अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः (Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथो ममाज्ञया विप्रैस्संस्थाप्यानलमीश्वरः । होमं चकार तत्रैवमङ्के संस्थाप्य पार्वतीम्

ब्रह्मोवाच—अथ ममाज्ञया विप्रैः सम्यक् संस्थाप्यानलमीश्वरः, तत्रैवाङ्के पार्वतीं संस्थाप्य होमं चकार।

Verse 2

ऋग्यजुस्साममन्त्रैश्चाहुतिं वह्नौ ददौ शिवः । लाजाञ्जलिं ददौ कालीभ्राता मैनाकसंज्ञकः

ऋग्यजुःसाममन्त्रैः सम्यगुच्चार्य शिवो वह्नौ हविर्ददौ। ततः कालीभ्राता मैनाकसंज्ञको विवाहकर्मणि लाजाञ्जलिं समर्पयामास॥

Verse 3

अथ काली शिवश्चोभौ चक्रतुर्विधिवन्मुदा । वह्निप्रदक्षिणां तात लोकाचारं विधाय च

अथ काली शिवश्चोभौ मुदा विधिवत्कर्म चक्रतुः। वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य, तात, लोकाचारमपि सम्यगनुष्ठितवन्तौ॥

Verse 4

तत्राद्भुतमलञ्चक्रे चरितं गिरिजापतिः । तदेव शृणु देवर्षे तवस्नेहाद्ब्रवीम्यहम्

तत्र गिरिजापतिः अद्भुतं चरितं अलञ्चक्रे। तदेव शृणु देवर्षे; तव स्नेहाद् अहं ब्रवीमि।

Verse 5

तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः । अपश्यञ्चरणे देव्या नखेन्दुञ्च मनोहरम्

तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः । अपश्यञ्चरणे देव्या नखेन्दुञ्च मनोहरम्

Verse 6

दर्शनात्तस्य च तदाऽभूवं देवमुने ह्यहम् । मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः

दर्शनात्तस्य च तदाऽभूवं देवमुने ह्यहम् । मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः

Verse 7

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः । ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः । ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

Verse 8

रेतसा क्षरता तेन लज्जितोहं पितामहः । मुने व्यमर्द तच्छिन्नं चरणाभ्यां हि गोपयन्

रेतसा क्षरता तेन लज्जितोहं पितामहः । मुने व्यमर्द तच्छिन्नं चरणाभ्यां हि गोपयन्

Verse 9

तज्ज्ञात्वा च महादेवश्चुकोपातीव नारद । हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं वां विधिं काममोहितम्

तज्ज्ञात्वा महादेवश्चुकोपातीव नारद । हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं विधिं काममोहितम् ॥

Verse 10

हाहाकारो महानासीत्तत्र सर्वत्र नारद । जनाश्च कम्पिरे सर्व्वे भय मायाति विश्वभृत्

हे नारद, तत्र सर्वत्र महान् हाहाकारोऽभवत्। विश्वभर्तरि भयमायाते सर्वे जना कम्पिताः॥

Verse 11

ततस्तंन्तुष्टुवुश्शम्भुं विष्ण्वाद्या निर्जरा मुने । सकोपम्प्रज्वलन्तन्तन्तेजसा हन्तुमुद्यतम्

ततः, मुने, विष्ण्वाद्या अमरा: शम्भुं तुष्टुवुः। स तु कोपतेजसा प्रज्वलन् हन्तुमुद्यतः॥

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेव जगद्व्यापिन्परमेश सदाशिव । जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय

देवा ऊचुः— देवदेव जगद्व्यापिन् परमेश सदाशिव। जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय॥

Verse 13

सर्वेषामपि भावानान्त्वमात्मा हेतुरीश्वरः । निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः

सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः। निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः॥

Verse 14

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहम्बहिः । यतोऽव्ययः सनैतानि तत्सत्यम्ब्रह्म चिद्भवान्

यत्राद्यन्ते समाहिते, यन्मध्यमिदं जगत्; इदमहं च यतोऽन्यत्, ततोऽव्ययः स एष सत्यम् ब्रह्म चिद्भवान्—त्वमेव तत्।

Verse 15

तवैव चरणाम्भोजम्मुक्तिकामा दृढव्रताः । विसृज्योभयतस्संगं मुनयस्समुपासते

मुक्तिकामा दृढव्रता मुनयः उभयतः सङ्गं विसृज्य तवैव चरणाम्भोजं समुपासते।

Verse 16

त्वम्ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणम्परम् । आनंदमात्रमव्यग्रमविकारमनात्मकम्

