स्वप्नवर्णनपूर्वकं संक्षेपशिवचरितवर्णनम् / Dream-Portents and a Concise Account of Śiva’s Career
अध्यायः ९ संवादरूपेण प्रवर्तते। ब्रह्मणः पूर्वं श्रुतं शैववृत्तान्तं स्मृत्वा नारदः परं वृत्तं पृच्छति। ब्रह्मा मेनायाः हिमालयं प्रति गमनं वर्णयति—सा सादरं पतिं याचते यत् गिरिजायाः विवाहः लोकरीत्या सुन्दरकुलीनशुभलक्षणयुक्तेन वरैः क्रियताम्, येन दुहितुः सुखं स्यात्। तस्याः मातृस्नेहः ‘नारीस्वभाव’श्च कथोपायत्वेन प्रकाश्यते। हिमालयः तां बोधयति—मुनेर्वाक्यं कदापि न मिथ्या, अतः संशयं त्यज। स्वप्न-शकुनवर्णनं प्रमाणरूपेण उपन्यस्य अन्ते शिवस्य संक्षिप्तं चरितं निरूप्यते, येन ज्ञायते यत् नियतं शिवपार्वत्योः संयोगः लौकिकमानदण्डान् अतिक्रामति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे तात त्वया शैववर प्राज्ञाद्भुता कथा । वर्णिता करुणां कृत्वा प्रीतिर्मे वर्द्धिताधिकम्
नारद उवाच । विधे तात, त्वया करुणां कृत्वा शैवप्राज्ञ्यसमृद्धा अद्भुता वरकथा मम वर्णिता। तां श्रुत्वा मम भक्तिः प्रीतिश्चातिवर्धिता॥
Verse 2
विधे गते स्वकं धाम मयि वै दिव्यदर्शगे । ततः किमभवत्तात कृपया तद्वदाधुना
विधे स्वधाम गते सति, मयि दिव्यदर्शनसम्पन्ने, ततः परं किं जातं तात? कृपया तदिदानीं वद॥
Verse 3
ब्रह्मोवाच । गते त्वयि मुने स्वर्गे कियत्काले गते सति । मेना प्राप्येकदा शैलनिकटं प्रणनाम सा
ब्रह्मोवाच । त्वयि मुने स्वर्गं गते, कियत्काले व्यतीते सति, मेना कदाचित् शैलनिकटं प्राप्य प्रणनाम॥
Verse 4
स्थित्वा सविनयम्प्राह स्वनाथं गिरिकामिनी । तत्र शैलाधिनाथं सा प्राणप्रियसुता सती
सा गिरिकामिनी विनयेन स्थित्वा स्वनाथं प्रति प्राह। तत्र सती प्राणप्रियसुता शैलाधिनाथं सम्बोधयामास॥
Verse 5
मेनोवाच । मुनिवाक्यं न बुद्धं मे सम्यङ् नारीस्वभावतः । विवाहं कुरु कन्यायास्सुन्दरेण वरेण ह
मेनोवाच—मुनिवाक्यं मया न सम्यगवगतम्, नारीस्वभावतो भ्रमितचित्तया। अतः कन्यायाः सुन्दरेण सद्वरेण सह विवाहं कुरु ह॥
Verse 6
सर्वथा हि भवेत्तत्रोद्वाहोऽपूर्वसुखावहः । वरश्च गिरिजायास्तु सुलक्षणकुलोद्भवः
सर्वथा हि तत्रोद्वाहोऽपूर्वसुखावहः स्यात्। गिरिजायाः वरश्च सुलक्षणः कुलोद्भवो भविष्यति॥
Verse 7
प्राणप्रिया सुता मे हि सुखिता स्याद्यथा प्रिय । सद्वरं प्राप्य सुप्रीता तथा कुरु नमोऽस्तु ते
प्राणप्रिया मम सुता यथा सुखिता स्यात्, हे प्रिय, तथा कुरु। सद्वरं प्राप्य सा सुप्रीता भवतु—नमोऽस्तु ते॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्रुमुखी मेना पत्यंघ्र्योः पतिता तदा । तामुत्थाप्य गिरिः प्राह यथावत्प्रज्ञसत्तमः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्ता अश्रुमुखी मेना तदा पत्यङ्घ्र्योः पतिता। तामुत्थाप्य गिरिः प्राह यथावत् प्रज्ञसत्तमः॥
Verse 9
हिमालय उवाच । शृणु त्वं मेनके देवि यथार्थं वच्मि तत्त्वतः । भ्रमं त्यज मुनेर्वाक्यं वितथं न कदाचन
हिमालय उवाच—शृणु मेनके देवि, यथार्थं वच्मि तत्त्वतः। भ्रमं त्यज; मुनेर्वाक्यं कदाचन न वितथम्॥
Verse 10
यदि स्नेहः सुतायास्ते सुतां शिक्षय सादरम् । तपः कुर्याच्छंकरस्य सा भक्त्या स्थिरचेतसा
यदि ते स्नेहः सुतायां, तर्हि सुतां सादरं शिक्षय; सा भक्त्या स्थिरचेतसा शंकरस्य तपः कुर्यात्।
Verse 11
चेत्प्रसन्नः शिवः काल्याः पाणिं गृह्णाति मेनके । सर्वं भूयाच्छुभं नश्येन्नारदोक्तममंगलम्
