दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—दृढव्रततपसा दक्षः कथं वरं लेभे, जगदम्बा च कथं दक्षजात्मना अभवत् इति। ब्रह्मा वदति—जगदम्बां प्राप्तुम् ईश्वरानुमतं संकल्पं कृत्वा दक्षः तां हृदयस्थां ध्यायन् क्षीरोदस्य उत्तरतीरे तपः समारभत। त्रिसहस्रं दिव्यवर्षाणि क्रमशः मārutāśī, निराहारः, जलाहारः, पर्णभुक् इत्यादि नियमैः यम-नियमसमन्वितं दुर्गाध्यानं चकार। अन्ते देवी शिवा प्रatyakṣा भूत्वा तस्मै दर्शनं ददौ; दक्षः कृतकृत्योऽभवत्। ततः वरदानस्य शर्ताः तथा देवीस्य दक्षपुत्रीत्वेन अवतरणस्य तत्त्वं—तपः तथा अनुग्रहयोः सम्बन्धश्च—सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्
नारद उवाच—हे ब्रह्मन्, हे शम्भुवर-प्राज्ञ, हे अनघ; त्वया सम्यगुक्तम्। शिवासतीचरित्रश्रवणेन मे जन्म पावितं, हितं चाभवत्।
Verse 2
इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्
इदानीं वद—दक्षः दृढव्रतः तपः कृत्वा कं वरं प्राप? देव्याः सा कथं दक्षजा बभूव?
Verse 3
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः
ब्रह्मोवाच—शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोऽखिलैः। यथा दक्षः सुव्रतस्तेपे तपो वरं च प्राप॥
Verse 4
मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः । अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्
मदाज्ञप्तः सुधीर्दक्षः समाधाय महाधिपः। तां देवीं जगदम्बिकां तत्कामोऽपाद्यष्टुमैच्छत॥
Verse 5
क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्
क्षीरोदस्योत्तरतीरनिवासिनीं तां हृदि संस्थाप्य, अम्बिकां प्रत्यक्षं साक्षात् द्रष्टुमिच्छन् स तपस्तप्तुं समारभत्।
Verse 6
दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः
दक्षस्तु दिव्यवर्षाणां सहस्रत्रयं समाः; नियतः संयतात्मा दृढव्रतस्तपश्चचार।
Verse 7
मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्
मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक्; एवं सती जगन्मयी तं कालं शिवं चिन्तयन्ती निनाय।
Verse 8
दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः
दुर्गाध्यानसमासक्तः चिरं कालं तपोरतः; सुव्रतः स बहुभिर्नियमैर्देवीं आराधयति।
Verse 9
ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा
ततः, मुनिसत्तम, यमादियुक्तो दक्षः प्रजापतिः जगदम्बां पूजयन्, तस्य पुरतः शिवा देवी प्रत्यक्षरूपेणाविर्भूता।
Verse 10
ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः
ततः प्रत्यक्षतो जगदम्बां जगन्मयीं दृष्ट्वा, दक्षः प्रजापतिः आत्मानं कृतकृत्यं मेने, कृतार्थोऽस्मीति मनसा।
Verse 11
सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्
सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम्। वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहरां ध्यायेत्॥
Verse 12
आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्
आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूं सुप्रभाम्। स सुप्रणम्याथ चित्राभिर्वाग्भिस्तुष्टाव॥
Verse 13
दक्ष उवाच । जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम
दक्ष उवाच— जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि। कृपां कृत्वा नमस्तेऽस्तु, दर्शितं स्ववपुर्मम॥
Verse 14
प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते
प्रसीद भगवत्याद्ये, प्रसीद शिवरूपिणि। प्रसीद भक्तवरदे, जगन्माये नमोऽस्तु ते॥
Verse 15
ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने
ब्रह्मोवाच। इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना। उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने॥
Verse 16
देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव
देव्युवाच। तुष्टाहं दक्ष भवतः सद्भक्त्या ह्यनया भृशम्। वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव॥
Verse 17
ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्
ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचः श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नाम्ना नाम्ना च तां शिवाम् ॥
Verse 18
दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय
दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय ॥
Verse 19
मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः
