गोत्र-प्रवर-प्रश्नः तथा तिथ्यादि-कीर्तनं (Gotra–Pravara Inquiry and Proclamation of Auspicious Time)
अध्याय ४८ मध्ये विवाहकर्मणि विधिपूर्वकं प्रसङ्गः निरूप्यते। गर्गाचार्यस्य प्रेरणया हिमवान् मेना च कन्यादानाय सज्जौ भवतः; मेना सुवर्णकलशधारिणी भूषिता दृश्यते। हिमवान् स्वपुरोहितैः सह वरस्य पाद्यादि-सत्कारं कृत्वा वस्त्र-चन्दन-आभरणैः पूजयति। ततः कालविद्याविदः सभास्थितान् ब्राह्मणान् तिथ्यादि शुभलक्षण-कीर्तनाय याचते; ते हर्षेण घोषयन्ति। अनन्तरं शम्भोः अन्तःप्रेरणया हिमाचलः शिवं गोत्र-प्रवर-वंश-नाम-वेद-शाखा-निर्देशं पृच्छति; सर्वातीतस्वभावः शिवः मौनं गच्छति, देवर्षिगणेषु विस्मयः जायते। तदा शिवप्रेरितो नारदः ब्रह्मविद् वीणावादकश्च प्रविश्य, शिवस्य अगोत्रत्वादि परात्परत्वं प्रकाशयन् सामाजिक-विधेः मर्यादां च रक्षति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गाचार्य्यप्रणोदितः । हिमवान्मेनया सार्द्धं कन्या दातुं प्रचक्रमे
ब्रह्मोवाच—अथ तस्मिन्नन्तरे तत्र गर्गाचार्यप्रणोदितः हिमवान् मेनया सार्धं कन्यादानाय आयोजनं प्रचक्रमे।
Verse 2
हैमं कलशमादाय मेना चार्द्धांगमाश्रिता । हिमाद्रेश्च महाभागा वस्त्राभरणभूषिता
हैमं कलशमादाय मेना हिमवतः पार्श्वमाश्रिता; महाभागा सा वस्त्राभरणैर्भूषिता शुभलक्षणा तस्थौ।
Verse 3
पाद्यादिभिस्ततः शैलः प्रहृष्टः स्वपुरोहितः । तं वंरं वरयामास वस्त्रचंदनभूषणैः
ततः प्रहृष्टः शैलः स्वपुरोहितसहितः पाद्यादिभिः सत्कृत्य तं वरं वस्त्रचन्दनभूषणैः समर्चयामास।
Verse 4
ततो हिमाद्रिणा प्रोक्ता द्विजास्तिथ्यादिकीर्तने । प्रयोगो भण्यतां तावदस्मिन्समय आगते
ततो हिमाद्रिरुवाच द्विजातिथ्यादिधर्मकीर्तनम् । अस्मिन्समये समुपस्थिते तस्य विधिः सम्यगुच्यताम् ॥
Verse 5
तथेति चोक्त्वा ते सर्वे कालज्ञा द्विजसत्तमाः । तिथ्यादिकीर्तनं चक्रुः प्रीत्या परमनिर्वृताः
तथेति वदितं श्रुत्वा ते सर्वे कालवित्तमाः । द्विजसत्तमाः प्रीत्या तिथ्यादिकीर्तनं चक्रुः परमानन्दनिर्वृताः ॥
Verse 6
ततो हिमाचलः प्रीत्या शम्भुना प्रेरितो हृदा । सूती कृतः परेशेन विहसञ्शम्भुमब्रवीत्
ततो हिमाचलः प्रीत्या शम्भुना हृदि प्रेरितः। परेशेन सूतीकृतः विहसन् शम्भुमब्रवीत्॥
Verse 7
स्वगोत्रं कथ्यतां शम्भो प्रवरश्च कुलं तथा । नाम वेदं तथा शाखां मा कार्षीत्समयात्ययम्
स्वगोत्रं कथ्यतां शम्भो प्रवरश्च कुलं तथा । नाम वेदं तथा शाखां ब्रूहि; मा कार्षीः समयात्ययम् ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमाद्रेश्शङ्करस्तदा । सुमुखाविमुखः सद्योऽप्यशोच्यः शोच्यतां गतः
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमाद्रौ शङ्करस्तदा । सुमुखाविमुखः सद्योऽप्यशोच्यः शोच्यतां गतः ॥
Verse 9
एवंविधस्सुरवरैर्मुनिभिस्तदानीं गन्धर्वयक्षगणसिद्धगणैस्तथैव । दृष्टो निरुत्तरमुखो भगवान्महेशोऽकार्षीस्तु हास्यमथ तत्र स नारदत्वम्
