मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)

Verse 1

नारद उवाच । अन्तर्हितायान्देव्यां तु दुर्गायां स्वगृहेषु च । गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्

नारद उवाच—देव्यां दुर्गायामन्तर्हितायां स्वगृहेषु च। गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्॥

Verse 2

कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमन्तपः । कथं सुताऽभवत्तस्य मेनायान्तात तद्वद

कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमं तपः। कथं सुताऽभवत् तस्य मेनायाः अन्तस्तद्वद॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम्

ब्रह्मोवाच । विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम् ॥

Verse 4

उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः । हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमन्तपः

उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः । हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमं तपः ॥

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रु० सं० तृतीये पार्वतीखंडे मेनावरलाभवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘मेनावरलाभवर्णन’नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 6

गिरिप्रियातीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा । दानन्ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे

गिरिप्रियामतीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा। दानान् ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे॥

Verse 7

चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् । शिवां सम्पूजयामासापत्त्यार्थिन्यन्वहं रता

चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान्, आपत्तिनिवारणार्थिनी सा शिवां नित्यं भक्त्या सम्पूजयामास।

Verse 8

अष्टम्यामुपवासन्तु कृत्वादान्नवमीतिथौ । मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैः

अष्टम्यां उपवासं कृत्वा, नवमीतिथौ दानं विधाय; मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैश्च पूजनं कुर्यात्।

Verse 9

गङ्गायामौषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । उमायाः पूजयामास नानावस्तुसमर्पणैः

गङ्गातटे औषधिप्रस्थे महीमयीं मूर्तिं कृत्वा, नानावस्तुसमर्पणैः उमायाः पूजनं चकार।

Verse 10

कदाचित्सा निराहारा कदाचित्सा धृतव्रता । कदाचित्पवनाहारा कदाचिज्जलभुघ्यभूत्

कदाचित्सा निराहारा बभूव, कदाचित् दृढव्रता। कदाचित् पवनमात्राहारा, कदाचिज्जलमात्रेण जीवितवती—एवं सा तपश्चर्यां चकार।

Verse 11

शिवाविन्यस्तचेतस्का सप्तविंशतिवत्सरान् । निनाय मेनका प्रीत्या परं सा मृष्टवर्चसा

शिवे विन्यस्तचेतस्का सा सप्तविंशतिवत्सरान् निनाय। मेनका प्रीत्या तां पालयामास; सा च परं मृष्टवर्चसा परमं तेजोऽभवत्।

Verse 12

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी । सुप्रीताभवदत्यर्थमुमा शंकरकामिनी

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी। उमा शंकरकामिनी, अत्यर्थं सुप्रीता बभूव॥

Verse 13

अनुग्रहाय मेनायाः पुरतः परमेश्वरी । आविर्बभूव सा देवी सन्तुष्टा तत्सुभक्तितः

मेनायाः अनुग्रहाय पुरतः परमेश्वरी। सा देवी आविर्बभूव, तत्सुभक्तितः सन्तुष्टा॥

Verse 14

दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा । उवाच विहसन्ती सा मेनां प्रत्यक्षतां गता

दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा। विहसन्ती सा मेनां उवाच, प्रत्यक्षतां गता॥

Verse 15

देव्युवाच वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते । सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि

देव्युवाच—वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते। सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि॥

Verse 16

यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना । दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्

यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना। दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्॥

Verse 17

ततस्सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकान्तदा । दृष्ट्वा च प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्

ततः सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकाकान्तदां दृष्ट्वा प्रणनाम। अथेदं वचनं प्रोवाच॥

Verse 18

मेनोवाच । देवि प्रत्यक्षतो रूपन्दृष्टन्तव मयाऽधुना । त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना भव कालिके

मेनोवाच—देवि, अद्य मया प्रत्यक्षतः तव रूपं दृष्टम्; त्वां स्तोतुमिच्छामि, प्रसन्ना भव कालिके।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । अथ सा मेनयेत्युक्ता कालिका सर्वमोहिनी । बाहुभ्यां सुप्रसन्नात्मा मेनकां परिषस्वजे

ब्रह्मोवाच—अथ सा ‘मेन’ इत्युक्ता सर्वमोहिनी कालिका; सुप्रसन्नात्मा सती बाहुभ्यां मेनकां परिषस्वजे।

Verse 20

ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवम् । तुष्टाव वाग्भि रिष्टाभिर्भक्त्या प्रत्यक्षतां गताम्

ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवशक्तिं प्रत्यक्षतां गताम् । इष्टाभिर्वाग्भिर्भक्त्या च तुष्टाव सादरम् ॥

