विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । कथितं सुचरित्रं ते शंकरस्य परात्मनः

नारद उवाच—हे ब्रह्मन् विधे महाभाग, धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः। शंकरस्य परात्मनः सुचरित्रं त्वया कथितम्॥

Verse 2

निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः । किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना

कामे निजाश्रमे गते सगणे, ततः सरतौ प्रवृत्ते, किमासीत्ततः? किं च त्वं अकार्षीः? तस्य चरित्रं इदानीं विस्तरेण वद॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः । यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः

ब्रह्मोवाच—शृणु नारद सुप्रीत्या शशिमौलिनः पावनं चरित्रम्। यस्य श्रवणमात्रेण नरः निर्विकारो भवेत् अचलश्च॥

Verse 4

निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते । यद्बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे

कामे स्वाश्रमं गते परिवारसमन्विते । यदाभूत् तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे ॥

Verse 5

नष्टोभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि । निरानंदस्य च मुनेऽपूर्णो निजमनोरथे

नारद, मदो नष्टो मे हृदि विस्मयोऽभवत् । मुने, निरानन्दोऽभवं स्वमनोरथापूर्णतः ॥

Verse 6

अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् । निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः

यः चित्ते बहुधा शोकमाश्रयति, स कथं स्त्रियम् गृह्णीयात्? निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः।

Verse 7

इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने । हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम्

इत्थं बहुधा विचार्य, मुने, अहं विमदोऽभवम्। ततः भक्त्या तं हरिं स्मरं—शिवात्मानं, स्वदेहदम्।

Verse 8

अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः । तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा

सा शुभैः स्तोत्रैः दीनवाक्यसमन्वितैः तमस्तवत्। तच्छ्रुत्वा भगवान् आशु मे पुरा आविर्भूतः।

Verse 9

चतुर्भुजोरविंदाक्षः शंरववार्ज गदाधरः । लसत्पीत पटश्श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः

चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः। लसत्पीतपटः श्यामतनुः भक्तप्रियः हरिः।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादो नाम दशमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘ब्रह्मविष्णुसंवादः’ नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 11

हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् । दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम्

तत्स्तोत्रमाकर्ण्य हरिः सुप्रसन्नो मामुवाच— “निजभक्तानां दुःखहा अहम्; हे ब्रह्मन्, शरणं गत, वद स्वकार्यं।”

Verse 12

हरिरुवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक । किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः

हरिरुवाच— “विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ, धन्यस्त्वं लोककारक। किमर्थं मे स्मरणमद्य कृतं, किमर्थं च नुतिः क्रियते?”

Verse 13

किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना । शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्य्या विचारणा

किं जातं ते महद्दुःखं? मदग्रे तद्वदाधुना। शमयिष्यामि तत्सर्वं; नात्र कार्य्या विचारणा।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा किंचिदुच्छवसिताननः । अवोच वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृतांजलिः

ब्रह्मोवाच—एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा किंचिदुच्छ्वसिताननः। विष्णुं प्रणम्य सुकृताञ्जलिः स वचनमब्रवीत्॥

Verse 15

ब्रह्मोवाच । देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद । श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह

ब्रह्मोवाच—देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद । श्रुत्वा करुणां कृत्वा हे हर, दुःखं निवारय, इष्टं च साधय

Verse 16

रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् । परिवारयुतं विष्णो समारमधुबांधवम्

रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् । हे विष्णो मधुबान्धव, सपरिवारं ससहायं तं प्रस्थितवान्

Verse 17

चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते । अभवत्तस्य संमोहो योगिनस्समदर्शिनः

चक्रुस्ते विविधोपायान् सर्वे निष्फलतां गताः । तदा तस्मिन् समदर्शिनि योगिनि संमोहोऽभवत्

Verse 18

इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः । विज्ञाताखिलदज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः

इति मे वचः श्रुत्वा स हरिः विस्मितो मामब्रवीत्—यः सर्ववेद्यं विज्ञाय, अज्ञानरहितः, शिवतत्त्वे च विशारदः।

Verse 19

विष्णुरुवाच । कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह । सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद

विष्णुरुवाच—पितामह, कस्माद्धेतोस्तव एषा मतिरुत्पन्ना? ब्रह्मन्, सर्वं सुधिया विचार्य तत् सत्यं मे ब्रूहि।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी । तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम्

ब्रह्मोवाच—शृणु तात, तव मायाया चरितं विमोहिनीम्। तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखाद्यनुभवेषु तत्परम्॥

Verse 21

ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः । आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात्

ययैव प्रेषितोऽहं हि पापं कर्तुं समुद्यतः। तच्छृणु देवेश, वदामि तव शासनात्॥

Verse 22

सृष्टिप्रारंभसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे । दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी

सृष्टिप्रारम्भसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे। दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवा चातिसुन्दरी॥

Verse 23

धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोन्योपि देहतः । जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहो भवद्धरे

