देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् तात महाप्राज्ञ वद नो वदतां वर । गते विष्णौ किमभवदकार्षीत्किं विधे भवान्

नारद उवाच— ब्रह्मन् तात महाप्राज्ञ वदतां वर, विष्णौ गते किमभवत्? ततः किं च विधे त्वमकार्षीः?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । विप्रनन्दनवर्य त्वं सावधानतया शृणु । विष्णौ गते भगवति यदकार्षमहं खलु

ब्रह्मोवाच— विप्रनन्दनवर्य, सावधानतया शृणु। विष्णौ गते भगवति यदकार्षमहं तत् ते निबोधयामि।

Verse 3

विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां परब्रह्मस्वरूपिणीम् । स्तौमि देव जगद्धात्रीं दुर्गां शम्भुप्रियां सदा

विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां परब्रह्मस्वरूपिणीम्। जगद्धात्रीं दुर्गां देवीं शम्भुप्रियामहं सदा स्तौमि॥

Verse 4

सर्वत्र व्यापिनीं नित्यां निरालंबां निराकुलाम् । त्रिदेवजननीं वंदे स्थूलस्थूलामरूपिणीम्

सर्वत्र व्यापिनीं नित्यां निरालम्बां निराकुलाम्। त्रिदेवजननीं वन्दे स्थूलस्थूलामरूपिणीम्॥

Verse 5

त्वं चितिः परमानंदा परमात्मस्वरूपिणी । प्रसन्ना भव देवेशि मत्कार्यं कुरु ते नमः

त्वं चितिः शुद्धरूपा परमानन्दमयी तथा। परमात्मस्वरूपिणि देवेशि प्रसन्ना भव॥ मत्कार्यं कुरु देवि ते नमो नमः॥

Verse 6

ब्रह्मोवाच । एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा मया मुने । आविर्बभूव प्रत्यक्षं देवर्षे चंडिका मम

ब्रह्मोवाच। एवं मया मुने संस्तूयमाना सा योगनिद्रा। आविर्बभूव प्रत्यक्षं देवर्षे मम चण्डिका॥

Verse 7

स्निग्धांजनद्युतिश्चारुरूपा दिव्यचतुर्भुजा । सिंहस्था वरहस्ता च मुक्तामणिकचोत्कटा

स्निग्धाञ्जनद्युतिः सा चारुरूपा दिव्यचतुर्भुजा। सिंहस्था वरहस्ता च मुक्तामणिकचोत्कटा॥

Verse 8

शरदिंद्वानना शुभ्रचन्द्रभाला त्रिलोचना । सर्वावयवरम्या च कमलांघ्रिनखद्युतिः

शरदिन्द्वानना शुभ्रचन्द्रभाला त्रिलोचना। सर्वावयवरम्या च कमलाङ्घ्रिनखद्युतिः॥

Verse 9

समक्षं तामुमां वीक्ष्य मुने शक्तिं शिवस्य हि । भक्त्या विनततुंगांशः प्रास्तवं सुप्रणम्य वै

समक्षं तामुमां वीक्ष्य मुने, शिवस्यैव शक्तिं दिव्याम्। भक्त्या विनततुंगाङ्गः सुप्रणम्य तां स्तोतुं प्रचक्रमे॥

Verse 10

ब्रह्मोवाच । नमो नमस्ते जगतःप्रवृत्तिनिवृतिरूपे स्थितिसर्गरूपे । चराचराणां भवती सुशक्तिस्सनातनी सर्वविमोहनीति

ब्रह्मोवाच—नमो नमस्ते जगतः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपे, स्थितिसर्गरूपे। चराचराणां भवती सुशक्तिः सनातनी सर्वविमोहनी॥

Verse 11

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे दुर्गास्तुतिब्रह्मवरप्राप्तिवर्णनो नामेकादशोऽध्यायः

इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे ‘दुर्गास्तुतिब्रह्मवरप्राप्तिवर्णनम्’ नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 12

या योगिनां वै महिता मनोज्ञा सा त्वं न ते परमाणुसारे । यमादिपूते हृदि योगिनां या या योगिनां ध्यानपथे प्रतीता

या योगिनां वै महिता मनोज्ञा सा त्वं; न ते परमाणुसारे। यमादिपूते हृदि योगिनां या, या ध्यानपथे योगिनां प्रतीता॥

Verse 13

प्रकाशशुद्ध्यादियुता विरागा सा त्वं हि विद्या विविधावलंबा । कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपं त्वं बिभ्रती कालमयी जगंति

