हिमवतः सुमङ्गलोत्सव-नगररचना (Himavān’s Auspicious Festival Preparations and City Adornment)
अध्यायः ३८ हिमवतः शैलेश्वरस्य प्रमुखमुनेः स्वनगर्यां स्वदुहितुः कृते महोत्सवस्य परममङ्गलविधानं वर्णयति। मुख्यद्वारे नन्दी रक्षको नियोज्यते, तस्य कृत्रिमप्रतिरूपमपि स्थाप्यते; उभौ स्फटिकप्रभौ सममङ्गललक्षणौ द्वारशोभां वर्धयतः। मार्गाः प्रोक्ष्य शुद्धीकृताः, सर्वद्वाराणि मङ्गलद्रव्यैः रम्भादिभिश्च अलङ्कृतानि। प्राङ्गणे रम्भास्तम्भाः, वस्त्रसूत्रबन्धाः, नवपल्लवाः, मालतीमालाः, दीप्ततोरणानि च; चतुर्दिक्षु मङ्गलद्रव्याणि संस्थाप्यन्ते। ततः हिमवान् विश्वकर्माणं आहूय विशालं मण्डपं सुन्दरवेदिकाभिः सह निर्मापयति; तत्र कृतकस्थावररचनाः जङ्गमानिव, जङ्गमानि च स्थावरवत् अद्भुतकौशलं जनयन्ति। एवं शुद्धमार्ग-द्वाररक्षा-दिक्मङ्गल-केन्द्रमण्डपयुक्तं कर्मस्थलरूपं प्रास्तावयोग्यं गर्गाधिष्ठितं च विधानं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलेश्वरः प्रीतो हिमवान्मुनि सत्तम । स्वपुरं रचयामास विचित्रं परमोत्सवम्
ब्रह्मोवाच । अथ शैलेश्वरः प्रीतो हिमवान्मुनिसत्तम । स्वपुरं रचयामास विचित्रं परमोत्सवम् ॥
Verse 2
सिक्तमार्गं संस्कृतं च शोभितं परमर्द्धिभिः । द्वारि द्वारि च रम्भादि मङ्गलं द्रव्यसंयुतम्
सिक्तमार्गं संस्कृतं च शोभितं परमर्द्धिभिः । द्वारि द्वारि च रम्भादि मङ्गलं द्रव्यसंयुतम् ॥
Verse 3
प्रांगणं रचयामास रम्भास्तंभसमन्वितम् । पट्टसूत्रैस्संनिबद्धरसालपल्लवान्वितम्
सा प्राङ्गणं रचयामास रम्भास्तम्भसमन्वितम्; पट्टसूत्रैः संनिबद्ध-रसालपल्लवान्वितं च।
Verse 4
मालतीमाल्यसंयुक्तं लसत्तोरणसुप्रभम् । शोभितम्मंगलद्रव्यैश्चतुर्दिक्षु स्थितैश्शुभैः
मालतीमाल्यसंयुक्तं लसत्तोरणसुप्रभं, चतुर्दिक्षु शुभैर्मङ्गलद्रव्यैः शोभितं तद् मण्डपं बभौ।
Verse 5
तथैव सर्वं परया मुदान्वितश्चक्रे गिरीन्द्रस्स्वसुतार्थमेव । गर्गम्पुरस्कृत्य महाप्रभावं प्रस्तावयोग्यं च सुमंगलं हि
तथैव गिरीन्द्रः परया मुदान्वितः स्वसुतार्थमेव सर्वं चकार। गर्गं महाप्रभावं पुरस्कृत्य प्रस्तावयोग्यं सुमङ्गलं च प्रवर्तयामास।
Verse 6
आहूय विश्वकर्माणं कारयामास सादरम् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं वेदिकादिमनोहरम्
विश्वकर्माणमाहूय सादरं कारयामास। मण्डपं सुविस्तीर्णं वेदिकादिभिर् मनोहरम्।
Verse 7
अयुतेन सुरर्षे तद्योजनानां च विस्तृतम् । अनेकलक्षणोपेतं नानाश्चर्य्यसमन्वितम्
सुरर्षे, तद् मण्डपम् अयुतेन योजनानां विस्तृतम्। अनेकलक्षणोपेतं नानाश्चर्य्यसमन्वितम्।
Verse 8
स्थावरं जंगमं सर्वं सदृशन्तैर्मनोहरम् । सर्वतोऽद्भुतसर्वत्वं नानावस्तुचमत्कृतम्
स्थावरं जङ्गमं च सर्वं यथारूपसदृशैर्मनोहरं बभौ। सर्वतोऽद्भुतपूर्णत्वं नानावस्तुचमत्कृतं मनोऽप्याश्चर्ययामास॥
Verse 9
जंगमं विजितन्तत्र स्थावरेण विशेषतः । जंगमेन च तत्रासीज्जितं स्थावरमेव हि
तत्र जङ्गमं स्थावरेण विशेषतो विजितं बभौ। तत्रैव जङ्गमेनापि स्थावरमेव हि विजितमासीदिति॥
