दुर्गोपवीत-रचना तथा शिवामलङ्कारोत्सवः | The Making of the Durgopavīta and Pārvatī’s Auspicious Adornment Festival

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततः शैलवरः सोपि प्रीत्या दुर्गोपवीतकम् । कारयामास सोत्साहं वेदमन्त्रैश्शिवस्य च

ब्रह्मोवाच । ततः शैलवरः सोऽपि प्रीत्या दुर्गोपवीतकं सोत्साहं कारयामास, वेदमन्त्रैः शिवमन्त्रैश्च सह।

Verse 2

अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयस्सकुतू हलम् । हिमाचलप्रार्थनया विवेशान्तर्गृहं गिरेः

अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च सकुतूहलाः; हिमाचलप्रार्थनया गिरेरन्तर्गृहं विविशुः।

Verse 3

श्रुत्याचारं भवाचारं विधाय च यथार्थतः । शिवामलंकृतां चक्रुश्शिवदत्तविभूषणैः

श्रुत्याचारं भवाचारं च यथार्थतः विधाय; शिवदत्तविभूषणैः शिवामलङ्कृतां चक्रुः।

Verse 4

प्रथमं स्नापयित्वा तां भूषयित्वाथ सर्वशः । नीराजिता सखीभिश्च विप्रपत्नीभिरेव च

प्रथमं स्नापयित्वा तां सर्वशो भूषयित्वाथ; सखीभिर्विप्रपत्नीभिश्च नीराजिता शुभा।

Verse 5

अहताम्बरयुग्मेन शोभिता वरवर्णिनी । विरराज महाशैलदुहिता शङ्करप्रिया

अहताम्बरयुग्मेन शोभिता वरवर्णिनी । विरराज महाशैलदुहिता शङ्करप्रिया ॥

Verse 6

कंचुकी परमा दिव्या नानारत्नान्विताद्भुता । विधृता च तया देव्या विलसन्त्याधिकं मुने

कंचुकी परमा दिव्या नानारत्नान्विताद्भुता । विधृता च तया देव्या विलसन्त्याधिकं मुने ॥

Verse 7

सा बभार तथा हारं दिव्यरत्नसमन्वितम् । वलयानि महार्हाणि शुद्धचामीकराणि च

सा तदा दिव्यरत्नसमन्वितं हारं बभार; शुद्धचामीकरनिर्मितानि महार्हाणि वलयानि च धारयामास।

Verse 8

स्थिता तत्रैव सुभगा ध्यायन्ती मनसा शिवम् । शुशुभेति महाशैलकन्यका त्रिजगत्प्रसूः

सा सुभगा तत्रैव स्थिता मनसा शिवं ध्यायन्ती; महाशैलकन्यका त्रिजगत्प्रसूः विशेषतेजसा शुशुभे।

Verse 9

तदोत्सवो महानासीदुभयत्र मुदा वहः । दानं बभूव विविधं ब्राह्मणेभ्यो विवर्णितम्

तदोत्सवो महान् आसीत्; उभयत्र मुदा वहः प्रववौ। तदा ब्राह्मणेभ्यः शास्त्रोक्तरीत्या विविधं दानं वितीर्णं, परम्परया विवर्णितम्।

Verse 10

अन्येषां द्रव्यदानं च बभूव विविधम्महत् । गीतवाद्यविनोदश्च तत्रोत्सवपुरस्सरम्

तत्रान्येषां बहुविधं महद्द्रव्यदानं बभूव। गीतवाद्यविनोदश्चोत्सवपुरस्सरं समजायत॥

Verse 11

अथ विष्णुरहं धाता शक्राद्या अमरास्तथा । मुनयश्च महाप्रीत्या निखिलास्सोत्सवा मुदा

अथ विष्णुरहं धाता शक्राद्या अमरास्तथा। मुनयश्च महाप्रीत्या निखिलाः सोत्सवा मुदा॥

Verse 12

सुप्रणम्य शिवां भक्त्या स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । सम्प्राप्य हिमगिर्य्याज्ञां स्वं स्वं स्थाने समाश्रिताः

