हिमालयगृहे नारदस्य आगमनम् तथा विश्वकर्मनिर्मितवैभववर्णनम् — Nārada’s Arrival at Himālaya’s Palace and the Description of Viśvakarman’s Marvels
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा शिवपार्वतीविवाहप्रसङ्गे दूतकार्यक्रमं वर्णयति। शङ्करीसमनुमत्य हरिर्नारदं प्रथमं हिमालयगृहं प्रेषयति। नारदः परमेश्वरं प्रणम्य हिमाचलालयं गच्छति। तत्र विश्वकर्मणा कृतं कृत्रीमं वैभवं पश्यति—रत्नखचितं मण्डपं, सुवर्णकलशशोभितं, दिव्यालङ्कारयुक्तं, सहस्रस्तम्भाधारितं, अद्भुतवेदिकायुक्तं च। विस्मितो नारदः हिमवानं पृच्छति—विष्णुप्रमुखा देवाः, ऋषयः, सिद्धाः आगताः किम्, तथा वृषभारूढो गणपरिवृतो महादेवो विवाहार्थं आगतः किमिति। हिमवान् यथार्थं प्रत्युवाच; शेषश्लोकैः विवाहतत्परता, आगमनव्यवस्था, मर्यादा च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततस्सम्मन्त्र्य च मिथः प्राप्याज्ञां शांकरीं हरिः । मुने त्वाम्प्रेषयामास प्रथमं कुधरालयम्
ब्रह्मोवाच—ततः परस्परं सम्मन्त्र्य शाङ्करीमाज्ञां प्राप्य हरिः, मुने, त्वां प्रथमं कुधरालयं प्रेषयामास।
Verse 2
अथ प्रणम्य सर्वेशं गतस्त्वं नारदाग्रतः । हरिणा नोदितः प्रीत्या हिमाचलगृहम्प्रति
अथ सर्वेशं प्रणम्य त्वं नारदाग्रतः प्रस्थितः; हरिणा प्रीत्या नोदितो हिमाचलगृहं प्रति जगाम।
Verse 3
त्वं मुनेऽपश्य आत्मानं गत्वा तद्व्रीडयान्वितम् । कृत्रिमं रचितं तत्र विस्मितो विश्वकर्मणा
त्वं मुने तत्र गत्वा तद्व्रीडयान्वितमात्मानं पश्य; विश्वकर्मणा रचितं कृत्रिमं रूपं दृष्ट्वा विस्मितो भविष्यसि।
Verse 4
श्रान्तस्त्वमात्मना तेन कृत्रिमेण महामुने । अवलोकपरस्सोऽभूच्चरितं विश्वकर्मणः
महामुने, तेन कृत्रिमेण कर्मणा त्वं श्रान्तोऽभूः; विश्वकर्मणश्चरितमवलोकने एव परोऽभूः।
Verse 5
प्रविष्टो मण्डपस्तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम् । सुवर्णकलशैर्जुष्टं रम्भादिबहुशोभितम्
स हिमाद्रौ तस्य मण्डपं प्रविष्टः, रत्नचित्रितं, सुवर्णकलशैर्जुष्टं, रम्भादिभिः सुराङ्गनाभिर्बहुधा शोभितम्।
Verse 6
सहस्रस्तम्भसंयुक्तं विचित्रम्परमाद्भुतम् । वेदिकां च तथा दृष्ट्वा विस्मयं त्वं मुने ह्ययाः
सहस्रस्तम्भसंयुक्तां विचित्रां परमाद्भुतां वेदिकां च तथा दृष्ट्वा, त्वं मुने हि विस्मयमायाः।
Verse 7
तदावोचश्च स मुने नारद त्वं नगेश्वरम् । विस्मितोऽतीव मनसि नष्टज्ञानो विमूढधीः
तदानीं स मुने नारदः, मनसातिविस्मितः, नष्टज्ञानो विमूढधीः, नगेश्वरं प्रति वचनमुवाच।
Verse 8
आगतास्ते किमधुना देवा विष्णुपुरोगमाः । तथा महर्षयस्सर्वे सिद्धा उपसुरास्तथा
आगतास्ते किमधुना देवा विष्णुपुरोगमाः, तथा महर्षयः सर्वे सिद्धा उपसुरास्तथा?
