वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)
अस्मिन्नध्याये शिवपार्वत्योर्विवाहोत्तरकर्मक्रमः प्रवर्तते। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति—शिवाज्ञया ऋषिसमूहैः सह शिरोऽभिषेकः, मङ्गलदर्शनं, हृदयालम्बनं, स्वस्तिपाठश्च महोत्सवपूर्वकं सम्यगनुष्ठितम्। द्विजाचार्यनिर्देशात् शिवः शिवायाः शिरसि सिन्दूरं दधौ; सा दिव्यतेजसा विराजमाना गिरिजेति प्रसिद्धा। उभौ एकासने उपवेशितौ दाम्पत्यैक्यं मङ्गलत्वं च सूचयतः। ततः स्वस्थानं गत्वा हर्षेण संस्रवप्राशनं चक्रतुः। यज्ञसमाप्तौ शिवः लोकहिताय ब्रह्मणे पूर्णपात्रं ददौ, आचार्याय ब्राह्मणेभ्यश्च गोदानादि महादानानि—हिरण्यरत्नादीनि बहुविधवस्तूनि—प्रददौ। अन्ते देवभूतगणेषु सर्वत्र जयध्वनिसहितो महानन्दः समजायत, कर्मणः वैश्विकानुमोदनं चाभवत्।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततश्चाहं मुनिगणैश्शेषकृत्यं शिवाज्ञया । अकार्षं नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः
ब्रह्मोवाच— ततः शिवाज्ञया मुनिगणैः सह शेषकृत्यं मया कृतम्। हे नारद, शिवाशिवविवाहतः प्रीत्या तत् अकार्षम्॥
Verse 2
तयोश्शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः । ध्रुवस्यदर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात
ततः श्रद्धया तयोः शिरोऽभिषेकः सम्यगभवत्। अनन्तरं हे विप्राः, ध्रुवस्य शुभदर्शनं भक्त्या कारयामासुः।
Verse 3
हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् । स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः
तदनन्तरं हृदयालम्भनं कर्माभवत्। ततः हे विप्रेन्द्र, महोत्सवपुरस्सरः स्वस्तिपाठोऽपि कृतः।
Verse 4
शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया । तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह
द्विजाज्ञया शम्भुः शिवायाः शिरसि सिन्दूरं ददौ। तदा गिरिजा क्षणेनैव अद्भुततेजस्विनी बभूव, वर्णनातीतशोभा॥
Verse 5
ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ । लेभाते परमां शोभां भक्तचित्त मुदावहाम्
ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासने समासीनौ। परमां शोभां लेभाते, भक्तचित्तमुदावहाम्॥
Verse 6
ततः स्वस्थानमागत्य संस्रवप्राशनं मुदा । चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने
ततः स्वस्वस्थानमागत्य तौ हर्षेण संस्रवप्राशनं चक्रतुः। मम निदेशानुसारं मुने, अद्भुतदिव्यलीलाकरौ तौ बभूवतुः॥
Verse 7
इत्थं निवृत्ते विधिवद्याज्ञे वैवाहिके शिवः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः
इत्येवं विधिवद्वैवाहिके याज्ञे निवृत्ते, प्रभुः शिवो लोकहितकृत्। स मे पक्षे ब्रह्मणे पूर्णपात्रं ददौ दानरूपम्॥
Verse 8
गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः । महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै
ततः शम्भुर्विधिवदाचार्याय गोदानं ददौ। प्रीत्या च महादानानि मङ्गलदानानि च समर्पयामास॥
Verse 9
ततश्शतसुवर्णं च विप्रेभ्यस्स ददौ पृथक् । बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः
ततः स विप्रेभ्यः पृथक् शतसुवर्णं ददौ। बहुभ्यश्च रत्नकोटीर्नानाद्रव्याण्यनेकशः॥
Verse 10
तदानीममरास्सर्वे परे जीवाश्चराचराः । मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिः
तदानीं सर्वेऽमराः परे जीवाश्चराचराः। मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिश्चाभवत्॥
Verse 11
मङ्गलध्वनिगानश्च बभूव बहु सर्वतः । वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्द्धनः
मङ्गलगीतध्वनयः सर्वतो बहुलं बभूवुः। वाद्यानां रम्यध्वनिश्च सर्वेषामानन्दं प्रववर्ध।
Verse 12
हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः । गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानम्प्रययुर्द्रुतम्
ततः हरिर्मयाथ देवाः मुनयश्चापरेऽखिलाः। गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्वस्थानं द्रुतं ययुः॥
Verse 13
तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् । शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्
तदानीं शैलनगरे स्त्रियो मुदिताः परम्। शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्॥
Verse 14
लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः । महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः
लौकिकाचारम् आजह्रुः तत्र ताः स्त्रियश्च आदृताः। महोत्साहोऽभवत् पश्चात् सर्वतः प्रमुदावहः॥
Verse 15
अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ । वासालयम्महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा
अथ तौ जनशंकरौ दम्पती समानीय, मुदा महादिव्यं वासालयं व्यधुः, तथा भवस्योचितं भवाचारं प्रतिष्ठापयामासतुḥ।
Verse 16
अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः । निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम्
