देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति स्तुतिं च हर्यादिकृतामाकर्ण्य शंकरः । बभूवातिप्रसन्नो हि विजहास च सूतिकृत्

ब्रह्मोवाच। इति स्तुतिं हर्यादिकृतामाकर्ण्य शंकरः। बभूवातिप्रसन्नो हि विजहास च सूतिकृत्॥

Verse 2

ब्रह्मविष्णू तु दृष्ट्वा तौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः । यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः

ब्रह्मविष्णू तु दृष्ट्वा तौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः । यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः ॥

Verse 3

रुद्र उवाच । हहर हावध देवा मुनयश्चाद्य निर्भयाः । निजागमनहेतुं हि कथयस्व सुतत्त्वतः

रुद्र उवाच । हहर हावध देवा मुनयश्चाद्य निर्भयाः । निजागमनहेतुं हि कथयस्व सुतत्त्वतः ॥

Verse 4

किमर्थमागता यूयं किं कार्यं चेह विद्यते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भवत्स्तुत्या प्रसन्नधीः

किमर्थमागता यूयं किं कार्यं चेह विद्यते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भवत्स्तुत्या प्रसन्नधीः ॥

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टे हरेणाहं सर्वलोकपितामहः । मुनेऽवोचं महादेवं विष्णुना परिचोदितः

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टे हरेणाहं सर्वलोकपितामहः । मुनेऽवोचं महादेवं विष्णुना परिचोदितः ॥

Verse 6

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदर्थमागतावावां तच्छृणु त्वं सुरर्षिभिः

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदर्थमागतावावां तच्छृणु त्वं सुरर्षिभिः ॥

Verse 7

विशेषतस्तवैवार्थमागता वृपभध्वज । सहार्थिनस्सदायोग्यमन्यथा न जगद्भवेत्

विशेषतस्तवैवार्थमागता वृषभध्वज । सहार्थिनः सदायोग्यमन्यथा न जगद्भवेत् ॥

Verse 8

केचिद्भविष्यंत्यसुरा मम वध्या महेश्वर । हरेर्वध्यास्तथा केचिद्भवंतश्चापि केचन

केचिद्भविष्यन्त्यसुरा मम वध्या महेश्वर । हरेर्वध्यास्तथा केचिद्भवन्तश्चापि केचन ॥

Verse 9

केचित्त्वद्वीर्यजातस्य तनयस्य महाप्रभो । मायावध्याः प्रभो केचिद्भविष्यंत्यसुरास्सदा

महाप्रभो! त्वद्वीर्यजातस्य तनयस्य केचित् मायावध्याः सदा असुराः भविष्यन्ति; प्रभो, केचित् अन्येऽपि तथा एव सदा सम्भविष्यन्ति।

Verse 10

तवैव कृपया शंभोस्सुराणां सुखमुत्तमम् । नाशयित्वाऽसुरान् घोराञ्जगत्स्वास्थ्यं सदाभयम्

शम्भो! तवैव कृपया सुराणां सुखमुत्तमम्। घोरानसुरान् नाशयित्वा जगतः स्वास्थ्यं सदाभयं स्थापयसि।

Verse 11

योगयुक्ते त्वयि सदा राग द्वेषविवर्जिते । दयापात्रैकनिरते न वध्या ह्यथवा तव

योगयुक्ते त्वयि सदा रागद्वेषविवर्जिते । दयापात्रैकनिरते न वध्या ह्यथवा तव ॥

Verse 12

अराधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः । अतश्च भविता युक्तं नित्यंनित्यं वृषध्वज

अराधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः । अतश्च भविता युक्तं नित्यंनित्यं वृषध्वज ॥

Verse 13

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि न कार्याणि यदा तदा । शरीरभेदश्चास्माकं मायायाश्च न युज्यते

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि न कार्याणि यदा तदा । शरीरभेदश्चास्माकं मायायाश्च न युज्यते ॥

Verse 14

एकस्वरूपा हि वयं भिन्नाः कार्यस्य भेदतः । कार्यभेदो न सिद्धश्चेद्रूपभेदाऽप्रयोजनः

एकस्वरूपा हि वयं; कार्यभेदतः केवलं भिन्नाः इव दृश्यामः। यदि तु कार्यभेदः न सिद्ध्यति, तर्हि रूपभेदकल्पना निरर्थका भवति॥

Verse 15

एक एव त्रिधा भिन्नः परमात्मा महेश्वरः । मायास्वाकारणादेव स्वतंत्रो लीलया प्रभुः

परमात्मा महेश्वरः एक एव; स तु त्रिधा भिन्न इव प्रकाशते। स्वमायया, बाह्यकारणवर्जितः, प्रभुः स्वातन्त्र्येण लीलया जगत् प्रकटयति॥