एवंविधैः सुरवरैर्मुनिभिस्तदानीं गन्धर्वयक्षगणसिद्धगणैस्तथैव । दृष्टो निरुत्तरमुखो भगवान्महेशो हस्यमकार्षीदथ तत्र स नारदत्वम् ॥
Verse 10
वीणामवादयस्त्वं हि ब्रह्मविज्ञोऽथ नारद । शिवेन प्रेरितस्तत्र मनसा शम्भुमानसः
वीणामवादयस्त्वं हि ब्रह्मविज्ञोऽथ नारद । शिवेन प्रेरितस्तत्र मनसा शम्भुमानसः ॥
Verse 11
तदा निवारितो धीमान्पर्वतेन्द्रेण वै हठात् । विष्णुना च मया देवैर्मुनिभिश्चाखिलैस्तथा
तदा निवारितो धीमान्पर्वतेन्द्रेण वै हठात् । विष्णुना च मया देवैर्मुनिभिश्चाखिलैस्तथा ॥
Verse 12
न निवृत्तोऽभवस्त्वं हि स यदा शङ्करेच्छया । इति प्रोक्तोऽद्रिणा तर्हि वीणां मा वादयाधुना
शङ्करेच्छावशात्तस्मिन्काले त्वं न निवृत्तोऽभवः इत्यद्रिणा प्रोक्तः स तदा अवदत्—अधुना वीणां मा वादय।
Verse 13
सुनिषिद्धो हठात्तेन देवर्षे त्वं यदा बुध । प्रत्यवोचो गिरीशं तं सुसंस्मृत्य महेश्वरम्
देवर्षे बुध, तेन हठात् सुनिषिद्धो यदा त्वं, तदा महेश्वरं गिरीशं सुसंस्मृत्य प्रत्यवोचः।
Verse 14
नारद उवाच । त्वं हि मूढत्वमापन्नो न जानासि च किञ्चन । वाच्ये महेशविषयेऽतीवासि त्वं बहिर्मुखः
नारद उवाच—त्वं हि मूढत्वमापन्नो न जानासि च किञ्चन। महेशविषये वाच्ये त्वमतीव बहिर्मुखः।
Verse 15
त्वया पृष्ठो हरस्साक्षात्स्वगोत्रकथनं प्रति । समयेऽस्मिंस्तदत्यन्तमुपहासकरं वचः
त्वया हरः साक्षात् स्वगोत्रकथनं प्रति पृष्टः। अस्मिन्समये तद्वचः अत्यन्तमुपहासकरं भवति।
Verse 16
अस्य गोत्रं कुलं नाम नैव जानन्ति पर्वत । विष्णुब्रह्मादयोऽपीह परेषां का कथा स्मृता
अस्य गोत्रं कुलं नाम च नैव जानन्ति, पर्वत; विष्णुब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति—परेषां का कथा स्मृता।
Verse 17
यस्यैकदिवसे शैल ब्रह्मकोटिर्लयं गता । स एव शङ्करस्तेद्य दृष्टः कालीतपोबलात
हे शैल! यस्यैकदिवसे ब्रह्मकोटयः लयं गताः; स एव शङ्करः, कालीतपोबलात, अद्य त्वया दृष्टः।
Verse 18
अरूपोऽयं परब्रह्म निर्गुणः प्रकृतेः परः । निराकारो निर्विकारो मायाधीशः परात्परः
अयं परब्रह्म अरूपः, निर्गुणः, प्रकृतेः परः; निराकारो निर्विकारो, मायाधीशः परात्परः।
Verse 19
अगोत्रकुलनामा हि स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः । तदिच्छया हि सगुणस्सुतनुर्बहुनामभृत्
अगोत्रकुलनामा हि स्वतन्त्रः भक्तवत्सलः; तदिच्छया हि सगुणः सुतनुर्बहुनामभृत्।
Verse 20
सुगोत्री गोत्रहीनश्च कुलहीनः कुलीनकः । पार्वतीतपसा सोऽद्य जामाता ते न संशयः
सुगोत्री गोत्रहीनश्च कुलहीनः कुलीनकः; पार्वतीतपसा सोऽद्य जामाता ते न संशयः।
Verse 21
लीलाविहारिणा तेन मोहितं च चराचरम् । नो जानाति शिवं कोऽपि प्राज्ञोऽपि गिरिसत्तम
लीलाविहारिणा तेन मोहितं च चराचरम् । नो जानाति शिवं कोऽपि प्राज्ञोऽपि गिरिसत्तम ॥
Verse 22
लिंगाकृतेर्महेशस्य केन दृष्टं न मस्तकम् । विष्णुर्गत्वा हि पातालं तदेनं नापविस्मितः
