गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
अध्यायेऽस्मिन् देवर्षयः विष्णुप्रमुखाः स्वस्वकर्माणि समाप्य गिरिं प्रति प्रयान्ति। तदा गिरिराजः स्नानशुद्धिं कृत्वा स्वेष्टदेवतां समर्च्य स्वजनान् नगरवासिनश्च संगृह्य हर्षेण तेषां सत्काराय निवासं गच्छति। स शम्भुं महेशानं पूजयित्वा देवैः सह स्वगृहे कतिचिदहः स्थातुं याचते, शिवदर्शनस्य पावनपरिवर्तनशक्तिं च स्तौति। देवर्षयश्च तस्य पुण्यं यशश्च प्रशंसन्ति—त्रिलोकेऽपि तस्य सद्गुणसमो नास्ति, यतः परब्रह्म महेशानः भक्तानुकम्पया तस्य द्वारं प्राप्तः। शिवाम्बिकासन्निधौ नैव दारिद्र्यं, सर्वोपहाराः पूर्णा बहवश्च भवन्तीति, अतिथिसत्कारं भक्तिरूपं यज्ञवत् पवित्रं निरूप्य गृहं शिवशक्तिसन्निधौ तीर्थरूपं भवतीति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । कृत्वावश्यककर्माणि यात्रां सन्तेनिरे गिरेः
ब्रह्मोवाच—अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः। कृत्वावश्यककर्माणि यात्रां सन्तेनिरे गिरेः॥
Verse 2
ततो गिरिवरः स्नात्वा स्वेष्टं सम्पूज्य यत्नतः । पौरबन्धून्समाहूय जनवासं ययौ मुदा
ततो गिरिवरः स्नात्वा स्वेष्टं सम्पूज्य यत्नतः। पौरबन्धून्समाहूय जनवासं ययौ मुदा॥
Verse 3
तत्र प्रभुम्प्रपूज्याथ चक्रे सम्प्रार्थनां मुदा । कियद्दिनानि सन्तिष्ठ मद्गेहे सकलैस्सह
तत्र प्रभुं प्रपूज्याथ चक्रे सम्प्रार्थनां मुदा। कियद्दिनानि सन्तिष्ठ मद्गेहे सकलैस्सह॥
Verse 4
विलोकनेन ते शम्भो कृतार्थोहं न संशयः । धन्यश्च यस्य मद्गेहे आयातोऽसि सुरैस्सह
विलोकनेन ते शम्भो कृतार्थोऽहं न संशयः । धन्योऽसि यस्य मद्गेहे आयातोऽसि सुरैः सह ॥
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा बहु शैलेशः करौ बद्ध्वा प्रणम्य च । प्रभुन्निमन्त्रयामास सह विष्णुसुरादिभिः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा बहुशैलेशः करौ बद्ध्वा प्रणम्य च। प्रभुं निमन्त्रयामास सह विष्णुसुरादिभिः॥
Verse 6
अथ ते मनसा गत्वा शिव संयुतमादरात् । प्रत्यूचुर्मुनयो देवा हृष्टा विष्णुसुरादिभिः
अथ ते मनसा गत्वा शिवसंयुतमादरात्। प्रत्यूचुर्मुनयो देवा हृष्टा विष्णुसुरादिभिः॥
Verse 7
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं गिरिशार्दूल तव कीर्तिर्महीयसी । त्वत्समो न त्रिलोकेषु कोपि पुण्यतमो जनः
देवा ऊचुः—धन्यस्त्वं गिरिशार्दूल तव कीर्तिर्महीयसी। त्वत्समो न त्रिलोकेषु कोऽपि पुण्यतमो जनः॥
Verse 8
यस्य द्वारि महेशानः परब्रह्म सतां गतिः । समागतस्सदासैश्च कृपया भक्तवत्सलः
यस्य द्वारि महेशानः परब्रह्म सतां गतिः। समागतः सदासैश्च कृपया भक्तवत्सलः॥
Verse 9
जनावासोतिरम्यश्च सम्मानो विविधः कृतः । भोजनानि त्वपूर्वाणि न वर्ण्यानि गिरीश्वर
जनानां वासोऽतिरम्यः सम्यक् कृतः, सम्मानश्च नानाविधः प्रदत्तः। भोजनानि चापूर्वाणि दुर्लभानि, हे गिरीश्वर, तानि वर्णयितुं न शक्यन्ते॥
Verse 10
चित्रन्न खलु तत्रास्ति यत्र देवी शिवाम्बिका । परिपूर्णमशेषञ्च यवं धन्या यदागताः
चित्रं न खलु तत्रास्ति यत्र देवी शिवाम्बिका । परिपूर्णमशेषञ्च यत्र धन्या यदागताः ॥
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्थम्परस्परन्तत्र प्रशंसाभवदुत्तमा । उत्सवो विविधो जातो वेदसाधुजयध्वनिः
