नारद–हिमालयसंवादवर्णनम् (Nārada and Himālaya: Discourse on Pārvatī’s Signs and Destiny)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा निवेदिते संवादे शिवप्रेरितो नारदः शिवज्ञानसम्पन्नः हिमालयगृहं आगच्छति। हिमालयः तं विधिवत् पूजयित्वा स्वदुहितरं पार्वतीं तस्य पादयोः न्यस्य गुणदोषानां तथा भाविभर्तुः परिचयभाग्ययोश्च ‘जातक’वद् निर्णयं याचते। नारदः तस्या लक्षाणि, विशेषतः हस्तलक्षणं, परीक्ष्य शुभं फलितं वदति—सा वर्धमानचन्द्रसदृशी, ‘आद्यकला’ ‘सर्वलक्षणशालिनी’ च, पितृमातृयोः यशःप्रमोदहेतुः, भाविभर्तुः सुखदायिनी। एवं अध्यायः पार्वत्याः वैशिष्ट्यं प्रकाशयन् तस्या नियतशिवसंयोगस्य धर्मदैविकभावं प्रतिष्ठापयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एकदा तु शिवज्ञानी शिवलीलाविदांवरः । हिमाचलगृहं प्रीत्यागमस्त्वं शिवप्रेरितः
ब्रह्मोवाच । एकदा तु शिवज्ञानी शिवलीलाविदां वरः । हिमाचलगृहं प्रीत्या गमस्त्वं शिवप्रेरितः ॥
Verse 2
दृष्ट्वा मुने गिरीशस्त्वां नत्वानर्च स नारद । आहूय च स्वतनयां त्वदङ्घ्र्योस्तामपातयत्
दृष्ट्वा मुने गिरीशस्त्वां नत्वा समर्च्य नारद । आहूय च स्वतनयां त्वदङ्घ्र्योस्तामपातयत् ॥
Verse 3
पुनर्नत्वा मुनीश त्वामुवाच हिमभूधरः । साञ्जलिः स्वविधिं मत्वा बहुसन्नतमस्तकः
पुनर्नत्वा मुनीश त्वां हिमभूधर उवाच । साञ्जलिः स्वविधिं मत्वा बहुशो नत-मस्तकः ॥
Verse 4
हिमालय उवाच । हे मुने नारद ज्ञानिन्ब्रह्मपुत्रवर प्रभो । सर्वज्ञस्त्वं सकरुणः परोपकरणे रतः
हिमालय उवाच । हे मुने नारद ज्ञानिन् ब्रह्मपुत्रवर प्रभो । सर्वज्ञस्त्वं सकरुणः परोपकरणे रतः ॥
Verse 5
मत्सुताजातकं ब्रूहि गुणदोषसमुद्भवम् । कस्य प्रिया भाग्यवती भविष्यति सुता मम
मत्सुताया जातकं ब्रूहि गुणदोषसमुद्भवम् । कस्य प्रिया भाग्यवती भविष्यति सुता मम ॥
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तो मुनिवर्य त्वं गिरीशेन हिमाद्रिणा । विलोक्य कालिकाहस्तं सर्वांगं च विशेषतः
ब्रह्मोवाच—एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठ त्वं गिरीशेन हिमाद्रिणा। ततः कालिकाहस्तं सर्वाङ्गं च विशेषतः सम्यग्विलोकितवान्॥
Verse 7
अवोचस्त्वं गिरिं तात कौतुकी वाग्विशारद्ः । ज्ञानी विदितवृत्तान्तो नारदः प्रीतमानसः
अवोचस्त्वं गिरिं तात कौतुकी वाग्विशारदः । ज्ञानी विदितवृत्तान्तो नारदः प्रीतमानसः ॥
Verse 8
इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे नारदहिमालयसंवादवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे नारदहिमालयसंवादवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥
Verse 9
स्वपतेस्सुखदात्यन्तं पित्रोः कीर्तिविवर्द्धिनी । महासाध्वी च सर्वासु महानन्दकरी सदा
स्वपतेः सुखदात्यन्तं पित्रोः कीर्तिविवर्धिनी । महासाध्वी च सर्वासु महानन्दकरी सदा ॥
Verse 10
सुलक्षणानि सर्वाणि त्वत्सुतायाः करे गिरे । एका विलक्षणा रेखा तत्फलं शृणु तत्त्वतः