धर्मो वक्षःस्थलाज्जातः कामो मनस एव च। अन्योऽपि देहतः जातः; तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहोऽभवद्, भवद्धरे॥

Verse 24

कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष तव मायाविमोहितः । तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि

तव मायाविमोहितः स कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष; तत्क्षणादेव हरः समागत्य माम् अपि सुतान् अपि चानिन्दत्।

Verse 25

धिक्कारं कृतवान् सर्वान्निजं मत्वा परप्रभुम् । ज्ञानिनं योगिनं नाथाभोगिनं विजितेन्द्रियम्

सर्वं स्वमेव मत्वा स सर्वान् धिक्कृतवान्; परं प्रभुं तु तिरस्कृत्यावदत्—तत्त्वज्ञं महायोगिनं नाथं, भोगातीतं जितेन्द्रियम्।

Verse 26

पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः । इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ

“हरे, मम पुत्रो भूत्वा त्वं मां समक्षतः अनिन्दः; एतन्मम महद्दुःखम्—इति तव सन्निधौ मया उक्तम्।”

Verse 27

गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधी । एतदर्थं समायातुश्शरणं तव केशव

“यदि स पत्नीं गृह्णीयात्, तर्हि अहं सुखिनी स्याम्, नष्टदुःखधिः। एतदर्थमेव वयं समायाताः—हे केशव, तव शरणं प्रपन्नाः।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः । विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम्

ब्रह्मोवाच—एवं मम वचः श्रुत्वा मधुसूदन एव सः । विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन् भवकारकम् ॥

Verse 29

विष्णुरुवाच । विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् । सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः

विष्णुरुवाच—विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वभ्रमनिवारणम् । सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः ॥

Verse 30

महामूढमतिश्चाद्य संजातोसि कथं विधे । वेदवक्तापि निखिललोककर्त्ता हि दुर्मतिः

अद्य त्वं महा-मूढमतिः कथं संजातोऽसि विधे। वेदवक्ता निखिललोककर्तापि सन् दुर्मतिं प्राप्तवानसि।

Verse 31

जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् । किं ब्रुवंत्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया

जडतां त्यज मन्दात्मन् मा नेदृशीं मतिं कुरु। अखिला वेदाः किं ब्रुवन्ति तत् सद्धिया स्मर; तं परमं शिवं स्तुत्या स्मरणेन च भज।

Verse 32

रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् । वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेखिलं विधे

रुद्रं परमेश्वरं स्वसुतं मन्यसे दुर्बुद्धे। वेदवक्ता सन्नपि तेऽखिलं विज्ञानं विस्मृतं विधे।

Verse 33

शंकरं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि । सुबुद्धिर्विगता तेद्याविर्भूता कुमतिस्तथा

शंकरं देवसामान्यं मन्यमानस्त्वं खलु द्रोहं करोषि। अद्य ते सुबुद्धिर्विगताऽभूत्, कुमतिश्च विपरीता त्वयि प्रादुरभवत्॥

Verse 34

तत्त्वसिद्धांतमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह । यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम्

तत्त्वसिद्धान्तमाख्यातं शृणु, यत् सद्बुद्धिमावहति। एष एव निगमप्रोक्तो यथार्थोऽर्थः; सम्यग्निर्णीत्वा भवकारणं तदतिक्रमोपायं च बोध्यते॥

Verse 35

शिवस्सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः । परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च

शिवः सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः। परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च॥

Verse 36

अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्माऽद्वयोऽच्युतः । अनंतोंतकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः

अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्मा अद्वयोऽच्युतः। अनन्तोऽन्तकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः॥

Verse 37

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्ता त्रिगुणभाग्विभुः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजस्सत्त्व तमःपरः

सर्वव्यापी त्रिगुणभाग्विभुः सृष्टि-स्थिति-विनाशानां कर्ता। स एव रजः-सत्त्व-तमःप्रधानत्वात् ब्रह्मा-विष्णु-महेश इति कथ्यते॥

Verse 38

मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः । सगुणोपि स्वतंत्रश्च निजानंदो विकल्पकः

स मायया न भिद्यते, निरीहश्चैव तिष्ठति; स एव मायापतिः मायाविशारदः। सगुणोऽपि स्वतंत्रः, निजानन्दस्थितो विकल्पलीलां प्रवर्तयति॥

Verse 39

आत्मा रामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनस्सुविग्रहः । योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः

स एवात्मा, राम इति च निर्द्वन्द्वः। भक्ताधीनः सुविग्रहोऽपि, योगी नित्यं योगरतः; शिवमोक्षप्रदं योगमार्गं प्रदर्शयति॥

Verse 40

गर्वापहारी लोकेशस्सर्वदा दीनवत्सलः । एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम्

लोकेशो गर्वापहारी सर्वदा दीनवत्सलः। एतादृशो हि यः स्वामी, तं स्वपुत्रं मन्यसे हि॥

Verse 41

ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै । भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टश्शं विधास्यति