प्रकाशशुद्ध्यादियुता विरागा त्वं हि विद्या विविधावलम्बा। कूटस्थमव्यक्तमनन्तरूपं बिभ्रती कालमयी जगन्ति॥

Verse 14

विकारबीजं प्रकरोपि नित्यं गुणान्विता सर्वजनेषु नूनम् । त्वं वै गुणानां च शिवे त्रयाणां निदानभूता च ततः परासि

विकारबीजं प्रकरोऽपि नित्यं गुणान्विता सर्वजनेषु नूनम्। त्वं वै गुणानां च शिवे त्रयाणां निदानभूता च ततः परासि॥

Verse 15

सत्वं रजस्तामस इत्यमीषां विकारहीना समु वस्तितीर्या । सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुं ब्रह्मांतरारंभसि चात्सि पासि

सत्त्वं रजस्तामस इत्यमीषां विकारहीना समुवस्तितीर्या। सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुं ब्रह्मान्तरारम्भसि चात्सि पासि॥

Verse 16

अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि । जगद्धिताय सततं शिवपत्नि नमोस्तु ते

अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि । जगद्धिताय सततं शिवपत्नि नमोऽस्तु ते ॥

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः सा मे काली लोक विभाविनी । प्रीत्या मां जगतामूचे स्रष्टारं जनशब्दवत्

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः सा मे काली लोकविभाविनी । प्रीत्या मां जगतामूचे स्रष्टारं जनशब्दवत् ॥

Verse 18

देव्युवाच । ब्रह्मन्किमर्थं भवता स्तुताहमवधारय । उच्यतां यदि धृष्योसि तच्छीघ्रं पुरतो मम

देव्युवाच— ब्रह्मन्, अवधारय; भवता किमर्थं स्तुताहम्? यदि धृष्योऽसि, तद् मम पुरतः शीघ्रम् उच्यताम्।

Verse 19

प्रत्यक्षमपि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता । तस्मात्त्वं वांछितं ब्रूहि या करिष्यामि भाविता

प्रत्यक्षमपि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता; तस्मात्त्वं वाञ्छितं ब्रूहि, यत्करिष्यामि भाविता।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । शृणु देवि महेशानि कृपां कृत्वा ममोपरि । मनोरथस्थं सर्वज्ञे प्रवदामि त्वदाज्ञया

ब्रह्मोवाच—शृणु देवि महेशानि कृपां कृत्वा ममोपरि; मनोरथस्थं सर्वज्ञे प्रवदामि त्वदाज्ञया।

Verse 21

यः पतिस्तव देवेशि ललाटान्मेऽभवत्पुरा । शिवो रुद्राख्यया योगी स वै कैलासमास्थितः

हे देवेशि! यः पतिस्तव पुरा मम ललाटात् प्रादुरभूत्—शिवो रुद्राख्यया योगी—स एव कैलासं समास्थितः।

Verse 22

तपश्चरति भूतेश एक एवाविकल्पकः । अपत्नीको निर्विकारो न द्वितीयां समीहते

भूतेश एक एवाविकल्पकस्तपश्चरति; अपत्नीको निर्विकारो न द्वितीयां समीहते।

Verse 23

तं मोहय यथा चान्यां द्वितीयां सति वीक्षते । त्वदृते तस्य नो काचिद्भविष्यति मनोहरा

तं मोहय यथा सती द्वितीयामन्यां स्त्रियमपि वीक्षेत; त्वदृते तस्य मनोहरा काचिदपरा न भविष्यति।

Verse 24

तस्मात्त्वमेव रूपेण भवस्व हरमोहिनी । सुता भूत्वा च दक्षस्य रुद्रपत्नी शिवे भव

तस्मात्त्वमेव तादृशं रूपं धारय हरमोहिनि। दक्षस्य दुहिता भूत्वा, शिवे, रुद्रपत्नी भव॥

Verse 25

यथा धृतशरीरा त्वं लक्ष्मीरूपेण केशवम् । आमोदयसि विश्वस्य हितायैतं तथा कुरु

यथा त्वं लक्ष्मीरूपेण शरीरं धृत्वा केशवं प्रमोदयसि। तथा विश्वहितायैतदेव कर्म कुरु॥

Verse 26

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वाऽनिंदद्वृषध्वजः । स कथं वनितां देवी स्वेच्छया संग्रहीष्यति

मयि कांताभिलाषमात्रं दृष्ट्वा वृषध्वजोऽनिन्द्यः नानुमोदत। तर्हि स कथं देवी स्वेच्छया वनितां संग्रहीष्यति॥

