सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
अध्यायः १ सतीखण्डस्य आरम्भे नारदः पूर्वं श्रुतां शिवकथां स्मृत्वा शुभायाः शिवकथायाः विस्तरं सूतं पृच्छति। सः तत्त्वसङ्कटं दर्शयति—निर्विकारो निरद्वन्द्वो योगी शिवः कथं दैवप्रेरणया पराशक्तिं परिणीय गृहस्थोऽभवत् इति। पुनश्च वंशसम्बन्धे प्रश्नं करोति—सती दाक्षायणीति दक्षस्य दुहिता, पुनः पार्वतीति हिमवत्पर्वतस्य दुहिता कथ्यते; एकैव शक्तिः कथं द्वयोः कुलयोः दुहिता, कथं च सती पार्वतीरूपेण पुनः शिवं प्राप्नोति। सूतः प्रसङ्गं निरूप्य ब्रह्मणोत्तरं निवेदयति; ब्रह्मा श्रवणस्य फलप्रदत्वं (सफलजन्म) अनुमोद्य, एतत् शुभां कथां प्रवर्तयति या तादात्म्य-निरन्तरतां तथा शिवलीलायाः विवाहतत्त्वं च प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे “सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम्” नाम प्रथमोऽध्यायः।
Verse 2
त्वन्मुखांभोजसंवृत्तां श्रुत्वा शिवकथां पराम् । अतृप्तो हि पुनस्तां वै श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो
त्वन्मुखाम्भोजसमुद्भूतां श्रुत्वा शिवकथां पराम्। अतृप्तोऽहं पुनस्तां वै श्रोतुमिच्छामि प्रभो॥
Verse 3
पूर्णांशश्शंकरस्यैव यो रुद्रो वर्णितः पुरा । विधे त्वया महेशानः कैलासनिलयो वशी
यो रुद्रो वर्णितः पूर्वं त्वया विधे स पूर्णांशः शंकरस्य। महेशानो वशी कैलासनिलयः स एव॥
Verse 4
स योगी सर्वविष्ण्वादिसुरसे व्यस्सतां गतिः । निर्द्वंद्वः क्रीडति सदा निर्विकारी महाप्रभुः
स एव परमो योगी विष्ण्वादिसुरसेवितः। व्यस्तचित्तानां शरणं गतिः, निर्द्वन्द्वो निर्विकारी महाप्रभुः स्वातन्त्र्ये सदा क्रीडति॥
Verse 5
सोऽभूत्पुनर्गृहस्थश्च विवाह्य परमां स्त्रियम् । हरिप्रार्थनया प्रीत्या मंगलां स्वतपस्विनीम्
ततः पुनर्गृहस्थाश्रमं प्रविश्य हरिप्रार्थनया प्रीत्या परमां स्त्रियम्। स्वयंतपस्विनीं परममङ्गलां विवाह्य स तुष्टिमवाप॥
Verse 6
प्रथमं दक्षपुत्री सा पश्चात्सा पर्वतात्मजा । कथमेकशरीरेण द्वयोरप्यात्मजा मता
प्रथमं दक्षपुत्री सा, पश्चात् सा पर्वतात्मजा। कथमेकशरीरेण द्वयोरप्यात्मजा मता?