Verse 21

मेनोवाच । महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम्

मेनोवाच । महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम् ॥

Verse 22

नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम्

नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम् ॥

Verse 23

मातामहीं सदानन्दां भक्तशोकविनाशिनीम् । आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणीम्

सा माता महीमयी सदानन्दा भक्तशोकविनाशिनी। आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणी॥

Verse 24

सा त्वं बंधच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः । हिंसाया वाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि

सा त्वं बन्धच्छेदहेतुర్యतीनां; कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः। हिंसाविनिग्रह-अथर्ववेदसम्बन्धा; नित्यं कामं मे विधेहि, ममेष्टम्॥

Verse 25

नित्यानित्यैर्भावहीनैः परास्तैस्तत्तन्मात्रैर्योज्यते भूतवर्गः । तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा काले योषा योगयुक्ता समर्था

नित्यानित्यैस्तन्मात्रैः स्वभावहीनैः परास्तैः। योज्यते भूतवर्गस्तेषां शक्तिस्त्वं नित्यरूपा। काले योषा योगयुक्ता समर्था॥

Verse 26

योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात् । यथा वशं क्रियते ब्रह्मरूपं सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः

योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव, त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात्। यया वशं क्रियते ब्रह्मरूपं, सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः॥

Verse 27

त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः । आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या तान्त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्

त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा, त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः। आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या; तां त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्॥

Verse 28

योषाणां सत्प्रिया च त्वं नित्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वांछा त्वं सर्वजगतां धाया च त्वं यथा हरेः

योषितां सत्प्रिया त्वं, ऊर्ध्वरेतसां नित्या त्वं; सर्वजगतां वाञ्छा त्वं, धाया च त्वं यथा हरेर्लक्ष्मीः।

Verse 29

या चेष्टरूपाणि विधाय देवी सृष्टिस्थितानाशमयी च कर्त्री । ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुस्सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते

हे देवि! या चेष्टारूपाणि विधाय सृष्टि-स्थिति-नाशमयी कर्त्री, ब्रह्माच्युतस्थाणु-शरीर-हेतुः; सा त्वं अद्य प्रसीद। पुनर्नमस्ते, पुनर्नमस्ते।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । तत इत्थं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि । उवाच मेनकां देवीं वांछितं वरयेत्युत

ब्रह्मोवाच—एवं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि। उवाच मेनकां देवीं—वाञ्छितं वरं वृणीष्वेति।

Verse 31

उमोवाच । प्राणप्रिया मम त्वं हि हिमाचलविलासिनी । यदिच्छसि ध्रुवन्दास्ये नादेयं विद्यते मम

उमोवाच—प्राणप्रिया मम त्वं हि, हिमाचलविलासिनि। यदि इच्छसि ध्रुवं दास्ये, नादेयं विद्यते मम।

Verse 32

इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः । उवाच परितुष्टा सा मेनका गिरिकामिनी

इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः। परितुष्टा मेनका सा गिरिकामिनी उवाच।

Verse 33

मेनोवाच । शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके । वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्

मेनोवाच। शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके। वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्॥

Verse 34

प्रथमं शतपुत्रा मे भवन्तु जगदम्बिके । बह्वायुषो वीर्यवन्त ऋद्धिसिद्धिसमन्विताः

प्रथमं जगदम्बिके मे शतं पुत्रा भवन्तु, बह्वायुषो वीर्यवन्तो ऋद्धिसिद्धिसमन्विताश्च।

Verse 35

पश्चात्तथैका तनया स्वरूपगुणशालिनी । कुलद्वयानंदकरी भुवनत्रयपूजिता

पश्चात् स्वरूपगुणशालिनी एका तनया जाता, कुलद्वयानन्दकरी भुवनत्रयपूजिता च।

Verse 36

सुता भव मम शिवे देवकार्यार्थमेव हि । रुद्रपत्नी भव तथा लीलां कुरु भवाम्बिके

शिवे मम सुता भव देवकार्यार्थमेव हि; रुद्रपत्नी भव तथा, भवाम्बिके लीलां कुरु।

Verse 37

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं हि प्राह देवी प्रसन्नधीः । स्मितपूर्वं वचस्तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्

ब्रह्मोवाच—तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं देवी प्रसन्नधीः स्मितपूर्वं वचः प्राह, तस्या मनोरथं पूरयन्ती।

Verse 38

देव्युवाच । शतपुत्रास्सं भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः । तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रधमं संभविष्यति