Verse 27

हरे गृहीतकांते तु कथं सृष्टिश्शुभावहा । आद्यंतमध्ये चैतस्य हेतौ तस्मिन्विरागिणि

हरे, गृहीतकांते त्वयि सति कथं सृष्टिः शुभावहा स्यात्। आद्यन्तमध्यहेतौ तस्मिन्विरागिणि (शिवे) स्थिते॥

Verse 28

इति चिंतापरो नाहं त्वदन्यं शरणं हितम् । कृच्छ्रवांस्तेन विश्वस्य हितायैतत्कुरुष्व मे

इति चिन्तापरोऽहं त्वदन्यं शरणं हितं न पश्यामि। तस्मात् कृच्छ्रमपि विश्वहिताय ममैतत् कुरुष्व॥

Verse 29

न विष्णुस्तस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः । न चाप्यहं जगन्मातर्नान्यस्त्वां कोपि वै विना

न विष्णुस्तस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः; न चाप्यहं जगन्मातः, त्वां विना नान्यः कश्चन वै।

Verse 30

तस्मात्त्वं दक्षजा भूत्वा दिव्यरूपा महेश्वरी । तत्पत्नी भव मद्भक्त्या योगिनं मोहयेश्वरम्

तस्मात्त्वं दक्षजा भूत्वा दिव्यरूपा महेश्वरी; मद्भक्त्या तत्पत्नी भव, योगिनं परमेश्वरं मोहयेश्वरम्।

Verse 31

दक्षस्तपति देवेशि क्षीरोदोत्तरतीरगः । त्वामुद्दिश्य समाधाय मनस्त्वयि दृढव्रतः

देवेशि! दक्षः क्षीरोदस्योत्तरतीरे तपः करोति। त्वामेवोद्दिश्य दृढव्रतः स मनः समाधाय त्वयि निश्चलतया ध्यायति॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्सा चिंतामाप शिवा तदा । उवाच च स्वमनसि विस्मिता जगदम्बिका

ब्रह्मोवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा शिवा तदा चिन्तामाप। विस्मिता जगदम्बिका स्वहृदि स्वमनसि चोवाच॥

Verse 33

देव्युवाच । अहो सुमहदाश्चर्यं वेदवक्तापि विश्वकृत् । महाज्ञानपरो भूत्वा विधाता किं वदत्ययम्

देव्युवाच—अहो सुमहदाश्चर्यं! वेदवक्तापि विश्वकृत्, महाज्ञानपरो विधाता—किमयं वदति?॥

Verse 34

विधेश्चेतसि संजातो महामोहोऽसुखावहः । यद्वरं निर्विकारं तं संमोहयितुमिच्छति

विधेश्चेतसि संजातो महामोहोऽसुखावहः। यद्वरं निर्विकारं तं संमोहयितुमिच्छति॥

Verse 35

हरमोहवरं मत्तस्समिच्छति विधिस्त्वयम् । को लाभोस्यात्र स विभुर्निर्मोहो निर्विकल्पकः

हरमोहवरं मत्तः समिच्छति विधिस्त्वयम्। को लाभोऽस्यात्र स विभुर्निर्मोहो निर्विकल्पकः॥

Verse 36

परब्रह्माख्यो यश्शंभुर्निर्गुणो निर्विकारवान् । तस्याहं सर्वदा दासी तदाज्ञावशगा सदा

परब्रह्माख्यः स शम्भुर्निर्गुणो निर्विकारवान्। तस्याहं सर्वदा दासी तदाज्ञावशगा सदा॥

Verse 37

स एव पूर्णरूपेण रुद्रनामाभवच्छिवः । भक्तोद्धारणहेतोर्हि स्वतंत्रः परमेश्वरः

स एव पूर्णरूपेण रुद्रनामाभवच्छिवः। भक्तोद्धारणहेतोर्हि स्वतंत्रः परमेश्वरः॥

Verse 38

हरेर्विधेश्च स स्वामी शिवान्न्यूनो न कर्हिचित् । योगादरो ह्यमायस्थो मायेशः परतः परः

स हरिविधीश्वरयोः अपि स्वामी, शिवात् कर्हिचिदपि न न्यूनः। योगेऽत्यन्तादरयुक्तः, अमायास्थः, मायेशः, परतः परः परमः॥