हे गिरिराज! त्वत्सुतायाः करे सर्वाणि सुलक्षणानि सन्ति। तथापि एका विलक्षणा रेखा दृश्यते—तस्याः तत्त्वं फलं च मत्तः शृणु।
Verse 11
योगी नग्नोऽगुणोऽकामी मातृतातविवर्जितः । अमानोऽशिववेषश्च पतिरस्याः किलेदृशः
योगी नग्नोऽगुणोऽकामी मातृतातविवर्जितः । अमानोऽशिववेषश्च—पतिरस्याः किलेदृशः ॥
Verse 12
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्ते हि सत्यं मत्त्वा च दम्पती । मेना हिमाचलश्चापि दुःखितौ तौ बभूवतुः
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्ते हि सत्यं मत्त्वा च दम्पती । मेना हिमाचलश्चापि दुःखितौ तौ बभूवतुः ॥
Verse 13
शिवाकर्ण्यवचस्ते हि तादृशं जगदम्बिका । लक्षणैस्तं शिवं मत्त्वा जहर्षाति मुने हृदि
शिवाकर्ण्यवचस्ते हि तादृशं जगदम्बिका । लक्षणैस्तं शिवं मत्त्वा जहर्षाति मुने हृदि ॥
Verse 14
न मृषा नारदवचस्त्विति संचिन्त्य सा शिवा । स्नेहं शिवपदद्वन्द्वे चकाराति हृदा तदा
न मृषा नारदवचस्त्विति संचिन्त्य सा शिवा । स्नेहं शिवपदद्वन्द्वे चकाराति हृदा तदा ॥
Verse 15
उवाच दुःखितः शैलस्त्वान्तदा हृदि नारद । कमुपायं मुने कुर्यामतिदुःखमभूदिति
उवाच दुःखितः शैलस्त्वान्तदा हृदि नारद । कमुपायं मुने कुर्यामतिदुःखमभूदिति ॥
Verse 16
तच्छुत्वा त्वं मुने प्रात्थ महाकौतुककारकः । हिमाचलं शुभैर्वाक्यैर्हर्षयन्वाग्विशारदः
तच्छ्रुत्वा त्वं मुने प्रात्थ महाकौतुककारकः; वाग्विशारदः शुभैर्वाक्यैर्हिमाचलं हर्षयन्।
Verse 17
नारद उवाच । स्नेहाच्छृणु गिरे वाक्यं मम सत्यं मृषा न हि । कररेखा ब्रह्मलिपिर्न मृषा भवति धुवम्
नारद उवाच—स्नेहाच्छृणु गिरे वाक्यं मम सत्यं मृषा न हि; कररेखा ब्रह्मलिपिर्ध्रुवं न मृषा भवति।
Verse 18
तादृशोऽस्याः पतिः शैल भविष्यति न संशयः । तत्रोपायं शृणु प्रीत्या यं कृत्वा लप्स्यसे सुखम्
तादृशोऽस्याः पतिः शैल भविष्यति न संशयः; तत्रोपायं शृणु प्रीत्या यं कृत्वा लप्स्यसे सुखम्।
Verse 19
तादृशोऽस्ति वरः शम्भुलीलारूपधरः प्रभुः । कुलक्षणानि सर्वाणि तत्र तुल्यानि सद्गुणैः
तादृशो वर एवास्ति—शम्भुः प्रभुः शम्भुलीलारूपधरः। तस्मिन् सर्वाणि कुललक्षणानि सन्ति, सद्गुणैः समतुल्यानि परिपूर्णानि च॥
Verse 20
प्रभौ दोषो न दुःखाय दुःखदोऽत्यप्रभौ हि सः । रविपावकगंगानां तत्र ज्ञेया निदर्शना
प्रभौ दोषो न दुःखाय; अत्यप्रभौ तु स एव दोषो दुःखदः। अत्र रविः पावकः गङ्गा च निदर्शनानि ज्ञेयानि॥
Verse 21
तस्माच्छिवाय कन्या स्वां शिवां देहि विवेकतः । शिवस्सर्वेश्वरस्सेव्योऽविकारी प्रभुरव्ययः
तस्मात् विवेकतः स्वां कन्यां शिवाय शिवां देहि। शिवः सर्वेश्वरः सेव्योऽविकारी प्रभुरव्ययः॥
Verse 22
शीघ्रप्रसादः स शिवस्तां ग्रहीष्यत्यसंशयम् । तपःसाध्यो विशेषेण यदि कुर्याच्छिवा तपः
शीघ्रप्रसादः स शिवस्तां ग्रहीष्यत्यसंशयम्। तपःसाध्यो विशेषेण यदि शिवा तपः कुर्यात्॥
Verse 23