Verse 9
महादेवो वृषारूढो गणैश्च परिवारितः । आगतः किं विवाहार्थं वद तथ्यं नगेश्वर
महादेवो वृषारूढो गणैः परिवारितः आगतः; किं विवाहार्थं? वद तथ्यं नगेश्वर।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तव विस्मित चेतसः । उवाच त्वां मुने तथ्यं वाक्यं स हिमवान् गिरिः
ब्रह्मोवाच—एवं तव वचनं श्रुत्वा विस्मितचेतसि सति, स हिमवान् गिरिराजः हे मुने त्वां प्रति तथ्यं युक्तं वचनम् उवाच।
Verse 11
हिमवानुवाच । हे नारद महाप्राज्ञागतो नैवाधुना शिवः । विवाहार्थं च पार्वत्यास्सगणस्सवरातकः
हिमवानुवाच—हे नारद महाप्राज्ञ, अद्यापि शिवो नैवागतः। स पार्वत्याः विवाहार्थं सगणः सवरातकश्च आगमिष्यति।
Verse 12
विश्वकर्मकृतं चित्रं विद्धि नारद सद्धिया । विस्मयन्त्यज देवर्षे स्वस्थो भव शिवं स्मर
विश्वकर्मकृतं चित्रं विद्धि नारद सद्धिया। विस्मयम् त्यज देवर्षे, स्वस्थो भव, शिवं स्मर।
Verse 13
भुक्त्वा विश्रम्य सुप्रीतः कृपां कृत्वा ममोपरि । मैनाकादिधरैस्सार्द्धं गच्छ त्वं शंकरान्तिकम्
भुक्त्वा विश्रम्य सुप्रीतः कृपां कृत्वा ममोपरि। मैनाकादिधरैः सार्धं गच्छ त्वं शंकरान्तिकम्।
Verse 14
एभिस्समेतो गिरिभिर्महामत संप्रार्थ्य शीघ्रं शिवमत्र चानय । देवैस्समेतं च महर्षिसंघैस्सुरासुरैरर्चितपादपल्लवम्
एभिर्गिरिभिः समेतो हे महामते, शिवं सम्यक् प्रार्थ्य शीघ्रमत्र आनय। यस्य पादपल्लवौ देवैर्महर्षिसंघैश्च, सुरासुरैश्चार्चितौ स्तः॥
Verse 15
ब्रह्मोवाच । तथेति चोक्त्वागम आशु हि त्वं सदैव तैश्शैलसुतादिभिश्च । तत्रत्यकृत्यं सुविधाय भुक्त्वा महामनास्त्वं शिवस न्निधानम्
ब्रह्मोवाच । तथेत्युक्त्वागमाशु त्वं सदैव शैलसुतादिभिः । तत्रत्यकृत्यं सुविधाय भुक्त्वा महामनास्त्वं शिवसन्निधानम् ॥
Verse 16
तत्र दृष्टो महादेवो देवादिपरिवारितः । नमस्कृतस्त्वया दीप्तश्शैलैस्तैर्भक्तितश्च वै
तत्र दृष्टो महादेवो देवादिपरिवारितः । नमस्कृतस्त्वया दीप्ताः शैलास्तैर्भक्तितोऽपि वै ॥
Verse 17
तदा मया विष्णुना च सर्वे देवास्सवासवाः । पप्रच्छुस्त्वां मुने सर्वे रुद्रस्यानुचरास्तथा
तदा मया विष्णुना च सर्वे देवाः सवासवाः । पप्रच्छुस्त्वां मुने सर्वे रुद्रस्यानुचरास्तथा ॥
Verse 18
विस्मिताः पर्वतान्दृष्ट्वा सन्देहाकुलमानसाः । मैनाकसह्यमेर्वाद्यान्नानालंकारसंयुतान्
विस्मिताः पर्वतान्दृष्ट्वा सन्देहाकुलमानसाः । मैनाकसह्यमेर्वाद्यान्नानालंकारसंयुतान् ॥
Verse 19
देवा ऊचुः । हे नारद महाप्राज्ञ विस्मितस्त्वं हि दृश्यसे । सत्कृतोऽसि हिमागेन किं न वा वद विस्तरात्
देवा ऊचुः—हे नारद महाप्राज्ञ, विस्मितस्त्वं हि दृश्यसे। हिमवता सत्कृतोऽसि; किं कारणं, तद् विस्तरेण वद।
Verse 20
एते कस्मात्समायाताः पर्वता इह सत्तमाः । मैनाकसह्यमेर्वाद्यास्सुप्रतापास्स्वलंकृताः
एते सत्तमाः पर्वताः कस्मात् कारणात् इह समायाताः? मैनाकसह्यमेरुवाद्याः सुप्रतापाः सुलङ्कृताः।
Verse 21
कन्यां दास्यति शैलोऽसौ स भवे वा न नारद । हिमालयगृहे तात किं भवत्यद्य तद्वद
हे नारद, स शैलः (हिमालयः) कन्यां दास्यति वा न वा? तात, अद्य हिमालयगृहे किं भवति, तत् वद।