ब्रह्मोवाच । इत्थं परस्परं तत्र प्रशंसा भवदुत्तमा । उत्सवो विविधो जातो वेदसाधुजयध्वनिः ॥
Verse 12
अभून्मङ्गलगानञ्च ननर्ताप्सरसांगणः । नुतिञ्चक्रुर्मागधाद्या द्रव्यदानमभूद्बहु
अभून्मङ्गलगानं च ननर्ताप्सरसां गणः। मागधाद्या नुतिं चक्रुर्द्रव्यदानमभूद्बहु॥
Verse 13
तत आमन्त्रय देवेशं स्वगेहमगमद्गिरिः । भोजनोत्सवमारेभे नानाविधिविधानतः
तत आमन्त्र्य देवेशं स्वगेहमगमद्गिरिः। भोजनोत्सवमारेभे नानाविधिविधानतः॥
Verse 14
भोजनार्थं प्रभुम्प्रीत्यानयामास यथोचितम् । परिवारसमेतं च सकुतूहलमीश्वरम्
भोजनार्थं प्रभुं प्रीत्यानयामास यथोचितम्। परिवारसमेतं च सकुतूहलमीश्वरम्॥
Verse 15
प्रक्षाल्य चरणौ शम्भोर्विष्णोर्मम वरादरात् । सर्वेषाममराणाञ्च मुनीनाञ्च यथार्थतः
मम वरादरात् यथार्थतः शम्भोः विष्णोश्च चरणौ प्रक्षाल्य, सर्वेषाममराणां मुनीनां चापि चरणौ प्रक्षालितवानस्मि।
Verse 16
परेषाञ्च गतानाञ्च गिरीशो मण्डपान्तरे । आसयामास सुप्रीत्या तांस्तान्बन्धुभिरन्वितः
परेषां गतानां पश्चाद् गिरीशो मण्डपान्तरे । सुप्रीत्या तान् शिष्टान् बन्धुभिरन्वितान् आसयामास ॥
Verse 17
सुरसैर्विविधान्नैश्च तर्पयामास तान्गिरिः । बुभुजुर्निखिलास्ते वै शम्भुना विष्णुना मया
सुरसैर्विविधैः खाद्यैस्तान् गिरीस्तर्पयामास । शम्भुना विष्णुना सार्धं मया च तेऽखिलाः बुभुजुः ॥
Verse 18
तदानीम्पुरनार्यश्च गालीदानम्व्यधुर्मुदा । मृदुवाण्या हसन्त्यश्च पश्यन्त्यो यत्नतश्च तान्
तदानीं पुरनार्यश्च मुदा गालीदानं व्यधुः । मृदुवाण्या हसन्त्यश्च यत्नतः पश्यन्त्यस्तान् नरान् ॥
Verse 19
ते भुक्त्वाचम्य विधिवद्गिरिमामन्त्र्य नारद । स्वस्थानम्प्रययुस्सर्वे मुदितास्तृप्तिमागताः
भुक्त्वाचम्य विधिवद्गिरिमामन्त्र्य नारद । स्वस्थानं प्रययुः सर्वे मुदितास्तृप्तिमागताः ॥
Verse 20
इत्थन्तृतीये घस्रेऽपि मानितास्तेऽभवन्मुने । गिरीश्वरेण विधिवद्दानमानादरादिभिः
इति, मुने, तृतीयेऽपि दिने ते गिरीश्वरेण विधिवत् मानिताः। दानैः, मानैः, आदरैश्च तथा अन्यैः सत्कारैः सम्यक् पूजिताः॥
Verse 21
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीकर्म शुद्धितः । बभूव विधिवद्येन विना खण्डित एव सः
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीकर्म शुद्धितः। येन विधिवत् सम्पन्नं नाभवत्, स तु खण्डित एवाभवत्॥
Verse 22
उत्सवो विविधश्चासीत्साधुवादजयध्वनिः । बहुदानं सुगानञ्च नर्त्तनम्विविधन्तथा
उत्सवो विविधश्चासीৎ साधुवादजयध्वनिः। बहुदानं सुगानं च नर्तनं विविधं तथा॥
Verse 23
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते सर्वे देवा मुदान्विताः । विज्ञप्तिञ्चक्रिरे शैलं यात्रार्थमतिप्रेमतः
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते सर्वे देवा मुदान्विताः। अतिप्रेमतः शैलं यात्रार्थं विज्ञप्तिं चक्रिरे॥
Verse 24
तदाकर्ण्य गिरीशश्चोवाच देवान् कृताञ्जलिः । कियद्दिनानि तिष्ठन्तु कृपाङ्कुर्वन्तु मां सुराः
तदाकर्ण्य गिरीशः शिवः कृताञ्जलिर्देवानुवाच— “एते कियद्दिनानि अत्र तिष्ठन्तु; हे सुराः, मयि कृपां कुरुत।”
Verse 26
इत्थम्व्यतीयुर्दिवसा बहवो वसतां च तत् । सप्तर्षीन्प्रेषयामासुर्गिरीशान्ते ततस्सुराः
इत्थं व्यतीयुर्दिवसा बहवो वसतां च तत् । सप्तर्षीन्प्रेषयामासुर्गिरीशान्ते ततः सुराः ॥