सुप्रणम्य शिवां भक्त्या स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । सम्प्राप्य हिमगिर्य्याज्ञां स्वं स्वं स्थाने समाश्रिताः ॥

Verse 13

एतस्मिन्नन्तरे तत्र ज्योतिःशास्त्र विशारदः । हिमवन्तं गिरीन्द्रं तं गर्गो वाक्यमभाषत

एतस्मिन्नन्तरे तत्र ज्योतिःशास्त्रविशारदः । हिमवन्तं गिरीन्द्रं तं गर्गो वाक्यमभाषत ॥

Verse 14

गर्ग उवाच । हिमाचल धराधीश स्वामिन् कालीपतिः प्रभो । पाणिग्रहार्थं शंभुं चानय त्वं निजमंदिरम्

गर्ग उवाच । हिमाचल धराधीश स्वामिन् कालीपतिः प्रभो । पाणिग्रहार्थं शम्भुं च आनय त्वं निजमन्दिरम् ॥

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अथ तं समयं ज्ञात्वा कन्यादानोचितं गिरिः । निवेदितं च गर्गेण मुसुदेऽतीव चेतसि

ब्रह्मोवाच—अथ कन्यादानस्योचितं समयं ज्ञात्वा गिरिराजो गिरिः, गर्गमुनिना निवेदितं संदेशं श्रुत्वा, अत्यन्तं चेतसा व्याकुलोऽभवत्।

Verse 16

महीधरान्द्विजांश्चैव परानपि तदा गिरिः । प्रेषयामास सुप्रीत्या शिवानयनकाम्यया

तदा गिरिराजो हिमालयः शिवानयनकाम्यया सुप्रीत्या महीधरान् द्विजान् च परान् महाजनानपि प्रेषयामास।

Verse 17

ते पर्वता द्विजाश्चैव सर्वमंगलपाणयः । संजग्मुस्सोत्सवाः प्रीत्या यत्र देवो महेश्वरः

ते पर्वता द्विजाश्चैव सर्वमङ्गलपाणयः। संजग्मुः सोत्सवाः प्रीत्या यत्र देवो महेश्वरः।

Verse 18

तदा वादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । महोत्साहोऽभवत्तत्र गीतनृत्यान्वितेन हि

तदा वादित्राणां घोषेण ब्रह्मघोषेण च भूयसा । तत्र गीतनृत्यसमन्वितो महोत्साहोऽभवत् ॥

Verse 19

श्रुत्वा वादित्रनिर्घोषं सर्वे शंकरसेवकाः । उत्थितास्त्वैकपद्येन सदेवर्षिगणा मुदा

श्रुत्वा वादित्रनिर्घोषं सर्वे शंकरसेवकाः । सदेवर्षिगणाः सर्वे मुदैकपद्येनोत्थिताः ॥

Verse 20

परस्परं समूचुस्ते हर्षनिर्भरमानसाः । अत्रागच्छंति गिरयश्शिवानयनकाम्यया

परस्परं समूचुस्ते हर्षनिर्भरमानसाः । अत्रागच्छन्ति गिरयः शिवानयनकाम्यया ॥

Verse 21

पाणिग्रहणकालो हि नूनं सद्यस्समागतः । महद्भाग्यं हि सर्वेषां संप्राप्तमहि मन्महे

पाणिग्रहणकालो हि नूनं सद्यः समागतः । महद्भाग्यं हि सर्वेषां संप्राप्तमिति मन्महे ॥

Verse 22

धन्या वयं विशेषेण विवाहं शिवयोर्ध्रुवम् । द्रक्ष्यामः परमप्रीत्या जगतां मंगलालयम्

धन्या वयं विशेषेण; ध्रुवं शिवयोर्विवाहं द्रक्ष्यामः परमप्रीत्या, जगतां मंगलालयम्।

Verse 23

ब्रह्मोवाच । एवं यावदभूत्तेषां संवादस्तत्र चादरात् । तावत्सर्वे समायाताः पर्वतेंद्रस्य मंत्रिणः