Verse 22
इति सन्दिग्धमनसामस्माकं च दिवौकसाम् । वद् त्वं पृच्छमानानां सन्देहं हर सुव्रत
इति अस्माकं दिवौकसां च मनांसि सन्दिग्धानि। सुव्रत, पृच्छमानानां नः सन्देहं हर, वद।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां विष्ण्वादीनान्दिवौकसाम् । अवोचस्तान्मुने त्वं हि विस्मितस्त्वाष्ट्रमायया
ब्रह्मोवाच—विष्ण्वादीनां दिवौकसां वचः श्रुत्वा, त्वं मुने, त्वाष्ट्रमायया विस्मितः सन् तान् अवोचः।
Verse 24
एकान्तमाश्रित्य च मां हि विष्णुमभाषथा वाक्यमिदं मुने त्वम् । शचीपतिं सर्वसुरेश्वरं वै पक्षाच्छिदं पूर्वरिपुन्धराणाम्
एकान्तमाश्रित्य मां विष्णुं प्रति, मुने, त्वं वाक्यमिदम् अभाषथाः—शचीपतिं सर्वसुरेश्वरं इन्द्रं वै गच्छ; स पूर्वरिपुन्धराणां पक्षच्छिद् आसीत्।
Verse 25
नारद उवाच । त्वष्ट्रा कृतन्तद्विकृतं विचित्रं विमोहनं सर्वदिवौकसां हि । येनैव सर्वान्स विमोहितुं सुरान्समिच्छति प्रेमत एव युक्त्या
नारद उवाच—त्वष्ट्रा कृतन्तद्विकृतं विचित्रं विमोहनं सर्वदिवौकसां हि; येनैव स प्रेम्ण एव युक्त्या सर्वान् सुरान् विमोहयितुम् इच्छति।
Verse 26
पुरा कृतन्तस्य विमोहनन्त्वया सुविस्मृतन्तत् सकलं शचीपते । तस्मादसौ त्वां विजिगीषुरेव गृहे धुवन्तस्य गिरेर्महात्मन
पुरा कृतन्तस्य विमोहनं त्वया सुविस्मृतं तत् सकलं शचीपते; तस्मादसौ त्वां विजिगीषुरेव गिरेर्महात्मनः गृहे धुवन्तस्य समागतः।
Verse 27
अहं विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता । तथा विष्णुः कृतस्तेन ब्रह्मा शक्रोऽपि तादृशः
अहं विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता; तथा विष्णुः कृतस्तेन, ब्रह्मा शक्रोऽपि तादृशः।
Verse 28
किम्बहूक्तेन देवेश सर्वदेवगणाः कृताः । कृत्रिमाश्चित्ररूपेण न किंचिदवशेषितम्
किं बहूक्तेन देवेश—सर्वदेवगणाः कृताः; कृत्रिमाश्चित्ररूपेण, न किञ्चिदवशेषितम्।
Verse 29
विमोहनार्थं सर्वेषां देवानां च विशेषतः । कृता माया चित्रमयी परिहासविकारिणी
सर्वेषां जनानां देवानां च विशेषतः विमोहनार्थं सा चित्रमयीं परिहासविकारिणीं मायां निर्ममे।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । तच्छुत्वा वचनस्तस्य देवेन्द्रो वाक्यमब्रवीत् । विष्णुम्प्रति तदा शीघ्रं भयाकुलतनुर्हरिम्
ब्रह्मोवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रो वाक्यमब्रवीत्। तदा भयाकुलतनुः शीघ्रं हरिं विष्णुं प्रति संबभाषे॥
Verse 31
देवेन्द्र उवाच । देवदेव रमानाथ त्वष्टा मां निहनिष्यति । पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनानेन नान्यथा
देवेन्द्र उवाच—देवदेव रमानाथ त्वष्टा मां निहनिष्यति। पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनानेन नान्यथा॥
Verse 32
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । उवाच प्रहसन् वाक्यं शक्रमाश्वासयंस्तदा
ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । प्रहसन् सौम्यवाक्येन शक्रमाश्वासयामास तदा ॥
Verse 33