मम स्वामी स एव शिवः, यो ब्रह्मणा स्तुतोऽभवत् प्रादुर्भूतश्च। स रुद्र इति नाम्ना ख्यातः—परमात्मनः पूर्णरूपावतारः।
Verse 20
तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे
तवावतारो न जातोऽद्य; अतः का तस्य पत्नी भवेत्? तस्मात् शिवे, क्षितौ अवतीर्य महेशानं स्वशक्त्या मोहय।
Verse 21
त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना
त्वदृते तस्य मोहाय नान्या शक्तिः कदाचन। तस्मात् मम सुता भूत्वा, अधुना हरजाया भव।
Verse 22
इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः
इत्थं कृत्वा सुलीले देवि, भव त्वं हरमोहिनी; ममैवायं वरो देवि, सत्यमुक्तं तवाग्रतः।
Verse 23
केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्
केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि; ब्रह्मविष्णुशिवानां च, ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्
ब्रह्मोवाच—इति प्रजेशस्य वचनं सम्यगाकर्ण्य जगदम्बिका । विहस्य मन्दं प्रत्युवाच, मनसा तं शिवं स्मृत्वा ॥
Verse 25
देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा
देव्युवाच—तात प्रजापते दक्ष, शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि; त्वद्भक्त्या सुप्रसन्ना, अखिलप्रदा ॥
Verse 26
अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी
अहं तव सुता दक्ष, त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न सन्देहः, त्वद्भक्तिवशवर्तिनी ॥
Verse 27
तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ
तस्मादहं नूनं यत्नं करिष्यामि, सुदुःसहं तपः कृत्वा। अनघ, तद्वरं प्राप्य अहं हरजाया भविष्यामि॥
Verse 28
नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः
नान्यथा हि कार्यसिद्धिः; स प्रभुर्निर्विकारः। विधिना विष्णुना च संसेव्यः पूर्णः स एव सदाशिवः॥
Verse 29
अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह
अहं तस्य सदा दासी प्रिया च जन्मनि जन्मनि। मम स्वामी स वै शम्भुः नानारूपधरोऽपि ह॥
Verse 30
वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च । अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया
तद्वरप्रभावादहं विधेर्भ्रुकुटेरवतीर्णा। अहं च तद्वरतोऽत्रैव तदाज्ञया अवतरिष्यामि॥
Verse 31
गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्
गच्छ स्वभवनं तात; मया ज्ञाता तव दूतिका। कालेनाहं हरजाया भविष्यामि, चिरात् ते तनया च॥
Verse 32
इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां हृदि लब्ध्वा। पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्॥
Verse 33
परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा
परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते। श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा॥
Verse 34
यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्
यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मन्दादरस्तपः। देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्॥
Verse 35
एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया
एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते। अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया॥
Verse 36
ब्रह्मोवाच एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् । अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यं प्रजापतिं प्रति । दक्षस्य सम्यक् पश्यतः सा तत्रैव द्रुतमन्तर्दधे ॥
Verse 37
अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा
दुर्गायामन्तर्हितायां स दक्षोऽपि निजाश्रमं जगाम; ‘भविष्यति सुता’ इति मन्यमानः स महान् मुदं लेभे।
Frequently Asked Questions
Dakṣa performs prolonged austerities and worship to obtain Jagadambā; the Goddess becomes directly manifest (pratyakṣa) and grants a boon that leads toward her becoming Dakṣa’s daughter (Satī/Dakṣajā).
The chapter encodes a sādhana-template: desire is purified through yama/niyama and sustained dhyāna until grace converts the sought deity from concept (hṛdayasthitā) into direct realization (pratyakṣa).
Jagadambā is presented as jaganmayī (cosmic pervasion) and as Śivā who becomes visible to the devotee; Durgā-dhyāna is named as the contemplative form anchoring Dakṣa’s practice.