Verse 27
ते तं सम्बोधयामासुर्मेनाञ्च समयोचितम् । शिवतत्त्वम्परम्प्रोचुः प्रशंसन्विधिवन्मुदा
अथ ते तं तथा मेनां च समयोचितरीत्या सम्बोधयामासुः। मुदा विधिवत् शिवं प्रशंसन्तः परमं शिवतत्त्वं सम्यक् प्राचुः॥
Verse 28
अङ्गीकृतं परेशेन तत्तद्बोधनतो मुने । यात्रार्थमगमच्छम्भुश्शैलेशं सामरादिकः
मुने, तदङ्गीकृत्य परेशः शम्भुः तत्तद्बोधनार्थं यात्रार्थं प्रस्थितः। स सामरादिकः शैलेशं जगाम॥
Verse 29
यात्राङ्कुर्वति देवेशे स्वशैलं सामरे शिवे । उच्चै रुरोद सा मेना तमुवाच कृपानिधिम्
देवेशे शिवे स्वशैलं प्रति यात्रां कुर्वति, सा मेना उच्चैः रुरोद। ततः कृपानिधिं तमुवाच॥
Verse 30
मेनोवाच । कृपानिधे कृपाङ्कृत्वा शिवां सम्पालयिष्यसि । सहस्रदोषं पार्वत्या आशुतोषः क्षमिष्यसि
मेनोवाच । कृपानिधे कृपाङ्कृत्वा शिवां सम्पालयिष्यसि । सहस्रदोषं पार्वत्या आशुतोषः क्षमिष्यसि
Verse 31
त्वत्पादाम्बुजभक्ता च मद्वत्सा जन्मजन्मनि । स्वप्ने ज्ञाने स्मृतिर्नास्ति महादेवं प्रभुम्बिना
त्वत्पादाम्बुजभक्ता मे वत्सा जन्मजन्मनि भवतु। स्वप्ने जाग्रति वा महादेवप्रभुं विना स्मृतिरेव नास्तु॥
Verse 32
त्वद्भक्तिश्रुतिमात्रेण हर्षाश्रुपुलकान्विता । त्वन्निन्दया भवेन्मौना मृत्युंजय मृता इव
मृत्युञ्जय! त्वद्भक्तिश्रुतिमात्रेण हर्षाश्रुपुलकान्विता भवामि। त्वन्निन्दां श्रुत्वा तु मौना भवामि, मृतेव॥
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनका तस्मै समर्प्य स्वसुतान्तदा । अत्युच्चै रोदनङ्कृत्वा मूर्च्छामाप तयोः पुरः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा मेनका तस्मै स्वसुतां तदा समर्प्य। अत्युच्चैः रोदनं कृत्वा तयोः पुरो मूर्च्छामाप॥
Verse 34
अथ मेनाम्बोधयित्वा तामामन्त्र्य गिरिस्तथा । चकार यात्रान्देवैश्च महोत्सवपुरस्सरम्
अथ मेनां प्रबोध्य तामामन्त्र्य गिरिस्तथा। देवैः सह यात्रां चकार महोत्सवपुरःसरम्॥
Verse 35
अथ ते निर्जरास्सर्वे प्रभुणा स्वगणैस्सह । यात्राम्प्रचक्रिरे तूष्णीं गिरिम्प्रति शिवं दधुः
अथ ते सर्वे निर्जराः प्रभुणा स्वगणैः सह । तूष्णीं यात्रां प्रचक्रिरे गिरिं प्रति, हृदि शिवं निधाय ॥
Verse 36
हिमाचलपुरीबाह्योपवने हर्षितास्सुराः । सेश्वरास्सोत्सवास्तस्थुः पर्यैषन्त शिवागमम्
हिमाचलपुरीबाह्योपवने हर्षिताः सुराः । सेश्वराः सोत्सवाः स्थित्वा शिवागमनमैरयन् ॥
Verse 37
इत्युक्ता शिवसद्यात्रा देवैस्सह मुनीश्वर । आकर्णय शिवयात्रां विरहोत्सवसंयुताम्
इत्युक्ता शिवसद्यात्रा देवैः सह मुनीश्वर । आकर्णय शिवयात्रां विरहोत्सवसंयुताम् ॥
Verse 53
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
The mountain-king (Girirāja/Himālaya) ritually prepares, welcomes Śiva together with Viṣṇu, the devas, and sages, and formally invites the Lord to stay in his house for several days.
Śiva is identified as parabrahman yet bhaktavatsala; his voluntary arrival at a devotee’s door sacralizes the household and makes hospitality itself a mode of worship and merit.
Śiva as Śambhu/Maheśāna (parabrahman, refuge of the virtuous) and Devī Śivāmbikā, whose presence is linked to completeness and abundance in offerings and provisions.