पार्वतीबाल्यलीलावर्णनम् — Description of Pārvatī’s Childhood/Birth Festivities
अध्यायः ७ हिमालयमेनयोः गृहे पार्वत्याः जन्मसमये जातं वृत्तान्तं तथा तस्य सामाजिक-वैदिकप्रतिक्रियां वर्णयति। ब्रह्मा मेनायाः लौकिकं मातृस्नेहजनितं रोदनं कथयति; रात्र्याः विशेषप्रभा च शुभलक्षणं सूचयति। शिशोः रुदितं श्रुत्वा गृहस्त्रियः स्नेहेन समागत्य हर्षं कुर्वन्ति; सेवकाः राजानं निवेदयन्ति यत् जन्म शुभं हर्षदं देवकार्यकरं च। हिमालयः पुरोहितेन विद्वद्भिः ब्राह्मणैश्च सह आगत्य नीलोत्पलदलसदृशवर्णां तेजस्विनीं कन्यां दृष्ट्वा प्रमुदितः। ततः नगरजनाः स्त्रीपुरुषाः सह वाद्यनिनादैः गीतनृत्यैश्च उत्सवं कुर्वन्ति; राजा जातकर्म विधाय द्विजेभ्यो दानानि ददाति। एवं पार्वत्याः आगमनं गृह्यं च विश्वलक्षणं च इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततो मेना पुरस्सा वै सुता भूत्वा महाद्युतिः । चकार रोदनं तत्र लौकिकीं गतिमाश्रिता
ब्रह्मोवाच । ततो मेना पुरस्सा वै सुता भूत्वा महाद्युतिः । चकार रोदनं तत्र लौकिकीं गतिमाश्रिता ॥
Verse 2
अरिष्टशय्यां परितस्सद्विसारिसुतेजसा । निशीथदीपा विहतत्विष आसन्नरं मुने
अरिष्टशय्यां परितः सर्वतः क्रूरवैरितेजसा भासिता आसीत्, मुने। निशीथदीपाश्च तस्य तेजसा विहतत्विषः सन्निकर्षे मन्दप्रभा इव तस्थुः।
Verse 3
श्रुत्वा तद्रोदनं रम्यं गृहस्थास्सर्वयोषितः । जहृषुस्सम्भ्रमात्तत्रागताः प्रीतिपुरस्सराः
श्रुत्वा तद्रोदनं रम्यं गृहस्थास्सर्वयोषितः । जहृषुस्सम्भ्रमात्तत्रागताः प्रीतिपुरस्सराः ॥
Verse 4
तच्छुद्धान्तचरः शीघ्रं शशंस भूभृते तदा । पार्वतीजन्म सुखदं देवकार्यकरं शुभम्
तच्छुद्धान्तचरः शीघ्रं शशंस भूभृते तदा । पार्वतीजन्म सुखदं देवकार्यकरं शुभम् ॥
Verse 5
तच्छुद्धान्तचरायाशु पुत्रीजन्म सुशंसते । सितातपत्रं नादेयमासीत्तस्य महीभृतः
तच्छुद्धान्तचरायाशु पुत्रीजन्म सुशंसते । सितातपत्रं नादेयमासीत्तस्य महीभृतः ॥
Verse 6
गतस्तत्र गिरिः प्रीत्या सपुरोहितसद्विजः । ददर्श तनयां तान्तु शोभमानां सुभाससा
गतस्तत्र गिरिः प्रीत्या सपुरोहितसद्विजः । ददर्श तनयां तान्तु शोभमानां सुभाससा ॥
Verse 7
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीबाल्यलीलावर्णनंनाम सप्तमो ऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीबाल्यलीलावर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 8
सर्वे च मुमुदुस्तत्र पौराश्च पुरुषाः स्त्रियः । तदोत्सवो महानासीन्नेदुर्वाद्यानि भूरिशः
सर्वे च मुमुदुस्तत्र पौराश्च पुरुषाः स्त्रियः। तदोत्सवो महानासीन्नेदुर्वाद्यानि भूरिशः॥
Verse 9
बभूव मंगलं गानं ननृतुर्वारयोषितः । दानं ददौ द्विजातिभ्यो जातकर्मविधाय च
बभूव मङ्गलं गानं ननृतुर्वारयोषितः। दानं ददौ द्विजातिभ्यो जातकर्मविधाय च॥
Verse 10
अथ द्वारं समागत्य चकार सुमहोत्सवम् । हिमाचलः प्रसन्नात्मा भिक्षुभ्यो द्रविणन्ददौ
अथ द्वारं समागत्य चकार सुमहोत्सवम्। हिमाचलः प्रसन्नात्मा भिक्षुभ्यो द्रविणं ददौ॥
Verse 11
अथो मुहूर्त्ते सुमते हिमवान्मुनिभिः सह । नामाऽकरोत्सुतायास्तु कालीत्यादि सुखप्रदम्
अथ शुभमुहूर्ते सुमते हिमवान् मुनिभिः सह । सुतायाः नामकरणं कृत्वा ‘काली’त्यादि सुखप्रदानि नामानि ददौ ॥
Verse 12
दानं ददौ तदा प्रीत्या द्विजेभ्यो बहु सादरम् । उत्सवं कारयामास विविधं गानपूर्व्वकम्
तदा स प्रीत्या द्विजेभ्यो बहु दानं सादरं ददौ। विविधगानपूर्वकं महोत्सवं च कारयामास।
Verse 13
इत्थं कृत्वोत्सवं भूरि कालीं पश्यन्मुहुर्मुहुः । लेभे मुदं सपत्नीको बहुपुत्रोऽपि भूधरः