Verse 10
पयसा च जिता तत्र स्थलभूमिर्न चान्यथा । जलं किं हि स्थलं किं हि न विदुः केऽपि कोविदाः
तत्र पयसा स्थलभूमिरेव जिता न चान्यथा। जलं किं हि स्थलम् किं हीति केऽपि कोविदा अपि न विदुः॥
Verse 11
क्वचित्सिंहाः कृत्रिमाश्च क्वचित्सारसपंक्तयः । क्वचिच्छिखण्डिनस्तत्र कृत्रिमाश्च मनोहराः
क्वचित् कृत्रिमाः सिंहाः, क्वचित् सारसपङ्क्तयः। क्वचित् शिखण्डिनः कृत्रिमाश्च मनोहराः बभूवुः॥
Verse 12
क्वचित्स्त्रियः कृत्रिमाश्च नृत्यन्त्यः पुरुषैस्सह । मोहयन्त्यो जनान्सर्वान्पश्यन्त्यः कृत्रिमास्तथा
क्वचित् कृत्रिमाः स्त्रियो नृत्यन्त्यः पुरुषैः सह। सर्वान् जनान् मोहयन्त्यः कृत्रिमाः पश्यन्त्यः तथा॥
Verse 13
तथा तेनैव विधिना द्वारपाला मनोहराः । हस्तैर्धनूंषि चोद्धृत्य स्थावरा जंगमोपमाः
तथा तेनैव विधिना द्वारपाला मनोहराः, हस्तैर्धनूंषि चोद्धृत्य स्थावरा जङ्गमोपमाः।
Verse 14
द्वारि स्थिता महालक्ष्मीः कृत्रिमा रचिताद्भुता । सर्वलक्षणसंयुक्ता गताः साक्षत्पयोर्णवात
द्वारि महालक्ष्मीः तिष्ठति—कृत्रिमरूपेण रचिताद्भुता, सर्वशुभलक्षणसम्पन्ना, साक्षात् क्षीरसागरादागतैव प्रतिभाति।
Verse 15
गजाश्चालङ्कृता ह्यासन्कृत्रिमा अकृतोपमाः । तथाश्वाः न सादिभिश्चैव गजाश्च गजसादिभिः
गजाः सुसंस्कृतालङ्कृताः कृत्रिमाः अकृतोपमाश्चासन्; तथैवाश्वाः सादिभिः सह, गजाश्च गजसादिभिः सेविताः।
Verse 16
रथा रथिभिराकृष्टा महाश्चर्यसमन्विताः । वाहनानि तथान्यानि पत्तयः कृत्रिमास्तथा
रथाः रथिभिराकृष्टा महाश्चर्यसमन्विताः दृश्यन्ते; तथान्यानि वाहनानि, पत्तयश्च कृत्रिमाः अपि।
Verse 17
एवं विमोहनार्थन्तु कृतं वै विश्वकर्मणा । देवानां च मुनीनां च तेन प्रीतात्मना मुने
एवं विमोहनार्थं वै विश्वकर्मणा कृतं; स प्रीतात्मा मुने, देवानां मुनीनां च मोहार्थं तत् अकरोत्।
Verse 19
तस्योपरि महादिव्यम्पुष्पकं रत्नभूषितम् । राजितं पल्लवैश्शुभ्रश्चामरैश्च सुशोभितम्
तस्योपरि महादिव्यं पुष्पकं रत्नभूषितं विराजते स्म; शुभ्रैः पल्लवैः शोभितं, शुभ्रचामरैश्च सुसज्जितं च।
Verse 20
वामपार्श्वे गजौ द्वौ च शुद्धकाश्मीरसन्निभौ । चतुर्दन्तो षष्टिवर्षौ भेदमानौ महाप्रभौ
वामपार्श्वे गजौ द्वौ शुद्धकाश्मीरसन्निभौ स्थितौ; चतुर्दन्तौ षष्टिवर्षौ, भेदमानौ महाप्रभौ बभूवतुः।
Verse 21
तथैवार्कनिभौ तेन कृतौ चाश्वौ महाप्रभौ । चामरालंकृतौ दिव्यौ दिव्यालङ्कारभूषितौ
तथैव तेन महाप्रभौ अर्कनिभौ अश्वौ द्वौ कृतौ; दिव्यौ चामरालङ्कृतौ, दिव्यालङ्कारभूषितौ च।
Verse 22
दंशिता वररत्नाढ्या लोकपालास्तथैव च । सर्वे देवा यथार्थं वै कृता वै विश्वकर्मणा
दंशिताः वररत्नाढ्याः लोकपालास्तथैव च । सर्वे देवा यथार्थं वै विश्वकर्मणा विनिर्मिताः ॥
Verse 23
तथा हि ऋषयस्सर्वे भृग्वाद्याश्च तपोधनाः । अन्ये ह्युपसुरास्तद्वत्सिद्धाश्चान्येऽपि वै कृताः
तथा हि ऋषयः सर्वे भृग्वाद्याश्च तपोधनाः । अन्ये ह्युपसुरास्तद्वत्सिद्धाश्चान्येऽपि वै कृताः ॥
Verse 24
