दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे देवमुने लोकपितामह । तत्रागममहं प्रीत्या ज्ञात्वा तच्चरितं द्रुतम्

ब्रह्मोवाच—देवमुने लोकपितामह! एतस्मिन्नन्तरे तच्चरितं द्रुतं ज्ञात्वा प्रीत्या अहं तत्रागमम्।

Verse 2

असांत्वयमहं दक्षं पूर्ववत्सुविचक्षणः । अकार्षं तेन सुस्नेहं तव सुप्रीतिमावहन्

पूर्ववत्सुविचक्षणोऽहं दक्षं असान्त्वयम्; तेन तव सुप्रीतिमावहन् सुस्नेहं च अकार्षम्।

Verse 3

स्वात्मजं मुनिवर्यं त्वां सुप्रीत्या देववल्लभम् । समाश्वास्य समादाय प्रत्यपद्ये स्वधाम ह

मुनिवर्य स्वात्मज देववल्लभ! त्वां सुप्रीत्या समाश्वास्य समादाय अहं स्वधाम प्रत्यपद्ये ह।

Verse 4

ततः प्रजापतिर्दक्षोऽनुनीतो मे निजस्त्रियाम् । जनयामास दुहितॄस्सुभगाः षष्टिसंमिताः

ततः प्रजापतिर्दक्षोऽनुनीतो मे निजस्त्रियाम् । जनयामास दुहितॄः सुभगाः षष्टिसंमिताः ॥

Verse 5

तासां विवाहकृतवान्धर्मादिभिरतंद्रितः । तदेव शृणु सुप्रीत्या प्रवदामि मुनीश्वर

तासां विवाहान् धर्मादिविधिनिर्दिष्टान् अतन्द्रितः स कृतवान्। तदेव शृणु सुप्रीत्या, प्रवदामि मुनीश्वर॥

Verse 6

ददौ दश सुता दक्षो धर्माय विधिवन्मुने । त्रयोदश कश्यपाय मुनये त्रिनवेंदवे

दक्षो विधिवन्मुने धर्माय ददौ दश सुताः। त्रयोदश कश्यपाय, त्रिनव चन्द्रमसे ददौ॥

Verse 7

भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे पुत्री प्रदत्तवान् । तार्क्ष्याय चापरः कन्या प्रसूतिप्रसवैर्यतः

भूताङ्गिराः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे पुत्र्यौ प्रदत्तवान्। अपरां कन्यां प्रसूत्याः प्रसवैर्यतां तार्क्ष्याय ददौ॥

Verse 8

त्रिलोकाः पूरितास्तन्नो वर्ण्यते व्यासतो भयात्

त्रिलोकाः पूरितास्तेन; तन्नो वर्ण्यते व्यासतः भयात्॥

Verse 9

केचिद्वदंति तां ज्येष्ठां मध्यमां चापरे शिवाम् । सर्वानन्तरजां केचित्कल्पभेदात्त्रयं च सत

केचित् तां ज्येष्ठामाहुः, अपरे मध्यमां शिवाम्; केचित् सर्वानन्तरजामाहुः—कल्पभेदात् त्रयमपि सत्यम्।

Verse 10

अनंतरं सुतोत्पत्तेः सपत्नीकः प्रजापतिः । दक्षो दधौ सुप्रीत्मा तां मनसा जगदम्बिकाम्

अनन्तरं सुतोत्पत्तौ सपत्नीकः प्रजापतिर्दक्षः सुप्रीतः सन् तां जगदम्बिकां मनसा प्रेम्णा दधौ।

Verse 11

अतः प्रेम्णा च तुष्टाव गिरा गद्गदया हि सः । भूयोभूयो नमस्कृत्य सांजलिर्विनयान्वितः

अतः स प्रेम्णा गद्गदया गिरा तुष्टाव; भूयोभूयो नमस्कृत्य साञ्जलिर्विनयान्वितोऽतिष्ठत्।

Verse 12

सन्तुष्टा सा तदा देवी विचारं मनसीति च । चक्रेऽवतारं वीरिण्यां कुर्यां पणविपूर्तये