इत्थं भूर्युत्सवं कृत्वा कालीं मुहुर्मुहुः पश्यन्। सपत्नीको बहुपुत्रोऽपि भूधरः परां मुदं लेभे।
Verse 14
तत्र सा ववृधे देवी गिरिराजगृहे शिवा । गंगेव वर्षासमये शरदीवाथ चन्द्रिका
तत्र गिरिराजगृहे देवी शिवा ववृधे। वर्षासमये गङ्गेव, शरदि चन्द्रिकेव च प्रससार।
Verse 15
एवं सा कालिका देवी चार्वङ्गी चारुदर्शना । दध्रे चानुदिनं रम्यां चन्द्रबिम्बकलामिव
एवं सा कालिका देवी चार्वङ्गी चारुदर्शना। अनुदिनं रम्यां कान्तिं दध्रे चन्द्रबिम्बकलामिव।
Verse 16
कुलोचितेन नाम्ना तां पार्वतीत्याजुहावहा । बन्धुप्रियां बन्धुजनः सौशील्यगुणसंयुताम्
कुलोचितेन नाम्ना तां पार्वतीति समाह्वयन्। सौशील्यगुणसम्पन्नां बन्धवोऽभ्यर्चयन् प्रियाम्॥
Verse 17
उमेति मात्रा तपसे निषिद्धा कालिका च सा । पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम भुवने मुने
उमेति मात्रा तपसे निषिद्धा सा कालिका चाभवत्; पश्चात् सुमुखी देवी लोके उमा-नाम्ना प्रसिद्धिं जगाम, मुने।
Verse 18
दृष्टिः पुत्रवतोऽप्यद्रेस्तस्मिंस्तृप्तिं जगाम न । अपत्ये पार्वतीत्याख्ये सर्वसौभाग्य संयुते
पुत्रैः सन्तोऽपि तस्याद्रेः कामना न तृप्तिमगात्। यदा तु पार्वतीत्याख्या सर्वसौभाग्यसंयुता कन्या जाता, तदा हृदयं तस्य परितोषमवाप।
Verse 19
मधोरनन्तपुष्पस्य चूते हि भ्रमरावलिः । विशेषसंगा भवति सहकारे मुनीश्वर
मधुरानन्तपुष्पयुक्तेऽपि चूते भ्रमरावलिः। विशेषसङ्गा भवति सहकारे, मुनीश्वर॥
Verse 20
पूतो विभूषितश्चापि स बभूव तया गिरिः । संस्कारवत्येव गिरा मनीषीव हिमालयः
तया स गिरिः पूतो विभूषितश्च बभूव। संस्कारवत्येव गिरा मनीषीव हिमालयः॥
Verse 21
प्रभामहत्या शिखयेव दीपो भुवनस्य च । त्रिमार्गयेव सन्मार्गस्तद्वद्गिरिजया गिरिः
प्रभामहत्या शिखयेव दीपो भुवनस्य च। त्रिमार्गयेव सन्मार्गस्तद्वद्गिरिजया गिरिः॥
Verse 22
कन्दुकैः कृत्रिमैः पुत्रैस्सखीमध्यगता च सा । गंगासैकतवेदीभिर्बाल्ये रेमे मुहुर्मुहुः
कन्दुकैः कृत्रिमैः पुत्रैः सखीमध्यगता च सा । गङ्गासैकतवेदीभिर्बाल्ये रेमे मुहुर्मुहुः ॥
Verse 23
अथ देवी शिवा सा चोपदेशसमये मुने । पपाठ विद्यात्सुप्रीत्या यतचित्ता च सद्गुरोः
अथ देवी शिवा सा चोपदेशसमये मुने । पपाठ विद्यात्सुप्रीत्या यतचित्ता च सद्गुरोः ॥
Verse 24
प्राक्तना जन्मविद्यास्तां शरदीव प्रपेदिरे । हंसालिस्स्वर्णदी नक्तमात्मभासो महौषधिम्
प्राक्तना जन्मविद्यास्तां शरदीव प्रपेदिरे । हंसालिस्स्वर्णदी नक्तमात्मभासो महौषधिम् ॥
Verse 25
इत्थं सुवर्णिता लीला शिवायाः काचिदेव हि । अन्यलीलाम्प्रवक्ष्येऽहं शृणु त्वं प्रेमतो मुने
इत्थं सुवर्णिता लीला शिवायाः काचिदेव हि । अन्यलीलां प्रवक्ष्येऽहं शृणु त्वं प्रेमतो मुने ॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Pārvatī’s birth in Himālaya’s household, the immediate reactions (Menā’s maternal emotion, gathering of women), the royal announcement of auspicious destiny, and the ensuing celebrations and rites.
They ritualize recognition of Śakti’s presence: communal joy, jātakarma, and dāna mark the event as dharmic and cosmically meaningful, framing the Goddess’s embodiment as mārga (a pathway) for auspicious order and divine purpose.
Radiance (mahādyuti), extraordinary beauty (blue-lotus hue imagery), and destiny toward devakārya—signaling Pārvatī not merely as a child but as Śakti whose embodied auspiciousness foreshadows later cosmic restoration.