मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । संज्ञां लब्धा ततस्सा च मेना शैलप्रिया सती । विललापातिसंक्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

ब्रह्मोवाच—ततः सा मेना शैलप्रिया सती संज्ञां लब्ध्वा अतीव संक्षुब्धा विललाप, अनन्तरं तिरस्कारं चकार।

Verse 2

तत्र तावत्स्वपुत्रांश्च निनिन्द खलिता मुहुः । प्रथमं सा ततः पुत्री कथयामास दुर्वचः

तत्र सा खलिता मुहुः स्वपुत्रांश्च निनिन्द; ततः प्रथमं सा पुत्री दुर्वचः कथयामास।

Verse 3

मेनोवाच । मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् । पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

मेनोवाच—मुने, पुरा त्वया प्रोक्तं यत् शिवा शिवं वरिष्यति; पश्चाद् हिमवतः पूजार्थं कृत्यं विनिवेशितम्।

Verse 4

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् । मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

ततः सत्यं फलं दृष्टं विपरीतम् अनर्थकम्; मुने, अहम् अधमा दुर्बुद्धिः सर्वथा त्वया वञ्चिता।

Verse 5

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् । तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

पुनस्तया मुनिभिरपि दुष्करं घोरं तपः तप्तम्। तस्य तु लब्धं फलं एतत् पश्यतां जनानां दुःखदायकमेवाभवत्॥

Verse 6

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् । कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम्। कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम॥

Verse 7

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता ॥

Verse 8

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु ॥

Verse 9

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम । हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम? हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्॥

Verse 10

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया । हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया। हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे॥

Verse 11

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया । सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया। सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया॥

Verse 12

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् । प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

तण्डुलांश्चापि परित्यज्य तुषभक्षणमेव वै कृतवान्। आज्यं तैलं च प्रक्षिप्य कारण्डं सादरं भुक्तवान्॥

Verse 13

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालस्सेवितस्त्वया । ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

सिंहसेवां परित्यज्य शृगालसेवा त्वया कृता। ब्रह्मविद्यां परित्यज्य कुगाथाः श्रुतास्त्वया॥

Verse 14

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमंगलाम् । गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमंगलम्

गृहे यज्ञविभूतिं तु दूरीकृत्य सुमंगलाम्। चिताभस्म गृहीतं ते पुत्रि ह्यमंगलं कृतम्॥

Verse 15

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् । कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

सर्वान् देववरान् त्यक्त्वा विष्ण्वादीन् परमेश्वरान्। कुबुद्ध्या त्वया शिवार्थं तप एतादृशं कृतम्॥

Verse 16

धिक्त्वा च तव बुद्धिश्च धिग्रूपं चरितं तव । धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

धिक् त्वां च तव बुद्धिं च धिग्रूपं चरितं तव। धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यां ते तथैव च॥

Verse 17

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान्

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान् ॥

Verse 18

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि ॥

Verse 19

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम ॥

Verse 20

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम् ॥

Verse 21

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः ॥

Verse 22

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः । त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः। त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्॥

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता । व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

ब्रह्मोवाच। इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता। व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ॥

Verse 24

हाहाकारो महानासीत्त स्मिन्काले मुनीश्वर । सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्काले मुनीश्वर। सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः॥

Verse 25

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा । मां दृष्ट्वा त्वं वचस्ता वै प्रावोच ऋषिसत्तम

पुरा देवमुने तस्मिन्कालेऽहं स्वयं तत्रागतः। मां दृष्ट्वा त्वं वचोभिस्तु मामूचे ऋषिसत्तम॥

Verse 26

नारद उवाच । यथार्थं सुंदरं रूपं ना ज्ञातं ते शिवस्य वै । लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

नारद उवाच। यथार्थं परमं रम्यं शिवरूपं न ते विदितम्। लीलयैतद्धृतं रूपं न तु यथार्थं शिवस्य च॥

Verse 27

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते । कार्य्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

तस्मात् क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते। कार्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च॥

Verse 28

ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् । उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

ब्रह्मोवाच। तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत्। उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्॥

Verse 29

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन् ॥

Verse 30

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनम्मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनं मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः ॥

Verse 31

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः ॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच । अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः । न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

ब्रह्मोवाच— अथ सुरान्माता मेना मुहुर्मुहुर् विलप्येदम् अवोचत्— न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे।

Verse 33

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रपञ्चिताः । रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यतः

किमर्थं नु भवन्तः सर्वे देवाः समागताः प्रपञ्चेन? अस्याः देव्या परं रूपं परं नाम च व्यर्थीकर्तुं किमुद्यताः?