विष्णुरुवाच । निवातकवचैः पूर्वं मोहितोऽसि शचीपते । महाविद्यावलेनैव दानवैः पूर्ववैरिभिः
विष्णुरुवाच । शचीपते पूर्वं निवातकवचैर्दानवैः पुरावैरिभिः । महाविद्याबलेनैव त्वं मोहितोऽसि पुरा ॥
Verse 34
पर्वतो हिमवानेष तथान्यऽखिलपर्वताः । विपक्षा हि कृतास्सर्वे मम वाक्याच्च वासव
हिमवान् पर्वतोऽयं च तथान्येऽखिलपर्वताः । मम वाक्याद्वासव सर्वे विपक्षा कृताः ॥
Verse 35
तेनुस्मृत्या तु वै दृष्ट्वा मायया गिरयो ह्यमी । जेतुमिच्छन्तु ये मूढा न भेतव्यमरावपि
तेन स्मृत्या तु वै दृष्ट्वा मायया निर्मितान् गिरीन्; जेतुमिच्छन्तु ये मूढा, न भेतव्यमरावपि।
Verse 36
ईश्वरो नो हि सर्वेषां शंकरो भक्तवत्सलः । सर्वथा कुशलं शक्र करिष्यति न संशयः
शंकरो हि नः सर्वेषामीश्वरः भक्तवत्सलः। हे शक्र, स सर्वथा कुशलं करिष्यति, न संशयः॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । एवं संवदमानन्तं शक्रं विकृतमानसम् । हरिणोक्तश्च गिरिशो लौकिकीं गतिमाश्रितः
ब्रह्मोवाच। एवं संवदमानं शक्रं विकृतमानसम्। हरिणोक्तो गिरिशो लौकिकीं गतिमाश्रितः॥
Verse 38
ईश्वर उवाच । हे हरे हे सुरेशान किम्ब्रूथोऽद्य परस्परम् । इत्युक्त्वा तौ महेशानो मुने त्वाम्प्रत्युवाच सः
ईश्वर उवाच। हे हरे हे सुरेशान किं ब्रूथोऽद्य परस्परम्। इत्युक्त्वा तौ महेशानो मुने त्वां प्रत्युवाच सः॥
Verse 39
किंनु वक्ति महाशैलो यथार्थं वद नारद । वृत्तान्तं सकलम्ब्रूहि न गोप्यं कर्तुमर्हसि
किं नु वक्ति महाशैलो यथार्थं वद नारद। वृत्तान्तं सकलं ब्रूहि न गोप्यं कर्तुमर्हसि॥
Verse 40
ददाति वा नैव ददाति शैलस्सुतां स्वकीयां वद तच्च शीघ्रम् । किन्ते दृष्टं किं कृतन्तत्र गत्वा प्रीत्या सर्वं तद्वदाश्वद्य तात
शैलराजः स्वकीयं सुतां ददाति वा न ददाति—तत् शीघ्रं मे वद। तत्र गत्वा किं दृष्टं, किं च कृतं त्वया? वत्स, प्रीत्या सर्वं तत् एकदा एव मे ब्रूहि।
Verse 41
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे मण्डपरचनावर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘मण्डपरचनावर्णनम्’ नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 42
नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं शुभम् । नास्ति विघ्नभयं नाथ विवाहे किंचिदेव हि
नारद उवाच—देवदेव महादेव, मम शुभं वचनं शृणु। नाथ, अस्मिन् विवाहे किञ्चिदपि विघ्नभयं नास्ति हि।
Verse 43
अवश्यमेव शैलेशस्तुभ्यं दास्यति कन्यकाम् । त्वामानयितुमायाता इमे शैला न संशयः
अवश्यमेव शैलेशः तुभ्यं कन्यकां दास्यति। त्वाम् आनयितुम् आयाताः इमे शैलाः—न संशयः।
Verse 44
किन्तु ह्यमरमोहार्थं माया विरचिताद्भुता । कुतूहलार्थं सर्वज्ञ न कश्चिद्विघ्नसम्भवः
किन्तु अमरमोहनार्थमेव माया एषा विरचिताद्भुता। कुतूहललीलार्थं सर्वज्ञ, न कश्चिद्विघ्नसम्भवो भवति ते॥
Verse 45
विचित्रम्मण्डपं गेहेऽकार्षीत्तस्य तदाज्ञया । विश्वकर्मा महामायी नानाश्चर्यमयं विभो
तस्याज्ञया विभो, विश्वकर्मा महामायी गेहे विचित्रं मण्डपं अकार्षीत्—नानाश्चर्यमयं शोभनम्॥
Verse 46