हे मेनके, चेत् शिवः काल्याः प्रसन्नः पाणिं गृह्णाति, तर्हि सर्वं शुभं भूयात्; नारदोक्तम् अमङ्गलं नश्येत्।
Verse 12
अमंगलानि सर्वाणि मंगलानि सदाशिवे । तस्मात्सुतां शिवप्राप्त्यै तपसे शिक्षय द्रुतम्
अमङ्गलानि सर्वाणि सदाशिवे विनश्यन्ति, मङ्गलानि च तत्रैव नित्यं वसन्ति। तस्मात् शिवप्राप्त्यै तव सुतां तपसि शीघ्रं शिक्षय।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य गिरेर्वाक्यं मेना प्रीततराऽभवत् । सुतोपकंठमगमदुपदेष्टुं तदोरुचिम्
ब्रह्मोवाच—इति गिरेर्वाक्यं श्रुत्वा मेना अतिप्रीता बभूव। ततः सा सुताया उपकण्ठं गत्वा तस्याः उत्तमसङ्कल्पं उपदेष्टुं प्रवव्राज।
Verse 14
सुताङ्गं सुकुमारं हि दृष्ट्वातीवाथ मेनका । विव्यथे नेत्रयुग्मे चाश्रुपूर्णेऽभवतां द्रुतम्
सुताङ्गं सुकुमारं हि दृष्ट्वातीवाथ मेनका । विव्यथे नेत्रयुग्मे चाश्रुपूर्णेऽभवतां द्रुतम् ॥
Verse 15
अथ सा कालिका देवी सर्वज्ञा परमेश्वरी । उवाच जननीं सद्यः समाश्वास्य पुनः पुनः
अथ सा कालिका देवी सर्वज्ञा परमेश्वरी । उवाच जननीं सद्यः समाश्वास्य पुनः पुनः ॥
Verse 17
पार्वत्युवाच । मातश्शृणु महाप्राज्ञेऽद्यतने ऽजमुहूर्तके । रात्रौ दृष्टो मया स्वप्नस्तं वदामि कृपां कुरु
पार्वत्युवाच । मातश्शृणु महाप्राज्ञेऽद्यतने ऽजमुहूर्तके । रात्रौ दृष्टो मया स्वप्नस्तं वदामि कृपां कुरु ॥
Verse 18
विप्रश्चैव तपस्वी मां सदयः प्रीतिपूर्वकम् । उपादिदेश सुतपः कर्तुं मातश्शिवस्य वै
विप्रश्चैव तपस्वी मां सदयः प्रीतिपूर्वकम् । उपादिदेश सुतपः कर्तुं मातश्शिवस्य वै ॥
Verse 19
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनका शीघ्रं पतिमाहूय तत्र च । तत्स्वप्नं कथयामास सुता दृष्टमशेषतः
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा मेनका शीघ्रं पतिमाहूय तत्र च । तत्स्वप्नं कथयामास सुता दृष्टमशेषतः ॥
Verse 20
सुतास्वप्नमथाकर्ण्य मेनकातो गिरीश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रियां सम्बोधयन्गिरा
सुतास्वप्नमथाकर्ण्य मेनकातो गिरीश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रियां सम्बोधयन्गिरा ॥
Verse 21
गिरीश्वर उवाच । हे प्रियेऽपररात्रान्ते स्वप्नो दृष्टो मयापि हि । तं शृणु त्वं महाप्रीत्या वच्म्यहं तं समादरात्
गिरीश्वर उवाच । हे प्रियेऽपररात्रान्ते स्वप्नो दृष्टो मयापि हि । तं शृणु त्वं महाप्रीत्या वच्म्यहं तं समादरात् ॥
Verse 22
एकस्तपस्वी परमो नारदोक्तवरां गधृक् । पुरोपकंठं सुप्रीत्या तपः कर्तुं समागतः
एकस्तपस्वी परमो नारदोक्तवरां गधृक् । पुरोपकंठं सुप्रीत्या तपः कर्तुं समागतः ॥
Verse 23
गृहीत्वा स्वसुतां तत्रागमं प्रीततरोप्यहम् । मया ज्ञातस्स वै शम्भुर्नारदो क्तवरः प्रभुः
ततः स्वसुतां गृहीत्वा अहं प्रीततरः पुनरागमम्। तदा नारदेनोक्तं सत्यं ज्ञात्वा, स एव शम्भुः प्रभुः परमेेश्वर इति मे निश्चयः।
Verse 24
सेवार्थं तस्य तनयामुपदिश्य तपस्विनः तं । वै प्रार्थितवांस्तस्यां न तदांगीचकार सः
सेवार्थं तपस्वी तस्य तनयामुपदिश्य तम्। स तस्यां वरं प्रार्थितवान्, सा तदा तं नाङ्गीचकार हि।
Verse 25
अभूद्विवादस्तुमहान्सांख्यवेदान्तसंमतः । ततस्तदाज्ञया तत्र संस्थितासीत्सुता मम
ततो महान् विवादोऽभूत् सांख्यवेदान्तसंमतः। ततः तदाज्ञया तत्र मम सुता संस्थितासीत्।
Verse 26
निधाय हृदि तं कामं सिषेवे भक्तितश्च सा । इति दृष्टं मया स्वप्नं प्रोक्तवांस्ते वरानने