सा देवी तदा सन्तुष्टा मनसि विचारं चकार—वीरिण्यां अवतारं करिष्ये, पणविपूर्तये।

Verse 13

अथ सोवास मनसि दक्षस्य जगदम्बिका । विललास तदातीव स दक्षो मुनिसत्तम

अथ जगदम्बिका सती दक्षस्य मनसि निवसन्ती तत्रातिविललास; तेन स दक्षो मुनिसत्तम अन्तःकरणेऽतीव क्षुभितोऽभवत्।

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सती खण्डे सतीजन्म बाललीलावर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे सतीजन्मबाललीलावर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 15

आविर्बभूवुश्चिह्नानि दोहदस्याखिलानि वै

आविर्बभूवुश्चिह्नानि दोहदस्याखिलानि वै स्पष्टतया।

Verse 17

कुलस्य संपदश्चैव श्रुतेश्चित्तसमुन्नतेः । व्यधत्त सुक्रिया दक्षः प्रीत्या पुंसवनादिकाः

कुलस्य संपदर्थं च श्रुतेश्चित्तसमुन्नतेः । दक्षः प्रीत्या व्यधत्त सुक्रियाः पुंसवनादिकाः ॥

Verse 18

उत्सवोतीव संजातस्तदा तेषु च कर्मसु । वित्तं ददौ द्विजातिभ्यो यथाकामं प्रजापतिः

तदा तेषु कर्मसु उत्सव इवातिव संजातः। प्रजापतिः द्विजातिभ्यो यथाकामं वित्तं ददौ॥

Verse 19

अथ तस्मिन्नवसरे सर्वे हर्यादयस्सुराः । ज्ञात्वा गर्भगतां देवीं वीरिण्यास्ते मुदं ययुः

अथ तस्मिन्नवसरे हर्यादयः सर्वे सुराः। वीरिण्याः गर्भगतां देवीं ज्ञात्वा मुदं ययुः॥

Verse 20

तत्रागत्य च सर्वे ते तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् । लोकोपकारकरिणीं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

तत्रागत्य सर्वे ते जगदम्बिकां तुष्टुवुः। लोकोपकारकरिणीं तां मुहुर्मुहुः प्रणेमुः॥

Verse 21

कृत्वा ततस्ते बहुधा प्रशंसां हृष्टमानसाः । दक्षप्रजापतेश्चैव वीरिण्यास्स्वगृहं ययुः

ततः हृष्टमानसास्ते बहुधा प्रशंसां कृत्वा। दक्षप्रजापतेः पत्नीं वीरिणीं स्वगृहं ययुः॥

Verse 22

गतेषु नवमासेषु कारयित्वा च लौकिकीम् । गतिं शिवा च पूर्णे सा दशमे मासि नारद

गतेषु नवमासेषु लौकिकीं गतिं कारयित्वा। शिवा पूर्णा बभूव सा दशमे मासि नारद॥

Verse 23

आविर्बभूव पुरतो मातुस्सद्यस्तदा मुने । मुहूर्ते सुखदे चन्द्रग्रहतारानुकूलके

आविर्बभूव पुरतो मातुः सद्यस्तदा मुने । मुहूर्ते सुखदे चन्द्रग्रहतारानुकूलके ॥

Verse 24

तस्यां तु जातमात्रायां सुप्रीतोऽसौ प्रजापतिः । सैव देवीति तां मेने दृष्ट्वा तां तेजसोल्बणाम्

तस्यां तु जातमात्रायां सुप्रीतोऽसौ प्रजापतिः । सैव देवीति तां मेने दृष्ट्वा तां तेजसोल्बणाम् ॥

Verse 25

तदाभूत्पुष्पसद्वृष्टिर्मेघाश्च ववृषुर्जलम् । दिशश्शांता द्रुतं तस्यां जातायां च मुनीश्वर

तदा पुष्पाणां पुण्यवृष्टिरभूत्, मेघाश्च जलं सम्यगववृषुः। तस्यां जातायां दिशः क्षणेन शान्ता अभवन्, हे मुनीश्वर॥