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुब्रह्मकृतशिव प्रार्थनावर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘विष्णुब्रह्मकृतशिवप्रार्थनावर्णनम्’ नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 17

इत्थं वयं त्रिधा भूताः प्रभाभिन्नस्वरूपिणः । शिवाशिवसुतास्तत्त्वं हृदा विद्धि सनातन

इत्थं वयं त्रिधा भूताः प्रभाभिन्नस्वरूपिणः। शिवाशिवसुताः तत्त्वं हृदा विद्धि सनातन॥

Verse 18

अहं विष्णुश्च सस्त्रीकौ संजातौ कार्यहेतुतः । लोककार्यकरौ प्रीत्या तव शासनतः प्रभो

अहं विष्णुश्च सस्त्रीकौ संजातौ कार्यहेतुतः । लोककार्यकरौ प्रीत्या तव शासनतः प्रभो ॥

Verse 19

तस्माद्विश्वहितार्थाय सुराणां सुखहेतवे । परिगृह्णीष्व भार्यार्थे रामामेकां सुशोभनाम्

तस्माद्विश्वहितार्थाय सुराणां सुखहेतवे । परिगृह्णीष्व भार्यार्थे रामामेकां सुशोभनाम् ॥

Verse 20

अन्यच्छृणु महेशान पूर्ववृत्तं स्मृतं मया । यन्नौ पुरःपुरा प्रोक्तं त्वयैव शिवरूपिणा

अन्यच्छृणु महेशान पूर्ववृत्तं स्मृतं मया । यन्नौ पुरःपुरा प्रोक्तं त्वयैव शिवरूपिणा ॥

Verse 21

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटी भविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटी भविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः ॥

Verse 22

सृष्टिकर्ताऽभवद्ब्रह्मा हरिः पालनकारकः । लयकारी भविष्यामि रुद्ररूपो गुणाकृतिः

सृष्टिकर्ताऽभवद्ब्रह्मा हरिः पालनकारकः । लयकारी भविष्यामि रुद्ररूपो गुणाकृतिः ॥

Verse 23

स्त्रियं विवाह्य लोकस्य करिष्ये कार्यमुत्तमम् । इति संस्मृत्य स्वप्रोक्तं पूर्णं कुरु निजं पणम्

स्त्रियम् विवाह्य लोकस्य करिष्ये कार्यमुत्तमम्—इति स्ववचनं संस्मृत्य निजं पणं पूर्णतया कर्तुं निश्चयं चकार।

Verse 24

निदेशस्तव च स्वामिन्नहं सृष्टिकरो हरिः । पालको लयहेतुस्त्वमाविर्भूतस्स्वयं शिवः

निदेशं तव स्वामिन् अहं पालयामि; हरिः सृष्टिकर्ता पालकश्च, त्वं लयहेतुः—स्वयं शिव एवात्र आविर्भूतः।

Verse 25

त्वां विना न समर्थौ हि आवां च स्वस्वकर्मणि । लोककार्यरतो तस्मादेकां गृह्णीष्व कामिनीम्

त्वां विना आवां स्वस्वकर्मणि न समर्थौ; तस्माल्लोककार्यरतः सन् एकां कामिनीं गृह्णीष्व।

Verse 26

यथा पद्मालया विष्णोस्सावित्री च यथा मम । तथा सहचरीं शंभो कांतां गृह्णीष्व संप्रति

यथा पद्मालया विष्णोः, सावित्री च यथा मम; तथा शंभो सहचरीं कांतां संप्रति गृह्णीष्व।

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि ब्रह्मणः पुरतो हरेः । स मां जगाद लोकेशः स्मेराननमुखो हरः

ब्रह्मोवाच—इति मे वचः श्रुत्वा हरेः पुरतो लोकेशो हरः स्मेराननमुखो मां जगाद।

Verse 28

ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् हे हरे मे हि युवां प्रियतरौ सदा । दृष्ट्वा त्वां च ममानंदो भवत्यतितरां खलु

ईश्वर उवाच— हे ब्रह्मन् हे हरे मे हि युवां प्रियतरौ सदा। दृष्ट्वा त्वां च ममानन्दो भवत्यतितरां खलु॥

Verse 29

युवां सुरविशिष्टौ हि त्रिभव स्वामिनौ किल । कथनं वां गरिष्ठेति भवकार्यरतात्मनोः

युवां सुरविशिष्टौ हि त्रिभुवनस्वामिनौ किल। तस्माद् भवकार्यरतात्मनोर्वां वचनं गरिष्ठं मतम्॥

Verse 30

उचितं न सुरश्रेष्ठौ विवाहकरणं मम । तपोरतविरक्तस्य सदा विदितयोगिनः

उचितं न सुरश्रेष्ठौ विवाहकरणं मम। तपोरतविरक्तस्य सदा विदितयोगिनः॥

Verse 31

यो निवृत्तिसुमार्गस्थः स्वात्मारामो निरंजनः । अवधूततनुर्ज्ञानी स्वद्रष्टा कामवर्जितः