लिङ्गाकृतौ महेशस्य मस्तकं केन वा दृश्यम्? विष्णुरपि पातालं गतः सन् तस्य तत्त्वस्य पारं न लेभे, न चान्तं ददर्श।
Verse 23
किंबहूक्त्या नगश्रेष्ठ शिवमाया दुरत्यया । तदधीनास्त्रयो लोका हरिब्रह्मादयोपि च
किं बहुनोक्त्या, नगश्रेष्ठ! शिवमाया दुरत्यया; तदधीनास्त्रयो लोका हरिब्रह्मादयोऽपि च।
Verse 24
तस्मात्त्वया शिवा तात सुविचार्य प्रयत्नतः । न कर्तव्यो विमर्शोऽत्र त्वेवंविधवरे मनाक्
तस्मात् त्वया, तात, शिवां सुविचार्य प्रयत्नतः। अत्र विमर्शो न कर्तव्यः किञ्चिदपि, त्वं हि योग्यवरः।
Verse 25
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा त्वं मुने ज्ञानी शिवेच्छाकार्यकारकः । प्रत्यवोचः पुनस्तं वै शैलेद्रं हर्षयन्गिरा
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा त्वं मुने, ज्ञानी शिवेच्छाकार्यकारकः। पुनस्तं शैलेन्द्रं प्रत्यवोचः, गिरा हर्षयन्।
Verse 26
नारद उवाच । शृणु तात महाशैल शिवाजनक मद्वचः । तच्छ्रुत्वा तनयां देवीं देहि त्वं शंकराय हि
नारद उवाच । शृणु तात महाशैल, शिवाजनक, मम वचः। एतच्छ्रुत्वा देवतनयां त्वं शंकरायैव देहि॥
Verse 27
सगुणस्य महेशस्य लीलया रूप धारिणः । गोत्रं कुलं विजानीहि नादमेव हि केवलम्
सगुणस्य महेशस्य लीलया रूपधारिणः। गोत्रं कुलं विजानीहि—नाद एव हि केवलम्॥
Verse 28
शिवो नादमयः सत्त्यं नादश्शिवमयस्तथा । उभयोरन्तरं नास्ति नादस्य च शिवस्य च
शिवो नादमयः सत्यं नादः शिवमयस्तथा। उभयोरन्तरं नास्ति नादस्य च शिवस्य च॥
Verse 29
सृष्टौ प्रथमजत्वाद्धि लीलासगुणरूपिणः । शिवान्नादस्य शैलेन्द्र सर्वोत्कृष्टस्ततस्स हि
सृष्टौ प्रथमजत्वाद्धि लीलासगुणरूपिणः। शिवान्नादस्य शैलेन्द्र सर्वोत्कृष्टस्ततः स हि॥
Verse 30
अतो हि वादिता वीणा प्रेरितेन मयाद्य वै । सर्वेश्वरेण मनसा शङ्करेण हिमालय
अतः हिमालय, अद्य मया एषा वीणा वादिता; सर्वेश्वरस्य शङ्करस्य दिव्येच्छया मनसा प्रेरिता।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा तव मुने वचस्तत्तु गिरिश्वरः । हिमाद्रिस्तोषमापन्नो गतविस्मयमानसः
ब्रह्मोवाच—एतच्छ्रुत्वा तव मुने वचस्तत्तु गिरिश्वरः। हिमाद्रिश्च तुष्टिमापन्नौ गतविस्मयमानसौ॥
Verse 32
अथ विष्णुप्रभृतयस्सुराश्च मुनयस्तथा । साधुसाध्विति ते सर्वे प्रोचुर्विगतविस्मयाः
अथ विष्णुप्रभृतयः सुराश्च मुनयश्च सर्वे विगतविस्मयाः समवेत्य प्रोचुः— “साधु साधु” इति।
Verse 33
महेश्वरस्य गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः । सविस्मया महामोदान्विताः प्रोचुः परस्परम्
महेश्वरस्य गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः सविस्मया महामोदान्विताः परस्परं प्रोचुः।
Verse 34
यस्याज्ञया जगदिदं च विशालमेव जातं परात्परतरो निजबोधरूपः । शर्वः स्वतन्त्रगतिकृत्परभावगम्यस्सोऽसौ त्रिलोकपतिरद्य च नस्सुदृष्टः
यस्याज्ञया जगदिदं विशालमेव जातं परात्परतरो निजबोधरूपः। शर्वः स्वतन्त्रगतिकृत्परभावगम्यः सोऽसौ त्रिलोकपतिरद्य च नः सुदृष्टः॥