तं कामं हृदि निधाय सा भक्त्या सिषेवे। इति मया दृष्टं स्वप्नं ते प्रोक्तं वरानने।
Verse 27
ततो मेने कियत्कालं परीक्ष्यं तत्फलं प्रिये । योग्यमस्तीदमेवेह बुध्यस्व त्वं मम ध्रुवम्
ततः कियत्कालं परीक्ष्य तत्फलं प्रिये मेने। इह योग्यतममेतदेव—इति मम ध्रुवो निश्चयः; त्वं बुध्यस्व।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजश्च मेनका वै मुनीश्वर । सन्तस्थतुः परीक्षन्तीं तत्फलं शुद्धचेतसौ
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा गिरिराजो हिमवान् मेनका च, हे मुनीश्वर, शुद्धचेतसौ तत्रैव सन्तस्थतुः; पार्वत्याः परीक्षायाः फलं निरीक्षमाणौ।
Verse 29
इत्थम्व्यतीतेऽल्पदिने परमेशः सतां गतिः । सतीविरहसुव्यग्रो भ्रमन्सर्वत्र सूतिकृत्
इत्थं व्यतीतेऽल्पदिने परमेशः सतां गतिः, सतीविरहसुव्यग्रो भ्रमन् सर्वत्र सूतिकृत्।
Verse 30
तत्राजगाम सुप्रीत्या कियद्गुणयुतः प्रभुः । तपः कर्तुं सतीप्रेमविरहाकुलमानसः
तत्राजगाम सुप्रीत्या कियद्गुणयुतः प्रभुः। तपः कर्तुं सतीप्रेमविरहाकुलमानसः॥
Verse 31
तपश्चकार स्वं तत्र पार्वती सेवने रता । सखीभ्यां सहिता नित्यं प्रसन्नार्थमभूत्तदा
तपश्चकार स्वं तत्र पार्वती सेवने रता। सखीभ्यां सहिता नित्यं प्रसन्नार्थमभूत्तदा॥
Verse 32
विद्धोऽऽपि मार्गणैश्शम्भुर्विकृतिं नाप स प्रभुः । प्रेषितेन सुरैस्स्वात्ममोहनार्थं स्मरेण वै
विद्धोऽपि मार्गणैः शम्भुर्विकृतिं नाप स प्रभुः। प्रेषितेन सुरैः स्वात्ममोहनार्थं स्मरेण वै॥
Verse 33
दग्ध्वा स्मरं च तत्रैव स्ववह्निनयनेन सः । स्मृत्वा मम वचः क्रुद्धो मह्यमन्तर्दधे ततः
तत्रैव सः स्ववह्निनयनेन स्मरं दग्ध्वा; मम वचः स्मृत्वा क्रुद्धो मह्यमन्तर्दधे ततः।
Verse 34
ततः कालेन कियता विनाश्य गिरिजामदम् । प्रसादितस्सुतपसा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः
ततः कालेन कियता गिरिजामदं विनाश्य; सुतपसा प्रसादितः प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः।
Verse 35
लौकिकाचारमाश्रित्य रुद्रो विष्णुप्रसादितः । कालीं विवाहयामास ततोऽभूद्बहुमंगलम्
लौकिकाचारमाश्रित्य रुद्रो विष्णुप्रसादितः; कालीं विवाहयामास ततोऽभूद्बहुमंगलम्।
Verse 36
इत्येतत्कथितं तात समासाच्चरितं विभोः । शंकरस्य परं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमि च्छसि
इत्येतत्कथितं तात समासाच्चरितं विभोः । शंकरस्य परं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
Frequently Asked Questions
The domestic deliberation preceding Pārvatī (Girijā)’s marriage: Menā urges a conventional, auspicious match, while Himālaya insists the sage’s prophecy is true and that doubt should be abandoned—setting the stage for Śiva as the destined groom.
Dream/omen and sage-authority operate as Purāṇic epistemology: they legitimate a trans-social destiny (Śiva as groom) by presenting it as revealed knowledge rather than merely familial preference.
Śiva is framed not only as a personal bridegroom figure but as a cosmic principle whose ‘carita’ must be summarized to reconcile worldly expectations with the supreme ascetic’s transcendence; this underscores Śiva–Śakti destiny as cosmological order.