यो निवृत्तिसुमार्गस्थः स्वात्मारामो निरंजनः। अवधूततनुर्ज्ञानी स्वद्रष्टा कामवर्जितः॥

Verse 32

अविकारी ह्यभोगी च सदाशुचिरमंगलः । तस्य प्रयोजनं लोके कामिन्या किं वदाधुना

अविकारी ह्यभोगी च सदाशुचिरमंगलः। तस्य प्रयोजनं लोके कामिन्या किं वदाधुना॥

Verse 33

केवलं योगलग्नस्य ममानंदस्सदास्ति वै । ज्ञानहीनस्तु पुरुषो मनुते बहु कामकम्

केवलं योगलग्नस्य मम आनन्दः सदा एवास्ति। ज्ञानहीनस्तु पुरुषो बहुकामकं मन्यते चानुधावति।

Verse 34

विवाहकरणं लोके विज्ञेयं परबंधनम् । तस्मात्तस्य रुचिर्नो मे सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

लोके विवाहकरणं परबन्धनं विज्ञेयम्। तस्मात् तस्मिन् मे रुचिर्नास्ति; सत्यं सत्यं वदाम्यहम्।

Verse 35

न स्वार्थं मे प्रवृत्तिर्हि सम्यक्स्वार्थविचिंतनात् । तथापि तत्करिष्यामि भवदुक्तं जगद्धितम्

न मे प्रवृत्तिः स्वार्थहेतोः, सम्यक् स्वार्थविचारणात्। तथापि भवदुक्तं जगद्धितं तत् करिष्याम्यहं ध्रुवम्॥

Verse 36

मत्त्वा वचो गरिष्ठं वा नियोक्तिपरिपूर्त्तये । करिष्यामि विवाहं वै भक्तवश्यस्सदा ह्यहम्

गरिष्ठं वच इति मत्वा नियोक्तेः परिपूर्तये। विवाहं वै करिष्यामि भक्तवश्योऽस्मि सर्वदा॥

Verse 37

परंतु यादृशीं कांतां ग्रहीष्यामि तथापणम् । तच्छृणुष्व हरे ब्रह्मन् युक्तमेव वचो मम

परन्तु यादृशीं कान्तां ग्रहीष्यामि तथैव हि। तच्छृणुष्व हरे ब्रह्मन् युक्तमेव वचो मम॥

Verse 38

या मे तेजस्समर्था हि ग्रहीतुं स्याद्विभागशः । तां निदेशय भार्यार्थे योगिनीं कामरूपिणीम्

या मे तेजः विभागशो ग्रहीतुं समर्था स्यात्, तां भार्यार्थे कामरूपिणीं योगिनीं मे निदेशय।

Verse 39

योगयुक्ते मयि तथा योगिन्येव भविष्यति । कामासक्ते मयि तथा कामिन्येव भविष्यति

योगयुक्ते मयि सा योगिन्येव भविष्यति; कामासक्ते मयि सा कामिन्येव भविष्यति।

Verse 40

यमक्षरं वेदविदो निगदंति मनीषिणः । ज्योतीरूपं शिवं ते च चिंतयिष्ये सनातनम्

यदक्षरं वेदविदो मनीषिणश्च निगदन्ति, तज्ज्योतीरूपं सनातनं शिवं अहं चिन्तयिष्ये।

Verse 41

तच्चिंतायां यदा सक्तो ब्रह्मन् गच्छामि भाविनीम् । तत्र या विघ्नजननी न भवित्री हतास्तु मे

तच्चिन्तायां यदा सक्तो ब्रह्मन् भाविनीं गच्छामि, तत्र या विघ्नजननी साऽस्तु मे न भवित्री; हतास्तु सा मम कृते।

Verse 42

त्वं वा विष्णुरहं वापि शिवस्य ब्रह्मरूपिणः । अंशभूता महाभागा योग्यं तदनुचिंतनम्

त्वं वा विष्णुरहं वापि, शिवस्य ब्रह्मरूपिणोऽंशभूतौ महाभाग; अतस्तत्तत्त्वमनुचिन्तनं युक्तम्।

Verse 43

तच्चिंतया विनोद्वाहं स्थास्यामि कमलासन । तस्माज्जायां प्रादिश त्वं मत्कर्मानुगतां सदा

तच्चिन्तया विनोद्वाहं स्थास्यामि कमलासन । तस्माज्जायां प्रदिश त्वं मत्कर्मानुगतां सदा ॥

Verse 44

तत्राप्येकं पणं मे त्वं वृणु ब्रह्मंश्च मां प्रति । अविश्वासो मदुक्ते चेन्मया त्यक्ता भविष्यति