Verse 34

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयस्सप्त एव हि । ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

इत्युक्ते तया तत्र सप्तर्षय एव हि। वसिष्ठाद्या मुनीश्वराः समीपमागत्य वच ऊचुः॥

Verse 35

सप्तर्षयः ऊचुः । कार्य्यं साधयितुम्प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये । विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथम्मन्यामहे वयम्

सप्तर्षय ऊचुः। कार्यं साधयितुं प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये। विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथं मन्यामहे वयम्॥

Verse 36

ब्रह्मोवाच । अयं वै परमो लाभो दर्शनं शंकरस्य यत् । दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मंदिरम्

ब्रह्मोवाच। अयं वै परमो लाभो यत् शंकरस्य दर्शनम्। दानपात्रं स ते भूत्वा आगतस्तव मन्दिरम्॥

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला ॥

Verse 38

मेनोवाच । शस्त्राद्यैर्घातयिष्येहं न हास्ये शंकरायताम् । दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

मेनोवाच—अहं शस्त्रादिभिर्घातयिष्यामि; शंकरसमीपं गन्तुं न त्वां दास्यामि। सर्वे दूरं गच्छत; मम समीपं मा आगच्छत।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला । हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सा शीघ्रं विरराम; अतिविह्वला विललाप। मुने, तद्वृत्तान्तात् तत्र महान् हाहाकारोऽभवत्।

Verse 40

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः । ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वञ्च दर्शयन्

ततः हिमालयः तत्रातिसमाकुलोऽजगाम। स प्रीत्या तां बोधयितुं तत्त्वं दर्शयन् उवाच।

Verse 41

हिमालय उवाच । शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलाऽसि कथम्प्रिये । के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

हिमालय उवाच—शृणु मेने, अद्य मम वचः, प्रिये; कथं विकलाऽसि? के केऽत्र गृहे समागताः, कथं चैतान् विनिन्दसि?

Verse 42

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शंभोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शम्भोस्तु नानारूपाभिधस्य हि ॥

Verse 43

स शंकरो मया ज्ञातस्सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान्

स शंकरो मया ज्ञातः सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान् ॥

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे मेनाप्रबोधवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे मेनाप्रबोधवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

Verse 45

यद्वै द्वारगतश्शंभुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलाञ्च कृतवाञ्चेतयामि च तामिमाम्

यद्वै द्वारगतः शम्भुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलाञ्च कृतवान् चेतयामि च तामिमाम् ॥

Verse 46

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया । अंगीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा, देवि, त्वया मया च सह तदा कन्यादानं स्वीकृतम्। प्रिये, अधुना तत् निर्णयं प्रमाणीकुरु, दृढं संकल्पं कुरु।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने । तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सऽद्रिनाथः, मुने, ततः विरराम। तदाकर्ण्य शिवामाता मेना हिमालयं प्रत्युवाच।

Verse 48

मेनोवाच । मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि । गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

मेनोवाच—नाथ, मद्वचः श्रूयतां; तथा कर्तुं त्वमर्हसि। गृहीत्वा तनुजां चेमां, पार्वतीं कण्ठे बद्ध्वा वरमालां इव स्वीकुरु।

Verse 49

अधः पातय निःशंकं दास्ये तां न हराय हि । तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

अधः पातय निःशङ्कं; न दास्ये तां हराय हि। अथवा नाथ, गत्वा सागरे, तां सुतां तत्र दापय।

Verse 50

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव । यदि दास्यसि पुत्री त्वं रुद्राय विकटात्मने । तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

निमज्जय दयां त्यक्त्वा; ततोऽद्रीश सुखी भव। यदि दास्यसि पुत्रीं त्वं रुद्राय विकटात्मने, तर्हि स्वामिन् निश्चयेनाहं कलेवरं त्यक्ष्यामि।

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठान् । उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

ब्रह्मोवाच । मेनया हठेनैवं वचने तत्र भाषिते, पार्वती स्वयमागत्य रम्यं मृदु वचोऽब्रवीत् ।

Verse 52

पार्वत्युवाच । मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताऽशुभावहा । धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथन्धर्मं जहासि वै

पार्वत्युवाच । मातः, ते बुद्धिर्विपरीता जाता अशुभावहा; धर्मावलम्बनात् त्वं कथं धर्मं जहासि वै ।

