भोजन-आह्वान-प्रकरणम् — The Episode of Invitation and the Divine Feast
अध्यायः ५२ हिमवान् श्रेष्ठपर्वतः महाभोजाय रम्यं भोजनाङ्गणं निर्मापयति। स शोधन-लेपनादीन् कारयित्वा सुगन्धिभिः शुभद्रव्यैश्च अलङ्करोति, ततः देवान् दिव्यजनांश्च स्वस्वाधिपैः सह आमन्त्रयति। आमन्त्रणं श्रुत्वा भगवान् अच्युतरूपेण हृष्टः देवैः परिचरैश्च सह आगच्छति। हिमवान् यथाविधि सत्कारं कृत्वा गृहान्तः यथोचितासनेषु उपवेशयति, नानाविधभोज्यानि च उपहरति। अनन्तरं भोजनानुज्ञा विधिवत् घोष्यते; तदा सर्वे देवाः पङ्क्तिशः हर्षसंवादैः सह भुञ्जते, सदाशिवं अग्रपूज्यं कृत्वा। अत्र शिवगणानां—नन्दि-भृङ्गि-वीरभद्रादीनां—तथा इन्द्रादिलोकपालानां सहभागः, आतिथ्येण क्रम-मान-सम्भागस्य लौकिकदैविकव्यवस्थां प्रकाशयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलवरस्तात हिमवान्भाग्यसत्तमः । प्राङ्गणं रचयामास भोजनार्थं विचक्षणः
ब्रह्मोवाच—अथ तात हिमवान् शैलवरः भाग्यसत्तमः। विचक्षणः स भोजनार्थं प्राङ्गणं रचयामास॥
Verse 2
मार्जनं लेपनं सम्यक्कारयामास तस्य सः । स सुगन्धैरलञ्चक्रे नानावस्तुभिरादरात्
तस्य स सम्यग् मार्जनं लेपनं कारयामास। स सुगन्धैर्नानावस्तुभिश्चादरात् समलञ्चक्रे॥
Verse 3
अथ शैलस्सुरान्सर्वानन्यानपि च सेश्वरान् । भोजनायाह्वयामास पुत्रैश्शैलैः परैरपि
अथ शैलः सर्वान् सुरान् अन्यान् अपि सेश्वरान् भोजनायाह्वयामास, पुत्रैः शैलैः परैरपि सह।
Verse 4
शैलाह्वानमथाकर्ण्य स प्रभुस्साच्युतो मुने । सर्वैस्सुरादिभिस्तत्र भोजनाय ययौ मुदा
शैलाह्वानम् अथाकर्ण्य स प्रभुः साच्युतो मुने, सर्वैः सुरादिभिः सह तत्र भोजनाय ययौ मुदा।
Verse 5
गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान्सुसत्कृत्य यथाविधि । मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे
गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान् सुसत्कृत्य यथाविधि, मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे।
Verse 6
नानासुभोज्यवस्तूनि परिविष्य च तत्पुनः । साञ्चलिर्भोजनायाज्ञां चक्रे विज्ञप्तिमानतः
नानासुभोज्यवस्तूनि पुनः पुनः परिविष्य, साञ्चलिः विनयेन नम्रतया भोजनारम्भायाज्ञां विज्ञप्तिं चकार।
Verse 7
अथ सम्मानितास्तत्र देवा विष्णुपुरोगमाः । सदाशिवं पुरस्कृत्य बुभुजुस्सकलाश्च ते
अथ तत्र सम्मानिताः सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः, सदाशिवं पुरस्कृत्य, ते सर्वे समं बुभुजुः।
Verse 8
तदा सर्वे हि मिलिता ऐकपद्येन सर्वशः । पंक्तिभूताश्च बुभुजु र्विहसन्तः पृथक्पृथक्
तदा सर्वे सर्वतः समागत्यैकपदे समवेताः। पङ्क्तिभूताः स्वस्वस्थाने हसन्तो मुदिताः पृथक् पृथग् भुञ्जते स्म॥
Verse 9
नन्दिभृंगिवीरभद्रवीरभद्रगणाः पृथक् । बुभुजुस्ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः
नन्दी भृङ्गी च वीरभद्रः सवीरभद्रगणाः पृथक्। ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः स्वस्वस्थाने भुञ्जते स्म॥
Verse 10
देवास्सेन्द्रा लोकपाला नानाशोभासमन्विताः । बुभुजुस्ते महाभागा नानाहास्यरसैस्सह
देवाः सेन्द्रा लोकपालाः नानाशोभासमन्विताः। ते महाभागा नानाहास्यरसैः सह भुञ्जते स्म॥
Verse 11
सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । बुभुजु प्रीतितस्सर्वे पृथक् पंक्तिगतास्तदा
सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा। पृथक् पंक्तिगताः सर्वे प्रीतितो बुभुजुस्तदा॥
Verse 12
तथा चण्डीगणास्सर्वे बुभुजुः कृतभाजनाः । कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा
तथा चण्डीगणाः सर्वे बुभुजुः कृतभाजनाः। कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा॥
Verse 13
एवन्ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः । विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्यास्स्वस्वमाश्रमम्