तत्राप्येकं पणं मे त्वं वृणु ब्रह्मंश्च मां प्रति । अविश्वासो मदुक्ते चेन्मया त्यक्ता भविष्यति ॥

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचश्श्रुत्वाहं स विष्णुर्हरस्य च । सस्मितं मोदितमनोऽवोचं चेति विनम्रकः

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वाहं स विष्णुर्हरस्य च । सस्मितं मोदितमनोऽवोचं चेति विनम्रकः ॥

Verse 46

शृणु नाथ महेशान मार्गिता यादृशी त्वया । निवेदयामि सुप्रीत्या तां स्त्रियं तादृशीं प्रभो

शृणु नाथ महेशान मार्गिता यादृशी त्वया । निवेदयामि सुप्रीत्या तां स्त्रियं तादृशीं प्रभो ॥

Verse 47

उमा सा भिन्नरूपेण संजाता कार्यसाधिनी । सरस्वती तथा लक्ष्मीर्द्विधा रूपा पुरा प्रभो

उमा सा भिन्नरूपेण संजाता कार्यसाधिनी । सरस्वती तथा लक्ष्मीर्द्विधा रूपा पुरा प्रभो ॥

Verse 48

पाद्मा कांताऽभवद्विष्णोस्तथा मम सरस्वती । तृतीयरूपा सा नाभूल्लोककार्यहितैषिणी

पाद्मा कान्ताऽभवद्विष्णोस्तथा मम सरस्वती। तृतीयरूपा सा नाभूल्लोककार्यहितैषिणी॥

Verse 49

दक्षस्य तनया याभूत्सती नाम्ना तु सा विभो । सैवेदृशी भवेद्भार्या भवेद्धि हितकारिणी

दक्षस्य तनया याभूत्सती नाम्ना तु सा विभो। सैवेदृशी भवेद्भार्या भवेद्धि हितकारिणी॥

Verse 50

सा तपस्यति देवेश त्वदर्थं हि दृढव्रता । त्वां पतिं प्राप्तुकामा वै महातेजोवती सती

सा देवेश त्वदर्थमेव दृढव्रता तपस्यति। त्वां पतिं प्राप्तुकामा वै महातेजोवती सती॥

Verse 51

दातुं गच्छ वरं तस्यै कृपां कुरु महेश्वर । तां विवाहय सुप्रीत्या वरं दत्त्वा च तादृशम्

गच्छ तस्यै वरं दातुं कृपां कुरु महेश्वर। तां सुप्रीत्या विवाहय तादृशं वरमर्पय॥

Verse 52

हरेर्मम च देवानामियं वाञ्छास्ति शंकर । परिपूरय सद्दृष्ट्या पश्यामोत्सवमादरात्

हरेर्मम च देवानामियं वाञ्छास्ति शंकर। परिपूरय सद्दृष्ट्या पश्यामोत्सवमादरात्॥

Verse 53

मङ्गलं परमं भूयात्त्रिलोकेषु सुखावहम् । सर्वज्वरो विनश्येद्वै सर्वेषां नात्र संशयः

मङ्गलं परमं भूयात् त्रिलोकेषु सुखावहम्; सर्वज्वरो विनश्येद्वै सर्वेषां नात्र संशयः।

Verse 54

अथवास्मद्वचश्शेषे वदंत मधुसूदनः । लीलाजाकृतिमीशानं भक्तवत्सलमच्युतः

अथ वा अस्मद्वचः शेषे, वदन् मधुसूदनः। अच्युतो भक्तवत्सलः, लीलामूर्तिम् ईशानं स्तोतुं प्रववृते॥

Verse 55

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं मदुक्तं तन्न संशयः

विष्णुरुवाच। देवदेव महादेव करुणाकर शंकर। यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं मदुक्तं तन्न संशयः॥

Verse 56

तत्कुरुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि । सनाथं कुरु सद्दृष्ट्या त्रिलोकं सुविवाह्यताम्

तत्कुरुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि। सनाथं कुरु सद्दृष्ट्या त्रिलोकं सुविवाह्यताम्॥

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीमास मुने सुधीः । तथा स्तुतिं विहस्याह स प्रभुर्भक्तवत्सलः

ब्रह्मोवाच। इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः तूष्णीमास मुने सुधीः। तथा स्तुतिं विहस्याह स प्रभुर्भक्तवत्सलः॥

Verse 58

ततस्त्वावां च संप्राप्य चाज्ञां स मुनिभिस्सुरैः । अगच्छावस्वेष्टदेशं सस्त्रीकौ परहर्षितौ

ततः तौ युवां समुपेत्य मुनिभिः सुरैश्च आज्ञां प्राप्य, सस्त्रीकौ परमानन्दभरितौ स्वेष्टदेशं जग्मतुः।