Verse 53

अयं रुद्रोऽपरस्साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः । शम्भुस्सुरूपस्सुखदस्सर्वश्रुतिषु वर्णितः

अयं रुद्रः साक्षादपरः सर्वप्रभव ईश्वरः। शम्भुः सुरूपः सुखदः सर्वश्रुतिषु वर्णितः॥

Verse 54

महेशश्शंकरश्चायं सर्वदेवप्रभुस्स्वराट् । नानारूपाभिधो मातर्हरिब्रह्मादिसेवितः

मातः, अयं महेशः शंकरश्च सर्वदेवप्रभुः स्वराट्। नानारूपाभिधः हरिब्रह्मादिभिः सेवितः॥

Verse 55

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः । निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

स प्रभुः सर्वेषामधिष्ठानं कर्ता हर्ता च। निर्विकारी त्रिदेवेशोऽविनाशी सनातनः॥

Verse 56

यदर्थे देवतास्सर्वा आयाता किंकरीकृताः । द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

यस्यार्थे सर्वदेवताः समायाताः किंकरीकृताः। अद्य ते द्वारि सोत्सवाः स्थिताः—किमतः परं सुखम्॥

Verse 57

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु । देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

उत्तिष्ठ प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु। देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्॥

Verse 58

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते ॥

Verse 59

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः ॥

Verse 60

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु ॥

Verse 61

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

Verse 62

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

Verse 63

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्ताम्परिच्छिद्य नित्युर्दूरतरं ततः

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्तां परिच्छिद्य निन्युर्दूरतरं ततः ॥

Verse 64

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः ॥

Verse 65

मेनोवाच । किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरन्तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

मेनोवाच । किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरं तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम् ॥

Verse 66

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः । निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुताम्पार्वतीं खलु

अहं कालीं शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः छेत्स्यामि, अथवा स्वसुतां पार्वतीं नूनं सिन्धौ निमज्जयिष्ये।

Verse 67

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् । न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

अथवा अहं स्वशरीरमेव शीघ्रं त्यक्ष्यामि—एतद्ध्रुवम्; विकटरूपिणीं दुर्गां कन्यां शम्भवे न दास्ये।

Verse 68

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया । कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

अयं वरो भीमः कीदृशोऽनया दुष्टया लब्धः? ममोपहासः कारितः, गिरेशस्यापि तथा कुलस्यापि मानभङ्गः कृतः।

Verse 69

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि । नो सुरूपं न चातुर्य्यं न गुहं वास्य किंचन

नास्य माता न पिता न भ्राता, न बन्धुर्गोत्रजोऽपि; न सुरूपं न चातुर्यं, न चास्य गुह्यं गुणवैशिष्ट्यम्।

Verse 70

न वस्त्रं नाप्यलङ्कारास्सहायाः केऽपि तस्य न । वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनन्तथा

नास्य वस्त्रं नालङ्काराः, न केऽपि सहाया अपि; न शुभं वाहनं, न वयः, न धनं तथैव च।

Verse 71

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः । किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमंगला

नास्य पावित्र्यं न च विद्या; कीदृशोऽस्य देह आर्तिदः? किं दृष्ट्वा मया पुत्री अस्मै दातव्या, यया सा सुमङ्गला भवेत्?

Verse 72

ब्रह्मोवाच । इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा । रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

ब्रह्मोवाच—एवं सुविलप्याथ मेनका बहुशो तदा। दुःखशोकपरिप्लुता मुने, सा उच्चैः रुरोद हि॥

Verse 73

अथाहन्द्रुतमागत्याकथयम्मेनकां च ताम् । शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

अथाह—“द्रुतमागत्य मेनकां तामपि कथय। शिवतत्त्वं परं गुह्यं कुज्ञानहरमुत्तमम्॥”

Verse 74

ब्रह्मोवाच । श्रोतव्यम्प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् । यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

ब्रह्मोवाच—श्रोतव्यं प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम्। यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति॥

Verse 75

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च । न त्वं जानासि तद्रूपं कथन्दुःखं समीहसे

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च। न त्वं जानासि तद्रूपं कथं दुःखं समीहसे॥

Verse 76

अनेकरूपनामा च नाना लीलाकरः प्रभुः । सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

असौ प्रभुरनेकविधरूपनामा नानालीलाविहारी। सर्वस्वामी स्वतन्त्रः मायाधीशोऽविकल्पकश्च॥