Verse 26

अवादयंत त्रिदशाश्शुभवाद्यानि खे गताः । जज्ज्वलुश्चाग्नयश्शांताः सर्वमासीत्सुमंगलम्

त्रिदशाः खे गताः शुभवाद्यान्यवादयन्। शान्ताश्चाग्नयः सदीप्ताः, सर्वं सुमङ्गलमभवत्॥

Verse 27

वीरिणोसंभवां दृष्ट्वा दक्षस्तां जगदम्बिकाम् । नमस्कृत्य करौ बद्ध्वा बहु तुष्टाव भक्तितः

वीरिणोः सम्भवां दृष्ट्वा दक्षस्तां जगदम्बिकाम्। नमस्कृत्य करौ बद्ध्वा भक्त्या बहु तुष्टाव॥

Verse 28

दक्ष उवाच । महेशानि नमस्तुभ्यं जगदम्बे सनातनि । कृपां कुरु महादेवि सत्ये सत्यस्वरूपिणि

दक्ष उवाच। महेशानि नमस्तुभ्यं जगदम्बे सनातनि। कृपां कुरु महादेवि सत्ये सत्यस्वरूपिणि॥

Verse 29

शिवा शांता महामाया योगनिद्रा जगन्मयी । या प्रोच्यते वेदविद्भिर्नमामि त्वां हितावहाम्

शिवां शान्तां महामायां योगनिद्रां जगन्मयीम्। वेदविद्भिः प्रकीर्तितां हितावहां त्वां नमाम्यहम्॥

Verse 30

यया धाता जगत्सृष्टौ नियुक्तस्तां पुराकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

यया धाता जगत्सृष्टौ नियुक्तः पुराकरोत्; तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्।

Verse 31

यया विष्णुर्जगत्स्थित्यै नियुक्तस्तां सदाकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

यया विष्णुर्जगत्स्थित्यै नियुक्तः सदाकरोत्; तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्।

Verse 32

यया रुद्रो जगन्नाशे नियुक्तस्तां सदाकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

यया रुद्रो जगन्नाशे नियुक्तः सदाकरोत्; तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्।

Verse 33

रजस्सत्त्वतमोरूपां सर्वकार्यकरीं सदा । त्रिदेवजननीं देवीं त्वां नमामि च तां शिवाम्

रजःसत्त्वतमोरूपां सर्वकार्यकरीं सदा । त्रिदेवजननीं देवीं त्वां नमामि शिवां पराम् ॥

Verse 34

यस्त्वां विचिंतयेद्देवीं विद्याविद्यात्मिकां पराम् । तस्य भुक्तिश्च मुक्तिश्च सदा करतले स्थिता

यस्त्वां विचिन्तयेद्देवीं विद्याविद्यात्मिकां पराम् । तस्य भुक्तिश्च मुक्तिश्च सदा करतले स्थिता ॥

Verse 35

यस्त्वां प्रत्यक्षतो देवि शिवां पश्यति पावनीम् । तस्यावश्यं भवेन्मुक्तिर्विद्याविद्याप्रकाशिका

यस्त्वां प्रत्यक्षतो देवि शिवां पश्यति पावनीम् । तस्यावश्यं भवेन्मुक्तिर्विद्याविद्याप्रकाशिका ॥

Verse 36

ये स्तुवंति जगन्मातर्भवानीमंबिकेति च । जगन्मयीति दुर्गेति सर्वं तेषां भविष्यति

ये जगन्मातरं स्तुवन्ति—“भवानी”, “अम्बिका”, “जगन्मयी”, “दुर्गा” इति च—तेषां सर्वं कार्यं तस्या अनुग्रहेण सिद्ध्यति।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता जगन्माता शिवा दक्षेण धीमता । तथोवाच तदा दक्षं यथा माता शृणोति न

ब्रह्मोवाच—एवं धीमता दक्षेण स्तुता जगन्माता शिवा (सती) तदा दक्षं प्रत्युवाच; यथा मातुः वचनं न शृणोति तथा स न शुश्राव।