एवं ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः। विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्याः स्वस्वमाश्रमम्॥
Verse 14
मेनाज्ञया स्त्रियस्साध्व्य श्शिवं सम्प्रार्थ्य भक्तितः । गेहे निवासयामासुर्वासाख्ये परमोत्सवे
मेनाज्ञया साध्व्यः स्त्रियः शिवं भक्त्या सम्प्रार्थ्य वासाख्ये परमोत्सवे गेहे निवासयामासुः।
Verse 15
रत्नसिंहासने शम्भुर्मेनादत्ते मनोहरे । सन्निधाय मुदा युक्तो ददृशे वासमन्दिरम्
मेनादत्ते मनोहरे रत्नसिंहासने शम्भुः मुदा युक्तः सन्निधाय वासमन्दिरं ददर्श।
Verse 16
रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया । रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम्
रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया । रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम् ॥
Verse 17
रत्नदर्प्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः । मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत्
रत्नदर्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः । मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत् ॥
Verse 18
अनूपमम्महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् । चित्ताह्लादकरं नानारचनारचितस्थलम्
तदनूपमं महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् । चित्ताह्लादकरं नानारचनाभिरलङ्कृतस्थलम् ॥
Verse 19
शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलम्परम् । दर्शयन्तं समुल्लासि शिवलोकाभिधानकम्
शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलं परम् । दर्शयन् समुल्लासि ‘शिवलोक’ इति विश्रुतम् ॥
Verse 20
नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् । चन्दनागुरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम्
नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् । चन्दनागुरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम् ॥
Verse 21
नानाचित्रविचित्राढ्यं निर्मितं विश्वकर्म्मणा । रत्नेन्द्रसाररचितैराचितं हारकैर्वरैः
नानाचित्रविचित्राढ्यं विश्वकर्मणा निर्मितम्; रत्नेन्द्रसाररचितैः श्रेष्ठहारैः समलङ्कृतम्।
Verse 22
कुत्रचित्सुरनिर्माणं वैकुण्ठं सुमनोहरम् । कुत्रचिच्च ब्रह्मलोकं लोकपालपुरं क्वचित्
क्वचित् सुरनिर्मितं सुमनोहरं वैकुण्ठं दृश्यते; क्वचित् ब्रह्मलोकः, क्वचित् लोकपालपुराणि च।
Verse 23
कैलासं कुत्रचिद्रम्यं कुत्रचिच्छक्रमन्दिरम् । कुत्रचिच्छिवलोकं च सर्वोपरि विराजितम्
क्वचित् रम्यं कैलासं विराजते, क्वचित् शक्रमन्दिरम्; क्वचित् च शिवलोकः सर्वोपरि परमं शोभते।
Verse 24
एतादृशगृहं सर्वदृष्टाश्चर्य्यं महेश्वरः । प्रशंसन् हिमशैलेशं परितुष्टो बभूव ह
एतादृशं गृहं सर्वदृष्टाश्चर्य्यं विलोक्य महेश्वरः । हिमशैलेशं प्रशंसन् परितुष्टो बभूव ह ॥
Verse 25
तत्रातिरमणीये च रत्नपर्य्यंक उत्तमे । अशयिष्ट मुदा युक्तो लीलया परमेश्वरः
तत्रातिरमणीये च रत्नपर्य्यङ्क उत्तमे । मुदा युक्तः परमेश्वरः लीलया शयितोऽभवत् ॥
Verse 26
हिमाचलश्च स्वभ्रातॄन्भोजयामास कृत्स्नशः । सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या शेषकृत्यं चकार ह
हिमाचलः स्वभ्रातॄन् कृत्स्नशो भोजयामास । सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या सम्मान्य शेषकृत्यं चकार ह ॥
Verse 27
एवं कुर्वति शैलेशे स्वपति प्रेष्ठ ईश्वरे । व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह
एवं कुर्वति शैलेशे स्वपति प्रेष्ठ ईश्वरे । व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह ॥
Verse 28
अथ प्रभातकाले च धृत्युत्साहपरायणाः । नानाप्रकारवाद्यानि वादयाञ्चक्रिरे जनाः