ब्रह्मोवाच—एवं तेषां तत्रादरात् संवादो यावत् प्रववृते, तावत् पर्वतेन्द्रस्य सर्वे मन्त्रिणः समागताः।

Verse 24

ते गत्वा प्रार्थयांचक्रुश्शिव विष्ण्वादिकानपि । कन्यादानोचितः कालो वर्तते गम्यतामिति

ते गत्वा शिवविष्ण्वादिकानपि प्रार्थयामासुः—कन्यादानोचितः कालो वर्तते; अतः गम्यतामिति।

Verse 25

ते तच्छ्रुत्वा सुरास्सर्वे मुने विष्ण्वादयोऽखिलाः । मुमुदुश्चेतसातीव जयेत्यूचुर्गिरिं द्रुतम्

तच्छ्रुत्वा मुने सर्वे सुरा विष्ण्वादयः प्रमुदितमनसोऽभवन्। ‘जय’ इत्युच्चैः प्राहुर्गिरिं द्रुतम्।

Verse 26

शिवोऽपि मुमुदेऽतीव कालीप्रापणलालसः । गुप्तं चकार तच्चिह्नं मनस्येवाद्भुताकृतिः

शिवोऽपि कालीप्राप्तिलालसः परमं मुमुदे। स प्रभुरद्भुताकृतिस्तच्चिह्नं मनस्येव गुप्तं चकार।

Verse 27

अथ स्नानं कृतन्तेन मङ्गलद्रव्यसंयुतम् । शूलिना सुप्रसन्नेन लोकानुग्रहकारिणा

अथ स्नानं कृतं तेन मङ्गलद्रव्यसंयुतम्, शूलिना सुप्रसन्नेन लोकानुग्रहकारिणा।

Verse 28

स्नातस्सुवाससा युक्तस्सर्वैस्तैः परिवारितः । आरोपितो वृषस्कन्धे लोकपालैस्सुसेवितः

स्नातः सुवाससा युक्तः सर्वैस्तैः परिवारितः, आरोपितो वृषस्कन्धे लोकपालैः सुसेवितः।

Verse 29

पुरस्कृत्य प्रभुं सर्वे जग्मुर्हिमगिरेर्गृहम् । वाद्यानि वादयन्तश्च कृतवन्तः कुतूहलम्

पुरस्कृत्य प्रभुं सर्वे जग्मुर्हिमगिरेर्गृहम्, वाद्यानि वादयन्तश्च कृतवन्तः कुतूहलम्।

Verse 30

हिमागप्रेषिता विप्रास्तथा ते पर्वतोत्तमाः । शम्भोरग्रचरा ह्यासन्कुतूहलसमन्विताः

हिमागप्रेषिता विप्राः तथा ते पर्वतोत्तमाः । शम्भोरग्रचरा ह्यासन् कुतूहलसमन्विताः ॥

Verse 31

बभौ छत्रेण महता ध्रियमाणो हि मूर्द्धनि । चामरैर्वीज्यमानोऽसौ सविता नो महेश्वरः

बभौ छत्रेण महता ध्रियमाणो हि मूर्द्धनि । चामरैर्वीज्यमानोऽसौ सविता नो महेश्वरः ॥

Verse 32

अहं विष्णुस्तथा चेन्द्रो लोकपाला स्तथैव च । अग्रगाः स्मातिशोभन्ते श्रिया परमया श्रिताः

अहं विष्णुस्तथा चेन्द्रो लोकपाला स्तथैव च । अग्रगाः स्मातिशोभन्ते श्रिया परमया श्रिताः ॥

Verse 33

ततश्शङ्खाश्च भेर्य्यश्च पटहानकगोमुखाः । पुनः पुनरवाद्यन्त वादित्राणि महोत्सवे

ततश्शङ्खाश्च भेर्य्यश्च पटहानकगोमुखाः । पुनः पुनरवाद्यन्त वादित्राणि महोत्सवे ॥

Verse 34

तथैव गायकास्सर्वे जगुः परममङ्गलम् । नर्तक्यो ननृतुस्सर्वा नानातालसमन्विताः

तथैव गायकास्सर्वे जगुः परममङ्गलम् । नर्तक्यो ननृतुस्सर्वा नानातालसमन्विताः ॥

Verse 35

एभिस्समेतो जगदेकबन्धुर्ययौ तदानीं परमेशवर्चसा । सुसेव्यमानस्सकलैस्सुरेश्वरैर्विकीर्यमाणः कुसुमैश्च हर्षितैः

