), and social (participant in lokācāra) registers.