Verse 35
अथ ते पर्वतश्रेष्ठा मेर्वाद्या जातसंभ्रमाः । ऊचुस्ते चैकपद्येन हिमवन्तं नगेश्वरम्
अथ ते पर्वतश्रेष्ठा मेर्वाद्या जातसंभ्रमाः। ऊचुस्ते चैकपद्येन हिमवन्तं नगेश्वरम्॥
Verse 36
पर्वता ऊचुः । कन्यादाने स्थीयतां चाद्य शैलनाथोक्त्या किं कार्यनाशस्तवेव । सत्यं ब्रूमो नात्र कार्यो विमर्शस्तस्मात्कन्या दीयतामीश्वराय
पर्वता ऊचुः—अद्य कन्यादाने स्थीयताम्। शैलनाथोक्त्या तव किं कार्यनाशः? सत्यं ब्रूमः, नात्र विमर्शः कार्यः; तस्मात् कन्या ईश्वराय दीयताम्।
Verse 37
ब्रह्मो वाच । तच्छुत्वा वचनं तेषां सुहृदां स हिमालयः । स्वकन्यादानमकरोच्छिवाय विधिनोदितः
ब्रह्मोवाच—तेषां सुहृदां वचनं श्रुत्वा हिमालयः, विधिनोदितः, स्वकन्यादानं शिवाय चकार।
Verse 38
इमां कन्यां तुभ्यमहं ददामि परमेश्वर । भार्यार्थे परिगृह्णीष्व प्रसीद सकलेश्वर
इमां कन्यां तुभ्यमहं ददामि परमेश्वर; भार्यार्थे परिगृह्णीष्व, प्रसीद सकलेश्वर।
Verse 39
तस्मै रुद्राय महते मंत्रेणानेन दत्तवान् । हिमाचलो निजां कन्यां पार्वतीं त्रिजगत्प्रसूम्
ततः हिमाचलो निजां कन्यां पार्वतीं त्रिजगत्प्रसूं, अनेनैव मन्त्रेण महते रुद्राय दत्तवान्।
Verse 40
इत्थं शिवाकरं शैलं शिवहस्तेनिधाय च । मुमोदातीव मनसि तीर्णकाममहार्णवः
इत्थं शिवहस्तेन निधाय शिवाकरं शैलं, स मनसि अतिव मुमोद—काममहार्णवं तीर्ण इव।
Verse 41
वेदमंत्रेण गिरिशो गिरिजाकरपङ्कजम् । जग्राह स्वकरेणाशु प्रसन्नः परमेश्वरः
वेदमंत्रेण गिरिशो गिरिजाकरपङ्कजम् । जग्राह स्वकरेणाशु प्रसन्नः परमेश्वरः
Verse 42
क्षितिं संस्पृश्य कामस्य कोदादिति मनुं मुने । पपाठ शङ्करः प्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
क्षितिं संस्पृश्य, मुने, शङ्करः प्रीत्या कामसम्बद्धं “कोदादि” इति मनुं पपाठ; तथा लौकिकीं गतिमपि दर्शयामास।
Verse 43
महोत्सवो महानासीत्सर्वत्र प्रमुदावहः । बभूव जयसंरावो दिवि भूम्यन्तरिक्षके
महोत्सवो महानासीद् सर्वत्र प्रमुदावहः। बभूव जयसंरावो दिवि भूम्यन्तरिक्षके॥
Verse 44
साधुशब्दं नमः शब्दं चक्रुस्सर्वेऽति हर्षिताः । गंधर्वास्सुजगुः प्रीत्या ननृतुश्चाप्सरोगणाः
साधुशब्दं नमःशब्दं चक्रुः सर्वेऽतिहर्षिताः। गन्धर्वाः सुजगुः प्रीत्या ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥
Verse 45
हिमाचलस्य पौरा हि मुमुदु श्चाति चेतसि । मंगलं महदासीद्वै महोत्सवपुरस्सरम्
हिमाचलस्य पौराः हि मुमुदुश्चातिचेतसि। मङ्गलं महदासीद्वै महोत्सवपुरस्सरम्॥
Verse 46
अहं विष्णुश्च शक्रश्च निर्जरा मुनयोऽखिलाः । हर्षिता ह्यभवंश्चाति प्रफुल्लवदनाम्बुजाः
अहं विष्णुश्च शक्रश्च निर्जरा मुनयोऽखिलाः। हर्षिता ह्यभवामश्चाति प्रफुल्लवदनाम्बुजाः॥
Verse 47
अथ शैलवरस्सोदात्सुप्रसन्नो हिमाचलः । शिवाय कन्यादानस्य साङ्गतां सुयथोचिताम्