सर्वथा सुसमर्थो हि स शिवस्सकलेश्वरः । कुलिपेरपि विध्वंसी ब्रह्माधीनस्त्वकप्रदः
सर्वथा सुसमर्थो हि स शिवः सकलेश्वरः। कुलिपेरपि विध्वंसी ब्रह्माधीनस्त्वकप्रदः॥
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा त्वं पुनस्तात कौतुकी ब्रह्मविन्मुने । शैलराजमवोचो हि हर्षयन्वचनैश्शुभैः
ब्रह्मोवाच। इत्युक्त्वा त्वं पुनस्तात कौतुकी ब्रह्मविन् मुने। शैलराजमवोचो हि हर्षयन् वचनैः शुभैः॥
Verse 25
भाविनी दयिता शम्भोस्सानुकूला सदा हरे । महासाध्वी सुव्रता च पित्रोस्सुखविवर्द्धिनी
भाविनी दयिता शम्भोः सानुकूला सदा हरेः। महासाध्वी सुव्रता च पित्रोः सुखविवर्द्धिनी॥
Verse 26
शम्भोश्चित्तं वशे चैषा करिष्यति तपस्विनी । स चाप्येनामृते योषां न ह्यन्यामुद्वहिष्यति
तपस्विनी सा निश्चयेन शम्भोश्चित्तं वशे करिष्यति; शिवोऽपि तामृते योषितं नान्यामुद्वहिष्यति।
Verse 27
एतयोस्सदृशं प्रेम न कस्याप्येव तादृशम् । भूतं वा भविता वापि नाधुना च प्रवर्तते
एतयोः सदृशं प्रेम न कस्याप्येव विद्यते; न भूतं न भविष्यति, नाधुनापि प्रवर्तते।
Verse 28
अनयोस्सुरकार्य्याणि कर्तव्यानि मृतानि च । यानि यानि नगश्रेष्ठ जीवितानि पुनः पुनः
अनयोः प्रभावात्, हे नगश्रेष्ठ, सुरकार्याणि यानि मृतानि तानि कर्तव्यानि; यानि यानि जीवितानि मृतानि च, तानि पुनः पुनर्जायन्ते।
Verse 29
अनया कन्यया तेऽद्रे अर्धनारीश्वरो हरः । भविष्यति तथा हर्षदिनयोर्मिलितम्पुनः
हेऽद्रे, अनया कन्यया हरः अर्धनारीश्वरः भविष्यति; तथा हर्षदिनेयोर्मिलितं पुनर्भविष्यति।
Verse 30
शरीरार्धं हरस्यैषा हरिष्यति सुता तव । तपः प्रभावात्संतोष्य महेशं सकलेश्वरम्
शरीरार्धं हरस्यैषा हरिष्यति सुता तव । तपःप्रभावात् सन्तोष्य महेशं सकलेश्वरम् ॥
Verse 31
स्वर्णगौरी सुवर्णाभा तपसा तोष्य तं हरम् । विद्युद्गौरतमा चेयं तव पुत्री भविष्यति
स्वर्णगौरी सुवर्णाभा तपसा तं हरं तोषयिष्यति; विद्युद्गौरतमा चेयं तव पुत्री भविष्यति।
Verse 32
गौरीति नाम्ना कन्या तु ख्यातिमेषा गमिष्यति । सर्वदेवगणैः पूज्या हरिब्रह्मादिभिस्तथा
गौरीति नाम्ना कन्येयम् ख्यातिं गमिष्यति; सर्वदेवगणैः पूज्या हरिब्रह्मादिभिस्तथा।
Verse 33
नान्यस्मै त्वमिमां दातुमिहार्हसि नगोत्तम । इदं चोपांशु देवानां न प्रकाश्यं कदाचन
नगोत्तम, इमां त्वमन्यस्मै दातुमिह नार्हसि; एतच्च देवानामुपांशु रहस्यं, न कदाचन प्रकाश्यम्।
Verse 34
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा देवर्षे तव नारद । उवाच हिमवान्वाक्यं मुने त्वाम्वाग्विशारदः
ब्रह्मोवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा, देवर्षे नारद, हिमवान् वाग्विशारदः, मुने, त्वां प्रति यथोचितं वाक्यमुवाच।
Verse 35
हिमालय उवाचा । हे मुने नारद प्राज्ञ विज्ञप्तिं कांचिदेव हि । करोमि तां शृणु प्रीत्या तस्त्वं प्रमुदमावह
हिमालय उवाच—हे मुने नारद प्राज्ञ, विज्ञप्तिं कांचिदेव करोमि; तां प्रीत्या शृणु, ततस्त्वं प्रमुदमावह।