Verse 7
कथं सती पार्वती सा पुनश्शिवमुपागता । एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रह्मन् गदितुमर्हसि
कथं सती पार्वती सा पुनः शिवमुपागता। एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रह्मन् गदितुमर्हसि॥
Verse 8
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरर्षेः शंकरात्मनः । प्रसन्नमानसो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
सूत उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरर्षेः शंकरात्मनः। प्रसन्नमानसो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्॥
Verse 9
ब्रह्मोवाच । शृणु तात मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां शुभाम् । यां श्रुत्वा सफलं जन्म भविष्यति न संशयः
ब्रह्मोवाच—शृणु तात, मुनिश्रेष्ठ; कथयामि ते शुभां कथाम्। यां श्रुत्वा जन्म सफलं भविष्यति, न संशयः॥
Verse 10
पुराहं स्वसुतां दृष्ट्वा संध्याह्वां तनयैस्सह । अभवं विकृतस्तात कामबाणप्रपीडितः
पुरा अहं स्वसुतां दृष्ट्वा संध्याह्वां तनयैः सह। अभवं विकृतस्तात, कामबाणप्रपीडितः॥
Verse 11
धर्मः स्मृतस्तदा रुद्रो महायोगी परः प्रभुः । धिक्कृत्य मां सुतैस्तात स्वस्थानं गतवानयम्
धर्मः स्मृतस्तदा रुद्रो महायोगी परः प्रभुः । धिक्कृत्य मां सुतैस्तात स्वस्थानं गतवानयम् ॥
Verse 12
यन्मायामोहितश्चाहं वेदवक्ता च मूढधीः । तेनाकार्षं सहाकार्य परमेशेन शंभुना
यन्मायामोहितोऽहं वेदवक्तापि मूढधीः। तेन सहाकार्यैः परमेशेन शंभुना विरुद्धमकार्षम्॥
Verse 13
तदीर्षयाहमाकार्षं बहूपायान्सुतैः सह । कर्तुं तन्मोहनं मूढः शिवमाया विमोहितः
तदीर्षयाहं शिवमायाविमोहितः। मूढः सुतैः सह बहूपायानकार्षं तन्मोहनाय॥
Verse 14
अभवंस्तेऽथ वै सर्वे तस्मिञ् शंभो परप्रभो । उपाया निष्फलास्तेषां मम चापि मुनीश्वर
अभवंस्तेऽथ वै सर्वे तस्मिञ्शंभो परप्रभो। उपाया निष्फलास्तेषां मम चापि मुनीश्वर॥
Verse 15
तदाऽस्मरं रमेशानं व्यथोपायस्तुतैस्सह । अबोधयत्स आगत्य शिवभक्तिरतस्सुधीः
तदाऽस्मरं रमेशानं व्यथोपायस्तुतैः सह। आगत्याबोधयत्सुधीः शिवभक्तिरतः सदा॥
Verse 16
प्रबोधितो रमेशेन शिवतत्त्वप्रदर्शिना । तदीर्षामत्यजं सोहं तं हठं न विमोहितः
रमेशेन शिवतत्त्वप्रदर्शिना प्रबोधितोऽहं तदीर्ष्यां त्यक्तवान्; अविमूढः सन् तं हठं च परित्यजम्।
Verse 17
शक्तिं संसेव्य तत्प्रीत्योत्पादयामास तां तदा । दक्षादशिक्न्यां वीरिण्यां स्वपुत्राद्धरमोहने
स्वशक्तिं संसेव्य स प्रेम्णा तां तदा प्रादुर्भावयामास। सा दक्षस्य वीरिण्याश्च दुहिता सती नाम, पश्चाद्धरमपि मोहन्या प्रियाभवत्।
Verse 18
सोमा भूत्वा दक्षसुता तपः कृत्वा तु दुस्सहम् । रुद्रपत्न्यभवद्भक्त्या स्वभक्तहितकारिणी
सोमा भूत्वा दक्षसुता दुस्सहं तपः कृत्वा। भक्त्या रुद्रपत्न्यभवत्, स्वभक्तहितकारिणी सदा।
Verse 19
सोमो रुद्रो गृही भूत्वाऽकार्षील्लीलां परां प्रभुः । मोहयित्वाथ मां तत्र स्वविवाहेऽविकारधीः
सोमो रुद्रो गृही भूत्वा प्रभुः परां लीलामकार्षीत्। अथ स्वविवाहसंबन्धे तत्र मां मोहयामास, अविकारधीः॥
Verse 20
विवाह्य तां स आगत्य स्वगिरौ सूतिकृत्तया । रेमे बहुविमोहो हि स्वतंत्रस्स्वात्तविग्रहः
विवाह्य तां स स्वगिरौ सूतिकृत्तया सहागत्य। स्वतंत्रः स्वेच्छाविग्रहः प्रभुः तत्र बहु विमोहो रेमे॥
Verse 21
तया विहरतस्तस्य व्यातीयाय महान् मुने । कालस्सुखकरश्शभोर्निर्विकारस्य सद्रतेः