Verse 38

सर्वं मुमोह तथ्यं च तथा दक्षः शृणोतु तत् । नान्यस्तथा शिवा प्राह नानोतिः परमेश्वरी

दक्षः सर्वथा मुमोह; तथापि स तत्तथ्यं शृणोतु। शिवा परमेश्वरी एवमाह— ‘नान्यः पन्थाः, नान्या मतिः’॥

Verse 39

देव्युवाच । अहमाराधिता पूर्वं सुतार्थं ते प्रजापते । ईप्सितं तव सिद्धं तु तपो धारय संप्रति

देव्युवाच— हे प्रजापते, पूर्वं सुतार्थं त्वया अहमाराधिता। तव ईप्सितं सिद्धं; अतः सम्प्रति तपो धारय स्थिरम्॥

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा देवी दक्षं च निजमायया । आस्थाय शैशवं भावं जनन्यंते रुरोद सा

ब्रह्मोवाच— एवमुक्त्वा तदा देवी दक्षं निजमायया उपेत्य, शैशवं भावमास्थाय, जनन्यन्ते रुरोद सा॥

Verse 41

अथ तद्रोदनं श्रुत्वा स्त्रियो वाक्यं ससंभ्रमाः । आगतास्तत्र सुप्रीत्या दास्योपि च ससंभ्रमाः

अथ तद्रोदनं श्रुत्वा स्त्रियः ससंभ्रमाः वाक्यं च, सुप्रीत्या तत्रागताḥ; दास्योपि ससंभ्रमाः समागताḥ॥

Verse 42

दृष्ट्वासिक्नीसुतारूपं ननन्दुस्सर्वयोषितः । सर्वे पौरजनाश्चापि चक्रुर्जयरवं तदा

दृष्ट्वाऽसिक्नी-सुतायाः सतीदेव्याः श्रीमद्रूपं सर्वा योषितो ननन्दुः। सर्वे पौरजनाश्चापि तदा जयजयशब्दं चक्रुः॥

Verse 43

उत्सवश्च महानासीद्गानवाद्यपुरस्सरम् । दक्षोसिक्नी मुदं लेभे शुभं दृष्ट्वा सुताननम्

उत्सवो महानासीद् गानवाद्यपुरस्सरः। दक्षोऽसिक्नी च मुदं लेभाते शुभं दृष्ट्वा सुताननम्।

Verse 44

दक्षः श्रुतिकुलाचारं चक्रे च विधिवत्तदा । दानं ददौ द्विजातिभ्योन्येभ्यश्च द्रविणं तथा

तदा दक्षः श्रुतिकुलाचारं विधिवत् चकार। द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च द्रविणं दानं ददौ तथा।

Verse 45

बभूव सर्वतो गानं नर्तनं च यथोचितम् । नेदुर्वाद्यानि बहुशस्सुमंगलपुरस्सरम्

ततः सर्वतो गानं नर्तनं च यथोचितम् अभवत्। वाद्यानि च बहुशः नेदुः, सुमङ्गलस्य पुरःसरं हर्षसूचकं॥

Verse 46

अथ हर्यादयो देवास्सर्वे सानुचरास्तदा । मुनिवृन्दैः समागत्योत्सवं चक्रुर्यथाविधि

अथ हर्यादयो देवाः सर्वे सानुचरास्तदा। मुनिवृन्दैः समागत्य उत्सवं चक्रुः यथाविधि॥

Verse 47

दृष्ट्वा दक्षसुतामंबां जगतः परमेश्वरीम् । नेमुः सविनयास्सर्वे तुष्टुवुश्च शुभैस्तवैः

दृष्ट्वा दक्षसुतामम्बां जगतः परमेश्वरीम्। नेमुः सविनयाः सर्वे तुष्टुवुश्च शुभैः स्तवैः॥

Verse 48

ऊचुस्सर्वे प्रमुदिता गिरं जयजयात्मिकाम् । प्रशशंसुर्मुदा दक्षं वीरिणीं च विशेषतः

ऊचुः सर्वे प्रमुदिता गिरं जयजयात्मिकाम्। प्रशशंसुर्मुदा दक्षं वीरिणीं च विशेषतः।

Verse 49

तदोमेति नाम चक्रे तस्या दक्षस्तदाज्ञया । प्रशस्तायास्सर्वगुणसत्त्वादपि मुदान्वितः