अथ शैलेन्द्रनगरस्त्रियः समीपमागत्य, मङ्गलं कर्म निर्वृत्य, दम्पतीं गृहम् प्रापयन्।
Verse 17
कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् । सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः
जयध्वनिं कृत्वा, ग्रन्थिनिर्मोचनादिकं मङ्गलाचारं चक्रुः। सस्मिताः सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः बभूवुः।
Verse 18
वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः । प्रसंशन्त्यस्स्वभाग्यानि पश्यन्तः परमेश्वरम्
वासगेहं सम्प्रविश्य कामिनीवराः मुमुहुः। परमेश्वरं पश्यन्त्यः स्वभाग्यानि प्रशशंसुः।
Verse 19
महासुरूपवेषश्च सर्व लावण्यसंयुतम् । नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम्
महासुरूपवेषश्च सर्वलावण्यसंयुतम् । नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम् ॥
Verse 20
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् । सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्न विभूषितम्
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् । सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्नविभूषितम् ॥
Verse 21
तदानीन्दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः । तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम्
तदानीं दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः । तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम् ॥
Verse 22
सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा । अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती
सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा । अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती ॥
Verse 23
अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा । शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः
अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा । शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः ॥
Verse 24
देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः । तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः
देवकन्याः नागकन्याः मुनिकन्याश्च मनोहराः। तत्र याः याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं कः क्षमः॥
Verse 25
ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा । तमूचुः क्रमतो देव्यस्सुहास मधुरं वचः
ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा। तमूचुः क्रमतो देव्यः सुहासं मधुरं वचः॥
Verse 26
सरस्वत्युवाच । प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा । दृष्ट्वा प्रियास्यञ्चन्द्राभं सन्तापन्त्यज कामुक
सरस्वत्युवाच—अधुना सती महादेवम् प्राप्ता, प्राणाधिका मुदा; प्रियाया चन्द्राभं मुखं दृष्ट्वा, हे कामुक, सन्तापं त्यज।
Verse 27
कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् । विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाश्रिता
कालेश, सतीसंश्लेषपूर्वकं कालं गमय। ते विश्लेषो न कदापि भविष्यति; सर्वदा अहं त्वदाश्रिता त्वां शरणं प्रपद्ये।
Verse 28
लक्ष्मीरुवाच । लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि । तिष्ठ ताम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना
लक्ष्मीरुवाच—देवेश, लज्जां विहाय सतीं स्ववक्षसि कृत्वा तया सह तिष्ठ। तां प्रति का लज्जा? यया विना प्राणाः अपि यान्ति।
Verse 29
सावित्र्युवाच । भोजयित्वा सती शम्भो शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व मा खिद । तदाचम्य सकर्पूरन्तांबूलं देहि सादरम्
सावित्र्युवाच—शम्भो, सतीं भोजयित्वा शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व, मा खिद। ततः आचम्य सकर्पूरं ताम्बूलं सादरं गृहाण।
Verse 30
जाह्नव्युवाच । स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः । कामिन्यास्स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्
जाह्नव्युवाच—स्वर्णकान्तिकरां धृत्वा योषितः केशान् मार्जयेत्। कामिन्याः स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्।
Verse 31
अदितिरुवाच । भोजनान्ते शिवः शम्भुं मुखं शुद्ध्यर्थमादरात् । जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम्
अदितिरुवाच—भोजनान्ते शिवः शम्भोर्मुखशुद्ध्यर्थमादरात्। ‘जलं देहि’ इति महाप्रीत्या याचते; दम्पत्योः प्रेम दुर्लभम्।
Verse 32
शच्युवाच । कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि । यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियाम्प्रति
शच्युवाच—यद्धेतोः कृत्वा विलापं शिवां वक्षसि कृत्वा च। यो मोहाद् अनिशं बभ्राम, का लज्जा ते प्रियाम्प्रति॥
Verse 33
लोपामुद्रोवाच । व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव । दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि
लोपामुद्रोवाच । शिव, स्त्रीणां व्यवहारोऽयं—गृहे भुक्त्वा शिवायै ताम्बूलं दत्त्वा ततः शयनं कर्तुमर्हसि ।