अथ प्रभाते काले धृत्युत्साहसमन्विताः। जनाः नानाविधवाद्यानि वादयामासुरादरात्॥
Verse 29
सर्वे सुरास्समुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्यास्सुमुदान्विताः । स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं सज्जिभूतास्ससंभ्रमाः
सर्वे सुराः समुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्याः सुमुदान्विताः। स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं शिवं सज्जा बभूविरे॥
Verse 30
स्ववाहनानि सज्जानि कैलासङ्गन्तुमुत्सुकाः । कृत्वा सम्प्रेषयामासुर्धर्मं शिवसमीपतः
स्ववाहनानि सज्जानि कैलासगमनतत्पराः। कृत्वा धर्मं ततः प्रेषयामासुः शिवसन्निधौ॥
Verse 31
वासगेहमथागत्य धर्मो नारायणाज्ञया । उवाच शंकरं योगी योगीशं समयोचितम्
अथ वासगेहमागत्य धर्मो नारायणाज्ञया। उवाच शंकरं योगी योगीशं समयोचितम्॥
Verse 32
धर्म उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते भव नः प्रमथाधिप । जनावासं समागच्छ कृतार्थं कुरु तत्र तान्
धर्म उवाच— उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते, भव नः प्रमथाधिप। जनावासं समागच्छ, कृतार्थं कुरु तत्र तान्॥
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः । ददर्श कृपया दृष्ट्या तल्पमुज्झाञ्चकार ह
ब्रह्मोवाच— इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः। कृपादृष्ट्या ददर्शाथ तल्पमुज्झाञ्चकार ह॥
Verse 34
उवाच विहसन् धर्म त्वमग्रे गच्छ तत्र ह । अहमप्यागमिष्यामि द्रुतमेव न संशयः
विहसन् उवाच—हे धर्म, त्वं तत्राग्रे गच्छ; अहमपि द्रुतमेवागमिष्यामि, न संशयः।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ जनावासं जगाम सः । स्वयङ्गन्तुमना आसीत्तत्र शम्भुरपि प्रभुः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्तः शङ्करेण स जनावासं जगाम; स्वयमेव तत्र गन्तुं शम्भुरपि प्रभुरासीद्।
Verse 37
अथ शंम्भुर्भवाचारी प्रातःकृत्यं विधाय च । मेनामान्त्र्य कुध्रं च जनावासं जगाम सः
अथ शम्भुर्भवाचारि प्रातःकृत्यं विधाय च। मेनामान्त्र्य कुध्रां च जनावासं जगाम सः॥
Verse 38
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने। वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च॥
Verse 39
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचारात् वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा। हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः॥
Verse 40
जयशब्दो बभूवाथ नमश्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदो महाकोलाहलोऽभवत्
तदा जयजयकारशब्दोऽभवत्, तथा नमःशब्दोऽपि समुत्थितः। वेदानां शुभध्वनिश्च प्रतिध्वनितः, महाकोलाहलश्चाभवत्॥
Verse 52
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरवर्गभोजनशिवशयनवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरवर्गभोजनशिवशयनवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
Himavān organizes and hosts a formal divine feast: he prepares the venue, invites the gods and their lords, receives them properly, seats them, serves many foods, and the assembly dines with Sadāśiva placed in highest honor.
The narrative encodes cosmic hierarchy and unity through social ritual: honoring Sadāśiva first signals Shaiva supremacy, while shared भोजन (food) and orderly seating dramatize harmony, dharma, and auspiciousness as lived theology.
Viṣṇu/Acyuta among the leading devas, Sadāśiva as the honored foremost, Indra and the lokapālas, and Śiva’s gaṇas—Nandin, Bhṛṅgin, Vīrabhadra and associated gaṇas—each participating distinctly in the communal meal.