तदोमेति नाम चक्रे तस्या दक्षस्तदाज्ञया। प्रशस्तायाः सर्वगुणसत्त्वादपि मुदान्वितः।

Verse 50

नामान्यन्यानि तस्यास्तु पश्चाज्जातानि लोकतः । महामंगलदान्येव दुःखघ्नानि विशेषतः

ततः परं लोकमध्ये तस्याः अन्यान्यपि नामानि पश्चाज्जातानि। तानि महामङ्गलप्रदान्येव, विशेषतः दुःखशोकविनाशकानि॥

Verse 51

दक्षस्तदा हरिं नत्वा मां सर्वानमरानपि । मुनीनपि करौ बद्ध्वा स्तुत्वा चानर्च भक्तितः

तदा दक्षः हरिं नत्वा मां च सर्वानमरानपि। मुनीनपि करौ बद्ध्वा स्तुत्वा चानर्च भक्तितः॥

Verse 52

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे सुप्रशस्याजनंदनम् । प्रीत्या ययुस्वधामानि संस्मरन् सशिवं शिवम्

अथ विष्ण्वादयः सर्वे सुप्रशस्याजनंदनम्। प्रीत्या ययुः स्वधामानि संस्मरन् सशिवं शिवम्॥

Verse 53

अतस्तां च सुतां माता सुसंस्कृत्य यथोचितम् । शिशुपानेन विधिना तस्यै स्तन्यादिकं ददौ

अतः माता तां सुतां यथोचितं सुसंस्कृत्य, शिशुपानविधिना तस्यै स्तन्यादिकं प्रददौ।

Verse 54

पालिता साथ वीरिण्या दक्षेण च महात्मना । ववृधे शुक्लपक्षस्य यथा शशिकलान्वहम्

वीरिण्या च महात्मना दक्षेण च सापि पालिता; शुक्लपक्षे यथा शशिकलाः प्रतिदिनं वर्धन्ते तथा सा दिने दिने ववृधे।

Verse 55

तस्यां तु सद्गुणास्सर्वे विविशुर्द्विजसत्तम । शैशवेपि यथा चन्द्रे कलास्सर्वा मनोहराः

द्विजसत्तम, तस्यां सर्वे सद्गुणाः प्रविविशुः; यथा शैशवेऽपि चन्द्रे मनोहराः सर्वा कलाः सन्ति।

Verse 56

आचरन्निजभावेन सखीमध्यगता यदा । तदा लिलेख भर्गस्य प्रतिमामन्वहं मुहुः

यदा सती सखीमध्यगता स्वभावेनैवाचरति स्म, तदा सा भर्गस्य (शिवस्य) प्रतिमामहोरात्रं पुनः पुनः लिखति स्म।

Verse 57

यदा जगौ सुगीतानि शिवा बाल्योचितानि सा । तदा स्थाणुं हरं रुद्रं सस्मार स्मरशासनम्

यदा शिवा बाल्योचितानि सुगीतानि जगौ, तदैव सा स्थाणुं हरं रुद्रं स्मरशासनं मनसा सस्मार।

Verse 58

ववृधेतीव दंपत्योः प्रत्यहं करुणातुला । तस्या बाल्येपि भक्तायास्तयोर्नित्यं मुहुर्मुहुः

दंपत्योः करुणातुला प्रत्यहं ववृधेतीव; तस्या बाल्येऽपि भक्तायास्तयोर्नित्यं मुहुर्मुहुः।

Verse 59

सर्वबालागुणा क्रांतां सदा स्वालयकारिणीम् । तोषयामास पितरौ नित्यंनित्यं मुहुर्मुहुः

सर्वबालागुणैः क्रान्तां सदा स्वालयकारिणीम्; पितरौ तोषयामास नित्यंनित्यं मुहुर्मुहुः।