Verse 39

मत्वा तमात्मजं ब्रह्मा सामान्यसुरसंनिभम् । इच्छत्ययं मोहयितुमतोऽज्ञानविमोहितः

तमात्मजं मत्वा ब्रह्मा सामान्यसुरसंनिभम्। अज्ञानविमोहितोऽयं तं मोहयितुमिच्छति॥

Verse 40

न दद्यां चेद्वरं वेदनीतिर्भ्रष्टा भवेदिति । किं कुर्यां येन न विभुः क्रुद्धस्स्यान्मे महेश्वरः

न दद्यां चेद्वरं वेदनीतिर्भ्रष्टा भवेदिति। किं कुर्यां येन न विभुः क्रुद्धः स्यान्मे महेश्वरः॥

Verse 41

ब्रह्मो वाच । विचार्य्येत्थं महेशं तं सस्मार मनसा शिवा । प्रापानुज्ञां शिवस्याथोवाच दुर्गा च मां तदा

ब्रह्मोवाच। विचार्य्येत्थं महेशं तं सस्मार मनसा शिवा। प्रापानुज्ञां शिवस्याथ दुर्गा च मां तदा अब्रवीत्॥

Verse 42

दुर्गोवाच । यदुक्तं भवता ब्रह्मन् समस्तं सत्यमेव तत् । मदृते मोहयित्रीह शंकरस्य न विद्यते

दुर्गोवाच—ब्रह्मन्, भवता यदुक्तं तत्सर्वं नितान्तं सत्यमेव। मत्तोऽन्यथा शङ्करं मोहयितुं शक्तिरिह न विद्यते।

Verse 43

हरेऽगृहीतदारे तु सृष्टिनैषा सनातनी । भविष्यतीति तत्सत्यं भवता प्रतिपादितम्

हरे, यावत् त्वया दारो न गृहीतः तावत् सृष्टिरेषा सनातनी न प्रवर्तते। अतः भवता यत् प्रतिपादितं ‘भविष्यति’ इति तत्सत्यं।

Verse 44

ममापि मोहने यन्नो विद्यतेस्य महाप्रभोः । त्वद्वाक्याद्विगुणो मेद्य प्रयत्नोऽभूत्स निर्भरः

ममापि मोहने यन्नो विद्यतेऽस्य महाप्रभोः। त्वद्वाक्याद्विगुणो मेऽद्य प्रयत्नोऽभूत्स निर्भरः॥

Verse 45

अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम् । हरः करिष्यति विधे स्वयमेव विमोहितः

अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम्। हरः करिष्यति विधे स्वयमेव विमोहितः॥

Verse 46

सतीमूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी । भविष्यामि महाभागा लक्ष्मीर्विष्णोर्यथा प्रिया

सतीमूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी। भविष्यामि महाभागा लक्ष्मीर्विष्णोर्यथा प्रिया॥

Verse 47

यथा सोपि मयैवेय वशवर्ती सदा भवेत् । तथा यत्नं करिष्यामि तस्यैव कृपया विधे

यथा सोऽपि मयैवेह वशवर्ती सदा भवेत्। तथा यत्नं करिष्यामि तस्यैव कृपया विधे॥

Verse 48

उत्पन्ना दक्षजायायां सतीरूपेण शंकरम् । अहं सभाजयिष्यामि लीलया तं पितामह

दक्षजायायां सतीरूपेणोत्पन्नाहं शंकरं लीलया सभाजयिष्यामि; एवं पितामह, त्वामपि सभाजयामि।

Verse 49

यथान्यजंतुरवनौ वर्तते वनितावशे । मद्भक्त्या स हरो वामावशवर्ती भविष्यति

यथान्यजंतुरवनौ वर्तते वनितावशे । मद्भक्त्या स हरो वामावशवर्ती भविष्यति ॥

Verse 50

ब्रह्मोवाच । मह्यमित्थं समाभाष्य शिवा सा जगदम्बिका । वीक्ष्यमाणा मया तात तत्रैवांतर्दधे ततः

ब्रह्मोवाच—एवं मया सह सम्यक् समाभाष्य सा शिवा जगदम्बिका; मया वीक्ष्यमाणा, हे तात, तत्रैव तत्क्षणादन्तर्दधे।

Verse 51

तस्यामंतर्हितायां तु सोहं लोकपितामहः । अगमं यत्र स्वसुतास्तेभ्यस्सर्वमवर्णयम्

तस्यामन्तर्हितायां तु अहं लोकपितामहः ब्रह्मा; यत्र स्वसुताः आसन् तत्रागमं, तेभ्यः सर्वं यथावृत्तमवर्णयम्।