ईदृशं कुज्ञानं त्यज; तस्मिन्नेव शरणं व्रज। सर्वात्मना शम्भुं भज; सन्तुष्टः स शुभं (शिवं) ते विधास्यति॥

Verse 42

गृह्णीयाच्छंकरः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव । शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन्

यदि ते हृदि विचारो जायते—शङ्करः पत्नीं गृह्णीयात्—तर्हि हे ब्रह्मन्, शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु, शिवं स्मरन्; तेन देवकार्यं सिद्ध्यति॥

Verse 43

कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि । सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति

शिवायाः ध्यानं कुरु; हृदि तं कामं निधाय। सा देवेशी चेत् प्रसन्ना, सर्वं कार्यं नूनं विधास्यति॥

Verse 44

कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा । कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद्ध्रुवम्

यदि सगुणा शिवा मानुषी भवेत् अवतारं कृत्वा, तर्हि लोके कस्यचित् तनया भूत्वा, तस्यैव पत्नी ध्रुवं भवेत्॥

Verse 45

दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः । तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितत्स्वतः

ब्रह्मन्, दक्षम् आज्ञापय—स प्रयत्नतः तपः कुर्यात्। शिवार्थं स्वभावभक्तां तां पत्नीं (दुहितरं) जनयितुं समर्थो भवेत्॥

Verse 46

भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ । स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ

भक्ताधीनौ हि तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ। परब्रह्मस्वरूपिणौ सन्तौ स्वेच्छया सगुणौ जातौ, भक्तानां सुलभौ पूज्यौ॥

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशश्शिवं सस्मार स्वप्रभुम् । कृपया तस्य संप्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशः स्वप्रभुं शिवं सस्मार। तस्य कृपया ज्ञानं प्राप्य ततः स मां प्रति तद् ज्ञानमूचे॥

Verse 48

विष्णुरुवाच । विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शंकरेण च । प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया

विष्णुरुवाच—विधे, शंकरेण पुरोक्तं यद्वचनं स्मर। यत् प्रार्थितेन तेन, आवाभ्यामुत्पन्नाभ्यां प्रति स्वेच्छया प्रोक्तं तत्॥

Verse 49

विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शांभवी परा । तया संमोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना

तव तत्सर्वं विस्मृतं; धन्या सा परा शांभवी। तया सर्वं संमोहितं; शिवं विना सा दुर्विज्ञेया॥

Verse 50

यदा हि सगुणो जातस्स्वेच्छया निर्गुणश्शिवः । मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत्

यदा हि सगुणो जातः स्वेच्छया निर्गुणः शिवः । मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत् ॥

Verse 51

उपादिदेश त्वां शम्भुस्सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः । तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमस्सूतिकरोऽव्ययः

उपादिदेश त्वां शम्भुः सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः । तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमः सूतिकरोऽव्ययः ॥

Verse 52

तदा वां वेश्म संप्राप्तौ सांजली नतमस्तकौ । भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक्

तदा वां वेश्म संप्राप्तौ साञ्जली नतमस्तकौ । भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक् ॥

Verse 53

इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः । दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः

इत्युक्तः स प्रभुः स्वामी विहस्य करुणान्वितः । दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः ॥

Verse 54

मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यंगतो विधेः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यङ्गतो विधेः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः ॥

Verse 55

पूर्णरूपस्स मे पूज्यस्सदा वां सर्वकामकृत् । लयकर्त्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत्

पूर्णरूपः स मे पूज्यः सदा वां सर्वकामकृत् । लयकर्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत् ॥

Verse 56

त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः । उमाया अपि रूपाणि भविष्यंति त्रिधा सुताः

त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः । उमाया अपि रूपाणि भविष्यन्ति त्रिधा सुताः ॥

Verse 57

लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती । पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति

लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी, ब्रह्मपत्नी सरस्वती। या तु पूर्णरूपा सती नाम, सा रुद्रपत्नी भविष्यति॥

Verse 58

विष्णुरुवाच । इत्युक्त्वांतर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः । अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ

विष्णुरुवाच। इत्युक्त्वा कृपां कृत्वा महेश्वरः अन्तर्हितो जातः। ततः सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ अभूताम्॥

Verse 59

समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शंकरः । अवतीर्णस्स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः

समयं प्राप्य ब्रह्मन्, सस्त्रीकः शंकरः स्वयं रुद्रनामा अवतीर्णः। कैलाससंश्रयः अभवत्॥

Verse 60

अवतीर्णा शिवा स्यात्सा सतीनाम प्रजेश्वर । तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोतः कार्य एव वै

अवतीर्णा शिवा सैव सतीनाम्, प्रजेश्वर। तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नः कार्योऽवश्यमेव।

Verse 61

इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां परम् । प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः

इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः परां करुणां प्रदर्श्य तत्रैवान्तर्दधे। अथान्यः परमं प्रमोदं प्राप, तस्य मत्सरः सम्यगुपशान्तः।