Verse 36
श्रूयते त्यक्तसंगस्स महादेवो यतात्मवान् । तपश्चरति सन्नित्यं देवानामप्यगोचरः
श्रूयते—महादेवः त्यक्तसङ्गः यतात्मवान् सन् नित्यं तपश्चरति; स देवानामप्यगोचरः॥
Verse 37
स कथं ध्यान मार्गस्थः परब्रह्मार्पितं मनः । भ्रंशयिष्यति देवर्षे तत्र मे संशयो महान्
स कथं ध्यानमार्गस्थः परब्रह्मणि शिवेऽर्पितं मनः । भ्रंशयिष्यति देवर्षे तत्र मे संशयो महान् ॥
Verse 38
अक्षरं परमं ब्रह्म प्रदीपकलिकोपमम् । सदाशिवाख्यं स्वं रूपं निर्विकारमजापरम्
अक्षरं परमं ब्रह्म प्रदीपकलिकोपमम् । सदाशिवाख्यं स्वं रूपं निर्विकारमजापरम् ॥
Verse 39
निर्गुणं सगुणं तच्च निर्विशेषं निरीहकम् । अतः पश्यति सर्वत्र न तु बाह्यं निरीक्षते
निर्गुणं सगुणं तच्च निर्विशेषं निरीहकम् । अतः पश्यति सर्वत्र न तु बाह्यं निरीक्षते ॥
Verse 40
इति स श्रूयते नित्यं किंनराणां मुखान्मुने । इहागतानां सुप्रीत्या किन्तन्मिथ्या वचो धुवम्
इति स श्रूयते नित्यं किंनराणां मुखान्मुने । इहागतानां सुप्रीत्या किं तन्मिथ्या वचो ध्रुवम् ॥
Verse 41
विशेषतः श्रूयते स साक्षान्नाम्ना तथा हरः । समयं कृतवान्पूर्व्वं तन्मया गदितं शृणु
विशेषतः स श्रूयते—साक्षाद् हर एव तेन नाम्ना प्रसिद्धः। पूर्वं स पवित्रं समयं कृतवान्; तन्मया गदितं शृणु।
Verse 42
न त्वामृतेऽन्यां वरये दाक्षायणि प्रिये सती । भार्यार्थं न ग्रहीष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
न त्वामृतेऽन्यां वरये, दाक्षायणि प्रिये सति। भार्यार्थं न ग्रहीष्यामि; सत्यमेतद् ब्रवीमि ते।
Verse 43
इति सत्यासमं तेन पुरैव समयः कृतः । तस्यां मृतायां स कथं स्वयमन्यां ग्रहीष्यति
इति सत्यासमं तेन पुरैव समयः कृतः। तस्यां मृतायां स कथं स्वयमन्यां ग्रहीष्यति॥
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स गिरिस्तूष्णीमास तस्य पुरस्तव । तदाकर्ण्याथ देवर्षे त्वं प्रावोचस्सुतत्त्वतः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा स गिरिस्तूष्णीमास तव पुरस्तात्। तदाकर्ण्य, देवर्षे, त्वं प्रावोचः सुतत्त्वतः॥
Verse 45
नारद उवाच । न वै कार्या त्वया चिंता गिरिराज महामते । एषा तव सुता काली दक्षजा ह्यभवत्पुरा
नारद उवाच—हे गिरिराज महाबुद्धे, त्वया चिन्ता न कर्तव्या। एषा तव सुता काली पूर्वं दक्षस्य दुहिता सतीत्वेन जाता।
Verse 46
सतीनामाभवत्तस्यास्सर्वमंगलदं सदा । सती सा वै दक्षकन्या भूत्वा रुद्रप्रियाभवत
तस्याः नाम सतीति अभवत्, यत् सदा सर्वमङ्गलदं; सा सती दक्षकन्या भूत्वा रुद्रस्य प्रिया बभूव।
Verse 47
पितुर्यज्ञे तथा प्राप्यानादरं शंकरस्य च । तं दृष्ट्वा कोपमाधायात्याक्षीद्देहं च सा सती
पितुर्यज्ञं प्राप्य शंकरस्य अनादरं च दृष्ट्वा, सा सती धर्मकोपं समादाय तं देहं त्यक्तवती।
Verse 48
पुनस्सैव समुत्पन्ना तव गेहेऽम्बिका शिवा । पार्वती हरपत्नीयं भविष्यति न संशयः