तया सह विहरतः तस्य, हे महान् मुने, कालः सुखकरः व्यतीयाय; स शुभः प्रभुः निर्विकारः सद्व्रतः च।
Verse 22
ततो रुद्रस्य दक्षेण स्पर्द्धा जाता निजेच्छया । महामूढस्य तन्मायामोहितस्य सुगर्विणः
ततः दक्षेण निजेच्छया रुद्रे स्पर्धा जाता; स महामूढः तन्मायया मोहितः सुगर्विणः अभवत्।
Verse 23
तत्प्रभावाद्धरं दक्षो महागर्वी विमूढधीः । महाशांतं निर्विकारं निनि द बहुमोहितः
तत्प्रभावात् महागर्वी विमूढधीः दक्षः बहुमोहितः सन्, महाशान्तं निर्विकारं हरं निन्दितुम् आरब्धवान्।
Verse 24
ततो दक्षः स्वयं यज्ञं कृतवान्गर्वितोऽहरम् । सर्वानाहूय देवादीन् विष्णुं मां चाखिलाधिपः
ततः दक्षोऽहङ्कारवशात् स्वयमेव यज्ञं चकार। सर्वान् देवादीन् समाहूय, स तथाकथितोऽखिलाधिपो विष्णुमपि आमन्त्रयामास, मां तु शिवं गर्वान्न न्ययोजयत्।
Verse 25
नाजुहाव तथाभूतो रुद्रं रोषसमाकुलः । तथा तत्र सतीं नाम्ना स्वपुत्रीं विधिमोहितः
रुद्रे रोषसमाकुलोऽसौ तथाभूतो नाजुहावत्। विधिमोहितश्च तत्र स्वपुत्रीं सतीनाम्नीं जनयामास।
Verse 26
यदा नाकारिता पित्रा मायामोहित चेतसा । लीलां चकार सुज्ञाना महासाध्वी शिवा तदा
यदा पित्रा मायामोहितचेतसा नाकारिता, तदा महासाध्वी सुज्ञाना शिवा (सती) लीलां चकार।
Verse 27
अथागता सती तत्र शिवाज्ञामधिगम्य सा । अनाहूतापि दक्षेण गर्विणा स्वपितुर्गृहम्
अथ सती शिवाज्ञामधिगम्य तत्रागता; गर्विणा दक्षेण अनाहूतापि स्वपितुर्गृहं ययौ।
Verse 28
विलोक्य रुद्रभागं नो प्राप्यावज्ञां च ताततः । विनिंद्य तत्र तान्सर्वान्देहत्यागमथाकरोत्
रुद्रभागं न प्राप्य, ताततः अवज्ञां च विलोक्य, सती तत्र तान् सर्वान् विनिन्द्य, अनन्तरं देहत्यागं कर्तुम् अकरोत्।
Verse 29
तच्छुत्वा देव देवेशः क्रोधं कृत्वा तु दुस्सहम् । जटामुत्कृत्य महतीं वीरभद्रमजीजनत्
तच्छ्रुत्वा देवदेवेशः शम्भुः क्रोधेन दुर्सहेन समाविष्टः। स जटायाः महतीं लटां समुत्कृत्य वीरभद्रं समजीजनत्॥
Verse 30
सगणं तं समुत्पाद्य किं कुर्य्या मिति वादिनम् । सर्वापमानपूर्वं हि यज्ञध्वंसं दिदेश ह
सगणं तं समुत्पाद्य ‘किं करिष्यामि’ इति वदन्तं श्रुत्वा। सर्वापमानपूर्वं दक्षयज्ञध्वंसं शम्भुः समादिदेश॥
Verse 31
तदाज्ञां प्राप्य स गणाधीशो बहुबलान्वितः । गतोऽरं तत्र सहसा महाबलपराक्रमः
तदाज्ञां प्राप्य स गणाधीशो बहुबलान्वितः; महाबलपराक्रमः सहसा तत्र शीघ्रं गतः।
Verse 32
महोपद्रवमाचेरुर्गणास्तत्र तदाज्ञया । सर्वान्स दंडयामास न कश्चिदवशेषितः
तदाज्ञया तत्र गणाः महोपद्रवम् आचेरुः; स सर्वान् दण्डयामास, न कश्चिदवशेषितः।
Verse 33
विष्णुं संजित्य यत्नेन सामरं गणसत्तमः । चक्रे दक्षशिरश्छेदं तच्छिरोग्नौ जुहाव च
ततः गणसत्तमः सामरं विष्णुं यत्नेन संजित्य; दक्षशिरश्छेदं चकार, तच्छिरोऽग्नौ जुहाव च।
Verse 34
यज्ञध्वंसं चकाराशु महोपद्रवमाचरन् । ततो जगाम स्वगिरिं प्रणनाम प्रभुं शिवम्
स शीघ्रं यज्ञध्वंसं कृत्वा महोपद्रवं समाचरन् । ततः स्वगिरिं जगाम, प्रभुं परमेश्वरं शिवं प्रणनाम ॥
Verse 35
यज्ञध्वंसोऽभवच्चेत्थं देवलोके हि पश्यति । रुद्रस्यानुचरैस्तत्र वीरभद्रादिभिः कृतः
एवं देवलोकेऽपि पश्यतां यज्ञध्वंसोऽभवत् । तत्र रुद्रस्यानुचरैर्वीरभद्रादिभिः कृतः ॥
Verse 36
मुने नीतिरियं ज्ञेया श्रुतिस्मृतिषु संमता । रुद्रे रुष्टे कथं लोके सुखं भवति सुप्रभो
मुने, एषा नीतिः श्रुतिस्मृतिषु संमता ज्ञेया। रुद्रे रुष्टे लोके कथं सुखं भवति, हे सुप्रभो?