Verse 34
अरुन्धत्युवाच । मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यन्दातुमनीप्सिताम् । विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि
अरुन्धत्युवाच । मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यं दातुमनीप्सिताम् । विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि ॥
Verse 35
अहल्योवाच । वृद्धावस्थाम्परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव । येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा
अहल्योवाच । वृद्धावस्थां परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव । येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा ॥
Verse 36
तुलस्युवाच । सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः । कथन्तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना
तुलस्युवाच— प्रभो, सती त्वया परित्यक्ता, कामोऽपि पुरा दग्धः कृतः; कथं तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना?
Verse 37
स्वाहोवाच । स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् । विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता
स्वाहोवाच— महादेव, स्थिरो भव; स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम्। विवाहे व्यवहारोऽस्ति, पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता।
Verse 38
रोहिण्युवाच । कामम्पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद । कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम्
रोहिण्युवाच— हे कामशास्त्रविशारद, पार्वत्याः कामं पूरय। त्वं स्वयमेव कामी सन् कामिनीकामसागरं पारं नय।
Verse 39
वसुन्धरोवाच । जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् । न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम्
वसुन्धरोवाच— हे भावज्ञ, कामार्तानां योषितां भावं जानासि। तथापि हे शम्भो, मनः स्वं स्वामिनं परमेश्वरं न सन्ततं पाति।
Verse 40
शतरूपोवाच । भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः । येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः
शतरूपोवाच— दिव्यभोगं विना भुक्त्वा क्षुधातुरो न तुष्यति। अतः हे शम्भो, येन तव तुष्टिर्भवेत् तत् स्त्रिया कर्तुमुचितम्।
Verse 41
संज्ञोवाच । तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् । रत्नप्रदीपन्ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने
संज्ञोवाच । तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् । रत्नप्रदीपं ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने ॥
Verse 42
ब्रह्मोवाच । स्त्रीणान्तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् । निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः
ब्रह्मोवाच । स्त्रीणां तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् । निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ॥
Verse 43
शंकर उवाच । देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् । जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम्
शंकर उवाच । देव्यो मा ब्रूत ममान्तिकम् एवंभूतं वचः । यूयं जगन्मातरः साध्व्यः; स्वपुत्रे कथं चपलता भवेत् ॥
Verse 44
ब्रह्मोवाच । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जितास्सुरयोषितः । बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा
ब्रह्मोवाच । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जिताः सुरयोषितः । सम्भ्रमात् तूष्णीं बभूवुः चित्रपुत्तलिका इव ॥
Verse 45
भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः । सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्य या सह
भुक्त्वा मिष्टान्नम् आचम्य महेशो हृष्टमानसः । सकर्पूरं ताम्बूलं च बुभुजे भार्यया सह ॥
Verse 50
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीय पार्वतीखण्डे परिहासवर्णनंनाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीयपार्वतीखण्डे परिहासवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
The chapter depicts the completion of Śiva–Pārvatī’s wedding proceedings, including anointing rites, auspicious recitations, shared seating, and the formal closing of the vaivāhika yajña followed by gifts.
Ritual closure and dāna are presented as cosmic-stabilizing acts: the union of Śiva–Śivā is publicly sealed through maṅgala-kriyā, while gifts redistribute auspicious power and merit for loka-kalyāṇa (welfare of worlds).
Śiva appears as Śambhu, the ritual patron and giver of boons; Pārvatī is explicitly marked as Girijā and described as wondrously radiant after the sindūra rite, emphasizing her auspicious śakti in the marital context.