दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर । दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्

नारद उवाच—हे ब्रह्मन् विधे महाप्राज्ञ वदतां वर, दक्षस्य गृहे प्रीत्या गते सति तदनन्तरं किमभवत्?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः । सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया

ब्रह्मोवाच—दक्षः प्रजापतिः स्वाश्रमं गत्वा हृष्टमानसः; ममाज्ञया स बहुधा मानसं सर्गं चकार।

Verse 3

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे

तम् अबृंहितं प्रजासर्गम् आलोक्य प्रजापतिः दक्षः मे जनकाय ब्रह्मणे निवेदयामास।

Verse 4

दक्ष उवाच । ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो । मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु

दक्ष उवाच—हे ब्रह्मन् तात प्रजानाथ प्रभो, प्रजाः न वर्धन्ते; मया विरचिताः सर्वाः तावत्य एव स्थिताः खलु।

Verse 5

किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः

किं करोमि प्रजानाथ वर्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः ॥

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति

ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति ॥

Verse 7

या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

या च पञ्चजनस्याङ्ग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥

Verse 8

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥

Verse 9

ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः

ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः ॥

Verse 10

अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः । हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्

अथ तस्यां स्वपत्न्यां वीरिण्यां प्रजापतिः दक्षो हर्यश्वसंज्ञानयुतान् पुत्रान् अजीजनत्।

Verse 11

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने । पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे सुता मुने; पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः।

Verse 12

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् । प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशं प्रतीचीं तपसे तात; सर्वे दाक्षायणाः सुताः।

Verse 13

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वि० सतीखंडे दक्षसृष्टौ नारदशापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे दक्षसृष्टौ ‘नारदशापः’ नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 14

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् । धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽभवन्। धर्मे पारमहंसे च विनिर्धूतमलाशयाः शिवैकनिष्ठाः॥

Verse 15

प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः । दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः

प्रजाविवृद्ध्यर्थं ते वै तत्र तपः समाचरन्। दाक्षायणा दृढचित्ताः पित्राज्ञया सुयन्त्रिताः॥

Verse 16

त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे । अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः

त्वमपि नारद ज्ञात्वा तपः सृष्ट्यर्थमिच्छया। अगमस्तत्र भूरीणि हराज्ञां हृदि निश्चित्य॥

Verse 17

अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः । हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्

अदृष्ट्वा तं महेशानं कथं सृष्टिं करिष्यथ। इति हर्यश्वा दक्षात्मजा तमूचुरादरान्विताः॥

Verse 18

ब्रह्मोवाच । तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः । औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्

ब्रह्मोवाच। तन्निशम्याथ हर्यश्वास्त्वदुक्तं नातिदुर्बलाः। औत्पत्तिकधियो सर्वे विममृशुर्भृशं स्वयम्॥

Verse 19

सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् । स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्

सुशास्त्रैः प्रदत्तं जनकादेशं यो न वेद निवर्तकम्। स कथं गुणविश्रंभी सर्गारम्भं समाचरेत्॥

Verse 20

इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः । प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्

इति निश्चित्य ते पुत्राः सुधियः एकचेतसः। प्रणम्य तं परिक्रम्य अनिवर्तकमार्गमाश्रिताः॥

Verse 21

नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने । निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा

नारद, त्वं शम्भोर्मन एव, मुने; लोकान् अनासक्तः सञ्चरन्। निर्विकारः सन् तदा महेशानस्य मनोवृत्तिं संकल्पं च प्रकाशयसि।

Verse 22

काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः । नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत

बहुकाले गते, मम पुत्रः प्रजापतिः, नारदात् पुत्राणां नाशं निशम्य, शोकतापाभ्यां समभिभूतः।

Verse 23

मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् । शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः

मुहुर्मुहुः ‘सुप्रजाः’ इति वदन्, शुचां पदं प्रविवेश; शिवमायाविमोहितो दक्षः पुनःपुनः शुशोच।

Verse 24

अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् । शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत

अहं सुप्रीत्या आगत्य दक्षमात्मजां सांत्वयम्; शांतिभावं प्रदर्श्य देवं शिवं प्रबलमिति चोक्तवान्।

Verse 25

अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः । सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्

अथ दक्षः पञ्चजन्यया मया परिसान्त्वितः; सबलाश्वाभिधानान् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्।

Verse 26

तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः । प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः

तेऽपि सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः तत्रैव जग्मुः। तत्र प्रजासर्गकर्मणि सिद्धाः स्वपूर्वभ्रातृमार्गमेव ययुः॥

Verse 27

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः । तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः। तत्र महत्तपस्तेपुर्जपन्तो ब्रह्म परमं शिवं सुव्रताः॥

Verse 28

प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद । पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्

प्रजासर्गोद्यतान् तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद। पूर्ववद्वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिमास्थितः॥

Verse 29

भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः

भ्रातृपन्थानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुः सुताः ॥

Verse 30

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोऽभूत् स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः ॥

Verse 31

पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् । पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः

पूर्ववत् तद्वृत्तान्तं पुनः श्रुत्वा दक्षः सुमहच्चकितोऽभवत्। पुत्रनाशशोकाकुलः पुत्रशोकविमूर्छितः सन् विललाप।

Verse 32

चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् । आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा

दक्षस्तुभ्यं प्रति चुक्रोध, “अयं दुष्टः” इति चाब्रवीत्। तथापि दैवयोगात् तदा त्वं तत्र आगतः, अनुग्रहप्रदः।

Verse 33

शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः । उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्

शोकाविष्टो दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः। तमुपलभ्याहत्य “धिग्धिक्” इति प्रोच्य विगर्हयामास॥

Verse 34

दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो

दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिङ्गतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितः साधुकारिणा ॥

Verse 35

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातः श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते ॥

Verse 36

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात् प्रव्रजेत् पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन् स अधोगतिं व्रजति ॥

Verse 37

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जः शिशुधीभिद् यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्येऽपि वृथा चरसि मूढधीः ॥

Verse 38

मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम । विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्

मुहुर्मुहुरभद्रे त्वमचरो मेऽधमेऽधमे । विभवभ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु न स्थिरम् ॥

Verse 39

शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् । बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः

शुचा समाक्रान्तो दक्षस्तदा त्वां साधुसंमतामपि शशाप; शिवमायाविमोहितः स ईश्वरेच्छां न बुबोध।

Verse 40

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः । एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं, मुने, निर्विकारधिः; एष एव ब्रह्मसाधो सहते, सोऽपि च स्वयम्।