Verse 37
ततो रुद्रः प्रसन्नोभूत्स्तुतिमाकर्ण्य तां पराम् । विज्ञप्तिं सफलां चक्रे सर्वेषां दीनवत्सलः
ततः रुद्रः तां परां स्तुतिमाकर्ण्य प्रसन्नोऽभूत्। दीनवत्सलः सर्वेषां विज्ञप्तिं सफलां चकार।
Verse 38
पूर्ववच्च कृतं तेन कृपालुत्वं महात्मना । शंकरेण महेशेन नानालीलावि हारिणा
पूर्ववत् तेन महात्मना नानालीलाविहारिणा महेशेन शङ्करेण पुनरपि कृपालुत्वं प्रदर्शितम्।
Verse 39
जीवितस्तेन दक्षो हि तत्र सर्वे हि सत्कृताः । पुनस्स कारितो यज्ञः शंकरेण कृपालुना
तेन दक्षो हि जीवितः कृतः, तत्र सर्वेऽपि सत्कृताः। पुनश्च कृपालुना शङ्करेण यज्ञः कारितः।
Verse 40
रुद्रश्च पूजितस्तत्र सर्वैर्देवैर्विशेषतः । यज्ञे विश्वादिभिर्भक्त्या सुप्रसन्नात्मभिर्वने
तत्र वने यज्ञे विशेषतः सर्वैर्देवैः रुद्रः पूजितः। विश्वादिभिर्देवगणैर्भक्त्या सुप्रसन्नात्मभिः।
Verse 41
सतीदेहसमुत्पन्ना ज्वाला लोकसुखावहा । पतिता पर्वते तत्र पूजिता सुखदायिनी
सतीदेहात् समुत्पन्ना ज्वाला पुण्या लोकसुखावहा । सा तत्र पर्वते पतिता पूजिता सुखदायिनी ॥
Verse 42
ज्वालामुखीति विख्याता सर्वकामफलप्रदा । बभूव परमा देवी दर्शनात्पापहारिणी
ज्वालामुखीति विख्याता सर्वकामफलप्रदा । परमा देवी सा जाता दर्शनात् पापहारिणी ॥
Verse 43
इदानीं पूज्यते लोके सर्वकामफलाप्तये । संविधाभिरनेकाभिर्महोत्सवपरस्परम्
इदानीमपि लोकेऽस्मिन् सर्वकामफलाप्तये । अनेकविधसंविधाभिः पूज्यते महोत्सवैः पुनः पुनः ॥
Verse 44
ततश्च सा सती देवी हिमालयसुता ऽभवत् । तस्याश्च पार्वतीनाम प्रसिद्धमभवत्तदा
ततः सा सती देवी हिमालयसुता बभूव । तदा तस्याः ‘पार्वती’ नाम प्रसिद्धमभवत् ॥
Verse 45
सा पुनश्च समाराध्य तपसा कठिनेन वै । तमेव परमेशानं भर्त्तारं समुपाश्रिता
सा पुनः कठिनतपसा समाराध्य परमेश्वरम् । तमेव परमेशानं भर्तारं शरणं ययौ ॥
Verse 46
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टोहं मुनीश्वर । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर; एतच्छ्रुत्वा नरः सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः।
Frequently Asked Questions
The chapter introduces the identity-continuity problem: Satī is called Dakṣa’s daughter yet later appears as Pārvatī, daughter of Himavat/Parvata; Nārada asks how one śakti can be ‘daughter’ to two lineages and how she returns to Śiva.
It establishes that Śiva’s householdership is līlā—an intentional mode of grace—rather than a fall into bondage; his nirvikāratva remains intact while he participates in cosmic order for the welfare of gods and beings.
Śiva is highlighted as Rudra/Śaṅkara/Maheśāna, the Kailāsa-dwelling yogin beyond dualities; Satī/Pārvatī is highlighted as the supreme consort (śakti) whose manifestation history is to be clarified.