एभिः समेतो जगदेकबन्धुः तदानीं परमेशवर्चसा ययौ। सकलैः सुरेश्वरैः सुसेव्यमानः, हर्षितैः कुसुमैश्च विकीर्यमाणः॥

Verse 36

सम्पूजितस्तदा शम्भुः प्रविष्टो यज्ञमण्डपम् । संस्तूयमानो बह्वीभिः स्तुतिभिः परमेश्वरः

सम्पूजितस्तदा शम्भुः प्रविष्टो यज्ञमण्डपम्। बह्वीभिः स्तुतिभिः संस्तूयमानः परमेश्वरः॥

Verse 37

वृषादुत्तारयामासुर्महेशम्पर्वतोत्तमाः । निन्युर्गृहान्तरम्प्रीत्या महोत्सवपुरस्सरम्

वृषादुत्तारयामासुर्महेशं पर्वतोत्तमाः। निन्युर्गृहान्तरं प्रीत्या महोत्सवपुरस्सरम्॥

Verse 38

हिमालयोऽपि सम्प्राप्तं सदेवगणमीश्वरम् । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या नीराजनमथाकरोत्

हिमालयोऽपि सम्प्राप्तं सदेवगणमीश्वरम्। प्रणम्य विधिवद्भक्त्या नीराजनमथाकरोत्॥

Verse 39

सर्वान्सुरान्मुनीनन्यान्प्रणम्य समहोत्सवः । सम्मानमकरोत्तेषां प्रशंसन्स्वविधिम्मुदा

सर्वान्सुरान्मुनीनन्यान् प्रणम्य समहोत्सवः। सम्मानमकरोत्तेषां प्रशंसन् स्वविधिं मुदा॥

Verse 40

सोऽगस्साच्युतमीशानं सुपाद्यार्घ्यपुरस्सरम् । सदेवमुख्यवर्गं च निनाय स्वालयान्तरम्

ततः सऽगस्त्यः सुपाद्यार्घ्यादिसत्कारपूर्वकं अच्युतसहितं ईशानं देवमुख्यवर्गं च स्वालयस्य अन्तःपुरं निनाय।

Verse 41

प्राङ्गणे स्थापयामास रत्नसिंहासनेषु तान् । सर्वान्विष्णु च मामीशं विशिष्टांश्च विशेषतः

स प्राङ्गणे तान् सर्वान् रत्नसिंहासनेषु स्थापयामास; विशेषतः विशिष्टेषु विष्णुं मां च, हे प्रभो, विशिष्टमानैः न्यवेशयत्।

Verse 42

सखीभिर्मेनया प्रीत्या ब्राह्मणस्त्रीभिरेव च । अन्याभिश्च पुरन्धीभिश्चक्रे नीराजनम्मुदा

सखीभिर्मेनया सार्धं प्रीत्या ब्राह्मणयोषिताम् । अन्याभिः पुरन्धीभिश्च सा मुदा नीराजनं चकार ॥

Verse 43

पुरोधसा कृत्यविदा शंकराय महात्मने । मधुपर्कादिकं यद्यत्कृत्यं तत्तत्कृतं मुदा

पुरोधसा कृत्यविदा शंकराय महात्मने । मधुपर्कादिकं यद्यत्कृत्यं तत्तत्कृतं मुदा ॥

Verse 44

मया स नोदितस्तत्र पुरोधाः कृतवांस्तदा । सुमंगलं च यत्कर्म प्रस्तावसदृशम्मुने

मया स नोदितस्तत्र पुरोधाः कृतवान् तदा । सुमङ्गलं यत्कर्म प्रस्तावसदृशं मुने तत्सम्यक् कृतं मुदा ॥