त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणं परम्। आनन्दमात्रमव्यग्रं अविकारमनात्मकम्॥

Verse 17

विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमनस्य हि । तदपेक्षतयात्मेशोऽनपेक्षस्सर्वदा विभुः

विश्वस्योदयस्थितिसंयमनहेतुः सः; तथापि सर्वदा विभुः आत्मेशोऽनपेक्षः, सर्वैः अपेक्षितोऽपि।

Verse 19

अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विकल्पो विदितो यतः । तस्माद्भ्रमप्रतीकारो निरुपाधेर्न हि स्वतः

अज्ञानतो जनैस्त्वयि विकल्पोऽध्यस्त इति विदितम्। तस्माद् निरुपाधेः स्वतः भ्रमप्रतीकारो न जायते; सम्यग्ज्ञान-नियमाभ्यासैरेव मोहिन्या जीवेन कर्तव्यः।

Verse 20

धन्या वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः । दृढभक्तजनानन्दप्रदश्शम्भो दयां कुरु

धन्याः स्मो वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः। दृढभक्तजनानन्दप्रद शम्भो दयां कुरु॥

Verse 21

त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान् । विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः

त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान्। विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः॥

Verse 22

योऽयं ब्रह्मास्तिऽ रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः । त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुस्सत्त्वेन पुरुषोत्तमः

योऽयं ब्रह्मा रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः। त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः॥

Verse 23

कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणः परः । सदा शिवो महेशानस्सर्वव्यापी महेश्वरः

कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणः परः। सदा शिवो महेशानः सर्वव्यापी महेश्वरः॥

Verse 24

व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर ॥

Verse 25

महादेव परेशान करुणाकर शंकर । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम

महादेव परेशान करुणाकर शंकर । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम ॥

Verse 26

वासांसि सागरास्सप्त दिशश्चैव महाभुजाः । द्यौर्मूर्द्धा ते विभोर्नाभिः खं वायुर्नासिका ततः

वासांसि ते सागराः सप्त, दिशश्च महाभुजाः। विभो, द्यौर्मूर्धा ते; खं नाभिः; वायुर्नासिका ततः॥

Verse 27

चक्षूंष्यग्नी रविस्सोमः केशा मेघास्तव प्रभो । नक्षत्रतारकाद्याश्च ग्रहाश्चैव विभूषणम्

अग्निर्व्यग्रो रविः सोमश्चक्षूंषि ते प्रभो। केशा मेघगणाः; नक्षत्रतारकाग्रहा विभूषणम्॥

Verse 28

कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर । वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसा चापि शंकर

कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर। वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसापि च शंकर॥

Verse 29

पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये । त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः

पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये। त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः॥

Verse 30

अनिदेंश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालाय रूपिणे । अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमोनमः

अनिदेश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालारूपिणे। अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमो नमः॥

Verse 31

विद्युत्कोटिप्रतीकाशमष्टकोणं सुशोभनम् । रूपमास्थाय लोकेऽस्मिन्संस्थिताय नमो नमः

विद्युत्कोटिप्रतीकाशं सुशोभनमष्टकोणं दिव्यरूपमास्थाय योऽस्मिँल्लोके प्रतिष्ठितः तस्मै परमेश्वराय नमो नमः।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नः परमेश्वरः । ब्रह्मणो मे ददौ शीघ्रमभयं भक्तवत्सलः

ब्रह्मोवाच—इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः। भक्तवत्सलः स मे ब्रह्मणोऽभयं शीघ्रं ददौ॥

Verse 33

अथ सर्वे सुरास्तत्र विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । अभवन्सुस्मितास्तात चक्रुश्च परमोत्सवम्

अथ तत्र सुराः सर्वे विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा। सुस्मिताः समभूवन् ते तात चक्रुः परमोत्सवम्॥

Verse 34

मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः । अभवन्कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः

मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः। अभवन् कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः॥

Verse 35

ऋषयो बहवो जाता वालखिल्यास्सहस्रशः । कणकैस्तैश्च वीर्यस्य प्रज्वलद्भिः स्वतेजसा

तस्य वीर्यस्य महातेजसा प्रभावात् सहस्रशो बहवो ऋषयः समजायन्त; वालखिल्याः सूक्ष्मदेहाः स्वतेजसा कणकस्फुलिङ्गा इव प्रज्वलन्तः।