Verse 77

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवान्देहि शिवाय वै । कुहठन्त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

इति विज्ञाय मेने—त्वं शिवा; शिवाय वै देहि स्वात्मानम्। कुहठतां त्यज, कुज्ञानं च परित्यज; तत्सर्वकार्यविनाशनम्॥

Verse 78

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः । लज्जां किंचिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच—इत्युक्ता सा मया मेना मुहुर्मुहुः विलपन्ती। शनैः शनैः किंचिल्लज्जां त्यक्त्वा, मुने, मां प्रति वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 79

मेनोवाच । किमर्थन्तु भवान्ब्रह्मन्रूपमस्य महावरम् । व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

मेनोवाच—किमर्थं भवान् ब्रह्मन् अस्य महावरं रूपं व्यर्थीकरोति? किमियं हन्यतां—न स्वयं शिवा एनां हन्ति?॥

Verse 80

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् । न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुताम्प्राणवल्लभाम्

भवता च न वक्तव्यं—‘शिवाय प्रतिदीयताम्’ इति। अहं न दास्ये शिवाय एनां स्वसुतां प्राणवल्लभाम्॥

Verse 81

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन् ॥

Verse 82

सिद्धा ऊचुः । अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः

सिद्धा ऊचुः । अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः ॥

Verse 83

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे ॥

Verse 84

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः ॥

Verse 85

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः ॥

Verse 86

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् । द्रुतं शिवप्रियो विष्णुस्समागत्याऽब्रवीदिदम्

एतस्मिन्काले तस्याः दृढं महद्धठं श्रुत्वा शिवप्रियः विष्णुः शीघ्रमागत्य इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 87

विष्णुरुवाच । पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता । पत्नी हिमवतस्साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

विष्णुरुवाच— पितॄणां प्रिया पुत्री सा मानसी गुणसंयुता; हिमवतस्साक्षात्पत्नी, ब्रह्मणः कुलमुत्तमं समाश्रिता।

Verse 88

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि ॥

Verse 89

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम् ॥

Verse 90

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि । विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि । विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः ॥

Verse 91

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

तेनैव देवी मूलप्रकृतिर् ईश्वरी निर्मिता; ततः तस्याः पार्श्वे तेनैव पुरुषोत्तमोऽपि प्रादुर्भूतः।

Verse 92

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः । अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

ताभ्यां तु मया सह ब्रह्मा चोत्पन्नौ; ततः गुणरूपतया स्वयं रुद्रोऽवतीर्य लोकानां हितं चकार।

Verse 93

ततो वेदास्तथा देवा यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । स्थावरं जंगमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

ततः वेदाः तथा देवाः यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत्। स्थावरं जङ्गमं चैव तत्सर्वं शङ्करादभूत्॥

Verse 94

तद्रूपम्वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः । मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यतो लब्धश्च नैव हि

तद्रूपं केन वर्ण्यते, केन वा पुनः सम्यग् ज्ञायते? मया ब्रह्मणा अपि तस्य तत्त्वं पूर्णतया न कदापि लब्धम्।

Verse 95

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते जगत्, तत्सर्वं शिव एवेति विद्धि; अत्र विचारणा न कार्या।

Verse 96

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया । शिवातपः प्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

स एव निजलीलया एदृक्सुरूपेणावतीर्णः; शिवतपःप्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः।

Verse 97

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवम्भज । भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति संक्षयम्

तस्मात् त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च, शिवं भज। महानन्दो भविष्यति, क्लेशः संक्षयं यास्यति।

Verse 98

ब्रह्मोवाच एवम्प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

ब्रह्मोवाच—एवं प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम् ॥

Verse 99

परं हठं न तत्याज कन्यान्दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहि ता

परं हठं न तत्याज कन्यां दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहिता ॥

Verse 100

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा ॥

Verse 101

यदि रम्यतनुस्स स्यात्तदा देया मया सुता । नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यन्दृढं वचः

यदि स रम्यतनुः स्यात् तदा मया सुता देया विवाहाय। अन्यथा न—कोटिशो यत्नैः अपि; सत्यं दृढं वचो ब्रवीमि।

Verse 102

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता । शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

ब्रह्मोवाच—इति वचनं उक्त्वा मेना दृढव्रता तूष्णीम् आस। शिवेच्छाप्रेरिता धन्या सा, याखिलमोहिनी बभूव।