सर्वदेवसमाजश्च कृतस्तत्र विमोहनः । तन्दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तोहं तन्मायाविमोहितः
तत्र सर्वदेवसमाजो विमोहनः कृतः। तं दृष्ट्वा अहं विस्मयं प्राप्तः, तन्मायया विमोहितः॥
Verse 47
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तात लोकाचारकरः प्रभुः । हर्षादीन्प्रहसञ्छम्भुरुवाच सकलान्सुरान्
ब्रह्मोवाच—तद्वचः श्रुत्वा तात, लोकाचारकरः प्रभुः। हर्षादिप्रहसन् शम्भुः सकलान् सुरान् उवाच॥
Verse 48
ईश्वर उवाच । कन्यां दास्यति चेन्मह्यं पर्वतो हि हिमाचलः । मायया मम किं कार्यं वद विष्णो यथातथम्
ईश्वर उवाच—यदि हिमाचलः पर्वतः स्वकन्यां मह्यं दास्यति, तर्हि मम मायया किं प्रयोजनम्? विष्णो, यथातथ्यं मे वद।
Verse 49
हे ब्रह्मञ्छक्र मुनयस्तुरा ब्रूत यथार्थतः । मायया मम किं कार्यं कन्यां दास्यति चेद्गिरिः
हे ब्रह्मन्, हे शक्र, मुनयश्च—तूरं यथार्थतः सत्यं ब्रूत। मम मायया किं प्रयोजनम्? यदि गिरिराजः सम्मन्यते, स कन्यां दास्यति विवाहाय।
Verse 50
केनाप्युपायेन फलं हि साध्यमित्युच्यते पण्डितैर्न्यायविद्भिः । तस्मात्सर्वैर्गम्यतां शीघ्रमेव कार्यार्थिभिर्विष्णुपुरोगमैश्च
केनाप्युपायेन फलं साध्यं भवतीति पण्डितैर्न्यायविद्भिरुक्तम्। तस्मात् सर्वैः कार्यार्थिभिः विष्णुपुरोगमैश्च शीघ्रमेव गम्यताम्।
Verse 51
ब्रह्मोवाच । एवं संवदमानोऽसौ देवैश्शम्भुरभूत्तदा । कृतः स्मरेणैव वशी वशं वा प्राकृतो नरः
ब्रह्मोवाच—एवं देवैः सह संवदमानोऽसौ शम्भुस्तदा स्मरेणैव वशीकृतः; यथा प्राकृतो नरः परवशं याति।
Verse 52
अथ शम्भ्वाज्ञया सर्वे विष्ण्वाद्या निर्जरास्तदा । ऋषयश्च महात्मानो ययुर्मोहभ्रमापहम्
अथ शम्भोः आज्ञया तदा विष्ण्वादयः सर्वेऽमरा निर्जराश्च, महात्मान ऋषयश्च, मोहभ्रमापहं तं देशं प्रति ययुः।
Verse 53
पुरस्कृत्य मुने त्वां च पर्वतांस्तान्सविस्मयाः । हिमाद्रेश्च तदा जग्मुर्मन्दिरम्परमाद्भुतम्
मुने, त्वां पुरस्कृत्य, तान् पर्वतान् सविस्मयाः पश्यन्तः, तदा हिमाद्रेः परमाद्भुतं मन्दिरं प्रति जग्मुः।
Verse 54
अथ विष्ण्वादिसंयुक्तो मुदितैस्स्वबलैर्युतः । आजगामोपहैमागपुरं प्रमुदितो हरः
अथ विष्ण्वादिसंयुक्तो मुदितैः स्वबलैर्युतः; प्रमुदितो हरः उपहैमागपुरं आजगाम।
Frequently Asked Questions
Nārada is sent as an initial envoy to Himālaya’s abode in the lead-up to the Śiva–Pārvatī marriage narrative, where he witnesses extraordinary preparations and seeks confirmation of the divine entourage’s arrival.
The ‘kṛtrima’ yet divinely crafted pavilion symbolizes the transformation of worldly space into ritual-cosmic space: architecture becomes theology, preparing a locus where Śiva–Śakti union can be ritually and cosmically enacted.
Śiva appears as Mahādeva vṛṣārūḍha (bull-mounted) with gaṇas, while Viśvakarman’s craftsmanship manifests divine order through form; the assembly of gods/sages indicates a pan-cosmic participation in the event.