Verse 36

अथ ते ह्यृषयस्सर्वे उपतस्थुस्तदा मुने । ममान्तिकं परप्रीत्या तात तातेति चाब्रुवन्

अथ ते सर्वे ऋषयः तदा मम समीपम् उपतस्थुः; परप्रीत्या ‘तात तात’ इति पुनःपुनर् माम् अब्रुवन्।

Verse 37

ईश्वरेच्छाप्रयुक्तेन प्रोक्तास्ते नारदेन हि । वालखिल्यास्तु ते तत्र कोपयुक्तेन चेतसा

ईश्वरस्येच्छया प्रेरितेन नारदेनैव तानि वचनानि प्रोक्तानि; तत्र वालखिल्याः कोपयुक्तचेतसो रोषेण प्रत्यवर्तन्त।

Verse 38

नारद उवाच । गच्छध्वं संगता यूयं पर्वतं गन्धमादनम् । न स्थातव्यम्भवद्भिश्च न हि वोऽत्र प्रयोजनम्

नारद उवाच—यूयं संगता गच्छध्वं पर्वतं गन्धमादनम्; भवद्भिः अत्र न स्थातव्यम्, न हि वः अत्र प्रयोजनम्।

Verse 39

तत्र तप्त्वा तपश्चाति भवितारो मुनीश्वराः । सूर्य्यशिष्याश्शिवस्यैवाज्ञया मे कथितन्त्विदम्

तत्र तप्त्वा तपश्चैव मुनीश्वराः सिद्धिमाप्स्यन्ति; सूर्य्यशिष्यैः शिवाज्ञया मे कथितं त्विदम्।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याश्च पर्वतम् । सत्वरम्प्रययुर्नत्वा शंकरं गन्धमादनम्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याः पर्वतं सत्वरं प्रययुः; गन्धमादने शंकरं नत्वा शीघ्रं निर्ययुः।

Verse 41

विष्ण्वादिभिस्तदाभूवं श्वासितोहं मुनीश्वर । निर्भयः परमेशानप्रेरितैस्तैर्महात्मभिः

मुनीश्वर! तदा विष्ण्वादिभिः परमेशानप्रेरितैर्महात्मभिः अहं श्वसितोऽभवं, निर्भयश्चाभवम्।

Verse 42

अस्तवञ्चापि सर्वेशं शंकरम्भक्तवत्सलम् । सर्वकार्यकरं ज्ञात्वा दुष्टगर्वापहारकम्

सर्वेशं शंकरं भक्तवत्सलं सर्वकार्यकरं दुष्टगर्वापहारकं च ज्ञात्वा सा तमपि स्तुतिभिरस्तवत्।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वमेव कर्ता सर्वस्य भर्ता हर्त्ता च सर्वथा

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो, त्वमेव सर्वस्य कर्ता भर्ता हर्ता च सर्वथा।

Verse 44

त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् । तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः

त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् । तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः ॥

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा सोहं वै प्रणामं च कृताञ्जलिः । अन्येऽपि तुष्टुवुस्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तं महेश्वरम्

इत्युक्त्वाहं कृताञ्जलिः प्रणम्य स्थितवान्। ततः सर्वेऽपि विष्ण्वादयः समागताः तं महेश्वरं महादेवं स्तुतिभिः समतुष्टुवुः॥

Verse 46

अथाकर्ण्य नुतिं शुद्धां मम दीनतया तदा । विष्ण्वादीनाञ्च सर्वेषां प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

अथ मम दीनतया शुद्धां नुतिं श्रुत्वा तथा विष्ण्वादीनां सर्वेषां च स्तुतिं निशम्य। महेश्वरः प्रसन्नचित्तोऽभूत् कृपानिधिः॥

Verse 47

ददौ सोतिवरं मह्यमभयं प्रीतमानसः । सर्वे सुखमतीवापुरत्यमोदमहं मुने

प्रीतमानसः स महेश्वरः मह्यमतिवरमददादभयं च। ततः सर्वेऽतीव सुखमापुः, अहं च मुने परममुदितोऽभवम्॥

Verse 49

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे विधिमोहवर्णनं नाम नवचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘विधिमोहवर्णनम्’ नाम नवचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