Verse 45

अन्तर्वेद्यां महाप्रीत्या सम्प्रविश्य हिमाद्रिणा । यत्र सा पार्वती कन्या सर्वाभरणभूषिता

अन्तर्वेद्यां महाप्रीत्या हिमाद्रिरपि सम्प्रविश्य, यत्र सर्वाभरणभूषिता पार्वती कन्या तिष्ठति स्म।

Verse 46

वेदिकोपरि तन्वंगी संस्थिता सुविराजिता । तत्र नीतो मद्दादेवो विष्णुना च मया सह

वेदिकोपरि तन्वङ्गी संस्थिता सुविराजिता; तत्र विष्णुना मया सह देवाधिदेवः शिवो नीतः।

Verse 47

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिव हिमगिरिगृहाभ्यन्तरगमनोत्सववर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘शिवहिमगिरिगृहाभ्यन्तरगमनोत्सववर्णनम्’ नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः॥

Verse 48

तत्रोपविष्टो गर्गश्च यत्रास्ति घटिकालयम् । यावच्छेषा घटी तावत्कृतम्प्रणवभाषणम्

तत्रोपविष्टो गर्गश्च यत्रास्ति घटिकालयम्। यावच्छेषा घटी तावत्कृतं प्रणवभाषणम्॥

Verse 49

पुण्याहम्प्रवदन्गर्गस्समाध्रेऽञ्जलिम्मुदा । पार्व्वत्यक्षतपूर्णं च ववृषे च शिवोपरि

पुण्याहं प्रवदन् गर्गः समाध्रेऽञ्जलिं मुदा। पार्वत्याक्षतपूर्णं च ववृषे च शिवोपरि॥

Verse 50

तया सम्पूजितो रुद्रो दध्यक्षतकुशाम्बुभिः । परमोदाढ्यया तत्र पार्वत्या रुचिरास्यया

तत्र रुचिरास्या परमोदाढ्या पार्वत्या दध्यक्षतकुशाम्बुभिः सम्यक् सम्पूजितो रुद्रः।

Verse 51

विलोकयन्ती तं शम्भुं यस्यार्थे परमन्तपः । कृतम्पुरा महाप्रीत्या विरराज शिवाति सा

तं शम्भुं विलोकयन्ती, यस्यार्थे परमं तपः पुरा कृतम्; सा महाप्रीत्या विरराज, शिवैवाभूत् शिवाति।

Verse 52

मया मुने तदोक्तस्तु गर्गादिमुनिभिश्च सः । समानर्च शिवां शम्भुर्लौकिकाचारसंरतः

मया मुने तदुक्तं हि गर्गादिमुनिभिश्च तत् समर्थितम्। ततः शम्भुः लौकिकाचारपरायणः सादरं शिवाम् समानर्च॥

Verse 53

एवं परस्परं तौ वै पार्व्वतीपरमेश्वरौ । अर्चयन्तौ तदानीञ्च शुशुभाते जगन्मयौ

एवं परस्परं तौ वै पार्वतीपरमेश्वरौ। अन्योन्यमर्चयन्तौ तदा जगन्मयौ शुशुभाते॥

Verse 54

त्रैलोक्यलक्ष्म्या संवीतौ निरीक्षन्तौ परस्परम् । तदा नीराजितौ लक्ष्म्यादिभिस्स्त्रीभिर्विशेषतः

त्रैलोक्यलक्ष्म्या संवीतौ परस्परं निरीक्ष्य तौ। तदा लक्ष्म्यादिभिः स्त्रीभिर्विशेषान्नीराजितौ॥

Verse 55

तथा परा वै द्विजयोषितश्च नीराजयामासुरथो पुरस्त्रियः । शिवाञ्च शम्भुञ्च विलोकयन्त्योऽवापुर्म्मुदन्तास्सकला महोत्सवम्

तथा द्विजयोषितः पुरस्त्रियश्च नीराजयामासुरथ। शिवां शम्भुं च विलोक्य सर्वा मुदिता महोत्सवं समवापुः॥