देव्युवाच— भवत्या वीर्यसंयुताः शतपुत्राः सं भवन्तु; तत्रैको बलवान् मुख्यः प्रथमं संभविष्यति।

Verse 39

सुताहं संभविष्यामि सन्तुष्टा तव भक्तितः । देव कार्यं करिष्यामि सेविता निखिलैस्सुरैः

तव भक्त्या सन्तुष्टा अहं सुतारूपेण नूनं संभविष्यामि। देवानां कार्यं करिष्यामि, निखिलैः सुरैः सेविता पूजिता च भविष्यामि॥

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्री कालिका परमेश्वरी । पश्यन्त्या मेनकायास्तु तत्रैवान्तर्दधे शिवा

ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा जगद्धात्री परमेेश्वरी कालिका। मेनकायाः पश्यन्त्याः सती शिवा तत्रैवान्तर्दधे॥

Verse 41

मेनकापि वरं लब्ध्वा महेशान्या अभी प्सितम् । मुदं प्रापामितां तात तपःक्लेशोप्यनश्यत

मेनकापि महेशान्या अभीप्सितं वरं लब्ध्वा मुदं प्राप। तात, तपःक्लेशोऽपि तेनैव नश्यत्॥

Verse 42

दिशि तस्यां नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनास्सती । जयशब्दं प्रोच्चरंती स्वस्थानम्प्रविवेश ह

तस्यां दिशि नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनाः सती। जयशब्दं प्रोच्चरन्ती स्वस्थानं प्रविवेश ह॥

Verse 43

अथ तस्मै स्वपतये शशंस सुवरं च तम् । स्वचिह्नबुद्धमिव वै सुवाचा पुनरुक्तया

अथ सा स्वपतये स्वामिने तं सुवरं शशंस; स्वचिह्नबुद्धमिव, सुवाचा पुनरुक्तया पुनः।

Verse 44

श्रुत्वा शैलपतिर्हृष्टोऽभवन्मेनावचो हि तत् । प्रशशंस प्रियां प्रीत्या शिवाभक्तिरतां च ताम्

मेनायाः तद्वचः श्रुत्वा शैलपतिः परमं हृष्टोऽभवत्। स प्रीत्या प्रियां भार्यां प्रशशंस, शिवे दृढभक्तिरतां तां दृष्ट्वा॥

Verse 45

कालक्रमेणाऽथ तयोः प्रवृत्ते सुरते मुने । गर्भो बभूव मेनाया ववृधे प्रत्यहं च सः

कालक्रमेण मुनिश्रेष्ठ तयोः सुरते प्रवृत्ते। मेनायाः गर्भो बभूव, स च प्रत्यहं ववृधे॥

Verse 46

असूत सा नागवधूपभोग्यं सुतमुत्तमम् । समुद्रबद्धसत्सख्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्

सा सुतमुत्तमं प्रसूता—नागवधूपभोग्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्। समुद्रेण बद्धसत्सख्यं समुद्रबद्धं च तं विदुः॥

Verse 47

वृत्रशत्रावपि क्रुद्धे वेदनाशं सपक्षकम् । पविक्षतानां देवर्षे पक्षच्छिदि वराङ्गकम्

देवर्षे, वृत्रशत्रौ क्रुद्धेऽपि, वेदनानाशं सपक्षकं कृतम्। वज्रक्षतानां तु पक्षच्छेदे वराङ्गकं बभूव॥

Verse 48

प्रवरं शतपुत्राणां महाबलपराक्रमम् । स्वोद्भवानां महीध्राणां पर्वतेन्द्रैकधिष्ठितम्

स शतपुत्राणां मध्ये प्रवरः, महाबलपराक्रमसमन्वितः। स्वोद्भवमहीध्रवंशसम्भवः स पर्वतेन्द्राणामेकाधिपतिरिव प्रतिष्ठितः॥

Verse 49

आसीन्महोत्सवस्तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतः । दम्पत्योः प्रमुदाधिक्यं बभूव क्लेशसंक्षयः

तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतो महोत्सव आसीत्। तयोर्दम्पत्योः प्रमुदा बहुशो ववर्ध, क्लेशानां च क्षयः समभवत्॥

Verse 50

दानन्ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रददौ धनम् । शिवाशिवपदद्वन्द्वे स्नेहोऽभूदधिकस्तयोः

स हर्षेण द्विजातिभ्यो दानानि ददौ, अन्येभ्यश्च धनं प्रददौ। शिवाशिवपदद्वन्द्वेऽपि तयोः परस्परस्नेहः पुनरधिकतरोऽभवत्॥