पुनः सा एव अम्बिका शिवा तव गेहे समुत्पन्ना; सा पार्वती भविता, हरपत्नी न संशयः।
Verse 49
एतत्सर्वं विस्तरात्त्वं प्रोक्तवान्भूभृते मुने । पूर्वरूपं चरित्रं च पार्वत्याः प्रीतिवर्धनम्
मुने, त्वं भूभृते विस्तरात् सर्वं प्रोक्तवान्—पार्वत्याः पूर्वरूपं चरित्रं च, यत् प्रीतिवर्धनम्।
Verse 50
तं सर्वं पूर्ववृत्तान्यं काल्या मुनिमुखाद्गिरिः । श्रुत्वा सपुत्रदारः स तदा निःसंशयोऽभवत्
कालीमाध्यमेन मुनिमुखात् पूर्ववृत्तान्तसमस्तं श्रुत्वा स गिरिराजः सपुत्रदारः तदा निःसंशयोऽभवत्।
Verse 51
ततः काली कथां श्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा । लज्जयाधोमुखी भूत्वा स्मितविस्तारितानना
ततः काली नारदमुखात् तां कथां श्रुत्वा लज्जया अधोमुखी बभूव; स्मितेन च प्रसारितानना बभासे।
Verse 52
करेण तां तु संस्पृश्य श्रुत्वा तच्चरितं गिरिः । मूर्ध्नि शश्वत्तथाघ्राय स्वास नान्ते न्यवेशयत्
तां करेण संस्पृश्य गिरिः तच्चरितं श्रुत्वा; मूर्ध्नि शश्वद् घ्राणं कृत्वा स्नेहात् स्वासनान्ते न्यवेशयत्।
Verse 53
ततस्त्वं तां पुनर्दृष्ट्वाऽवोचस्तत्र स्थितां मुने । हर्षयन् गिरिराजं च मेनकान्तनयैः सह
ततः त्वं तां पुनर्दृष्ट्वा तत्र स्थितां मुने, अवोचः; गिरिराजं च मेनाकान्तनयैः सह हर्षयन्।
Verse 54
सिंहासनन्तु किन्त्वस्याश्शैलराज भवेदतः । शम्भोरूरौ सदैतस्या आसनं तु भविष्यति
सिंहासनं तु तस्याः स्यात्, हे शैलराज; तथापि शम्भोः ऊरौ एव तस्याः सत्यं आसनं भविष्यति, तत्रैव सा नित्यं विश्रामं करिष्यति।
Verse 55
हरोरूर्वासनम्प्राप्य तनया तव सन्ततम् । न यत्र कस्याचिदृष्टिर्मानसं वा गमिष्यति
हरोः ऊरौ आसनं प्राप्य तव तनया सन्ततं तत्रैव स्थास्यति; यत्र कस्यापि दृष्टिः न गमिष्यति, न च मनोऽपि तत्र प्रवेक्ष्यति।
Verse 56
ब्रह्मोवाच । इति वचनमुदारं नारद त्वं गिरीशं त्रिदिवमगम उक्त्वा तत्क्षणादेवप्रीत्या । गिरिपतिरपि चित्ते चारुसंमोदयुक्तस्स्वगृहमगमदेवं सर्वसंपत्समृद्धम्
ब्रह्मोवाच । इति वचनमुदारं नारद त्वं गिरीशं त्रिदिवमगम उक्त्वा तत्क्षणादेवप्रीत्या । गिरिपतिरपि चित्ते चारुसंमोदयुक्तस्स्वगृहमगमदेवं सर्वसंपत्समृद्धम् ॥
Frequently Asked Questions
Nārada’s divinely prompted visit to Himālaya, followed by Himālaya’s request for his daughter’s jātaka-style assessment and Nārada’s declaration of her extraordinary auspicious signs and destined fortune.
It ritualizes recognition of Śakti’s destined role: the body’s auspicious marks function as a readable index of cosmic intention, aligning social rites (marriage inquiry) with metaphysical teleology (Śiva–Śakti reunion).
She is characterized as “sarvalakṣaṇaśālinī” (marked by all auspicious signs), likened to the moon’s growth, described as an “ādya kalā,” and praised as a source of joy, fame, and welfare for family and spouse.