अथ शैलवरः श्रीमान् हिमाचलः सुप्रसन्नः सन् शिवाय कन्यादानस्य सुयथोचितां साङ्गतां सम्पूर्णां व्यवस्थां चकार।
Verse 48
ततो वन्धुजनास्तस्य शिवां सम्पूज्य भक्तितः । ददुश्शिवाय सद्द्रव्यं नानाविधिविधानतः
ततो वन्धुजनास्तस्य शिवां भक्त्या सम्पूज्य, नानाविधिविधानतः शिवाय सद्द्रव्यं शुभोपहारांश्च ददुः।
Verse 49
हिमालयस्तुष्टमनाः पार्वतीशि वप्रीतये । नानाविधानि द्रव्याणि ददौ तत्र मुनीश्वर
हिमालयस्तुष्टमनाः पार्वतीशिवप्रीतये तत्र नानाविधानि बहुमूल्यानि द्रव्याणि ददौ, मुनीश्वर।
Verse 50
कौतुकानि ददौ तस्मै रत्नानि विविधानि च । चारुरत्नविकाराणि पात्राणि विविधानि च
स तस्मै कौतुकानि रत्नानि विविधानि च अददात्; चारुरत्नविकाराणि पात्राणि विविधानि च।
Verse 51
गवां लक्षं हयानां च सज्जितानां शतं तथा । दासीनामनुरक्तानां लक्षं सद्द्रव्यभूषितम्
गवां लक्षं हयानां च सुसज्जितानां शतं तथा । दासीनामनुरक्तानां लक्षं सद्द्रव्यभूषितम् ॥
Verse 52
नागानां शतलक्षं हि रथानां च तथा मुने । सुवर्णजटितानां च रत्नसारविनिर्मितम्
नागानां शतलक्षं हि रथानां च तथा मुने । सुवर्णजटितानां च रत्नसारविनिर्मितम् ॥
Verse 53
इत्थं हिमालयो दत्त्वा स्वसुतां गिरिजां शिवाम् । शिवाय परमेशाय विधिनाऽऽप कृतार्थताम्
इत्थं हिमालयो दत्त्वा स्वसुतां गिरिजां शिवाम् । शिवाय परमेशाय विधिनाऽऽप कृतार्थताम् ॥
Verse 54
अथ शैलवरो माध्यंदिनोक्तस्तोत्रतो मुदा । तुष्टाव परमेशानं सद्गिरा सुकृताञ्जलिः
अथ शैलवरो माध्यंदिनोक्तस्तोत्रतो मुदा । तुष्टाव परमेशानं सद्गिरा सुकृताञ्जलिः ॥
Verse 55
ततो वेदविदा तेनाज्ञप्ता मुनिगणास्तदा । शिरोऽभिषेकं चक्रुस्ते शिवायाः परमोत्सवाः
ततो वेदविदा तेनाज्ञप्ता मुनिगणास्तदा शिवायाः परमोत्सवाः शिरोऽभिषेकं चक्रुः।
Verse 56
देवाभिधानमुच्चार्य्य पर्य्यक्षणविधिं व्यधुः । महोत्सवस्तदा चासीन्महानन्दकरो मुने
देवाभिधानमुच्चार्य पर्यक्षणविधिं व्यधुः; तदा महोत्सवोऽभून्मुने, महानन्दकरः।
Frequently Asked Questions
The formal wedding-preparatory sequence where Himavān initiates ritual hospitality and requests auspicious calendrical declarations, followed by the pivotal gotra–pravara inquiry directed at Śiva, leading to Śiva’s silence and the narrative setup for Nārada’s intervention.
It signals Śiva’s supra-social, supra-genealogical nature: the Absolute cannot be reduced to lineage markers, yet enters ritual society by līlā. The tension teaches that dharmic forms are honored, but the divine reality exceeds them.
Śiva as Mahēśa beyond classification; Himavān as dharmic householder-father enforcing ritual norms; brāhmaṇas as custodians of time-ritual knowledge; and Nārada as divinely prompted mediator who converts social protocol into theological disclosure.