विष्णुश्च पार्षदैस्सर्वैर्गरुडाख्यैस्समन्वितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परमाश्चर्यरूपवान्
तद्वद् विष्णोः कृत्रिमो रूपो निर्मितः, गरुडाख्यैः सर्वैः पार्षदैः समन्वितः। स परमाश्चर्यरूपवान् बभौ।
Verse 25
तथैवाहं सुतैवेदैस्सिद्धैश्च परिवारितः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्पठन्सूक्तानि नारद
तथैवाहं सूत, वेदैः सिद्धैश्च परिवारितः; कृत्रिमरूपेण निर्मितोऽहं तथा सूक्तानि पठामि, नारद।
Verse 26
ऐरावतगजारूढश्शक्रस्स्वदलसंयुतः । कृत्रिमो निर्मितस्तद्वत्परिपूर्णेन्दुसंनिभः
ऐरावतगजारूढः शक्रः स्वदलसंयुतः; कृत्रिमो निर्मितस्तत्र परिपूर्णेन्दुसंनिभः।
Verse 27
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वो वै विश्वकर्मणा । हिमागप्रेरितेनाशु क्लृप्तस्सुरसमाजकः
किं बहूक्तेन देवर्षे? सर्वं वै विश्वकर्मणा हिमागप्रेरितेनाशु क्लृप्तं सुरसमाजकम्।
Verse 28
एवंभूतः कृतस्तेन मण्डपो दिव्यरूपवान् । अनेकाश्चर्यसम्भूतो महान्देवविमोहनः
एवंभूतः कृतस्तेन मण्डपो दिव्यरूपवान्; अनेकाश्चर्यसम्भूतो महान् देवविमोहनः।
Verse 29
अथाज्ञप्तो गिरीशेन विश्वकर्मा महामतिः । निवासार्थं सुरादीनां तत्तल्लोकाम् हि यत्नतः
अथ गिरीशेनाज्ञप्तो विश्वकर्मा महामतिः। सुरादीनां निवासार्थं तत्तल्लोकान् यत्नतः अकरोत्।
Verse 30
तत्रैव च महामञ्चाः सुप्रभाः परमाद्भुताः । रचितास्सुखदा दिव्या स्तेषां वै विश्वकर्मणा
तत्रैव महामञ्चाः सुप्रभाः परमाद्भुताः। विश्वकर्मणा तेषां दिव्याः सुखदाः रचिताः।
Verse 31
तथाप्तसप्तलोकं वै विरेचे क्षणतोऽद्भुतम् । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः
ततः स्वयम्भूर्ब्रह्मा क्षणमात्रेणैव अद्भुतं सप्तलोकमखिलं विरेचे, परमदीप्त्या युक्तं देहिनां निवासार्थम्।
Verse 32
तथैव विष्णोस्त्वपरं वैकुण्ठाख्यं महोज्ज्वलम् । विरेचे क्षणतो दिव्यं नानाश्चर्यसमन्वितम्
तथैव विष्णोः परं वैकुण्ठाख्यं महोज्ज्वलं दिव्यं लोकं क्षणतो विरेचे, नानाश्चर्यसमन्वितम्।
Verse 33
अमरेशगृहन्दिव्यं तथैवाद्भुतमुत्तमम् । विरेचे विश्वकर्मासौ सर्वैश्वर्यसमन्वितम्
अमरेशगृहं दिव्यमद्भुतं चोत्तमं तथा। विश्वकर्मासौ विरेचे सर्वैश्वर्यसमन्वितम्॥
Verse 34
गृहाणि लोकपालानां विरेचे सुन्दराणि च । तद्वत्स प्रीतितो दिव्यान्यद्भुतानि महान्ति च
लोकपालानां गृहाणि सुन्दराणि विरेचे च। तद्वत्स प्रीतितो दिव्यान्यद्भुतानि महान्ति च व्यरचयत्॥
Verse 35
अन्येषाममराणां च सर्वेषां क्रमशस्तथा । सदनानि विचित्राणि रचितानि च तेन वै
अन्येषामपि सर्वेषाममराणां क्रमशस्तथा । तेनैव विचित्राणि सदनानि विनिर्मितानि वै ॥
Verse 36
विश्वकर्मा महाबुद्धिः प्राप्तशम्भुमहावरः । विरेचे क्षणतः सर्वं शिवतुष्ट्यर्थमेव च
विश्वकर्मा महाबुद्धिः प्राप्तशम्भुमहावरः । विरेचे क्षणतः सर्वं शिवतुष्ट्यर्थमेव च ॥
Verse 37
तथैव चित्रं परमं महोज्ज्वलं महाप्रभन्देववरैस्सुपूजितम् । गिरीशचिह्नं शिवलोकसंस्थितं सुशोभितं शम्भुगृहं चकार
तथैव चित्रं परमं महोज्ज्वलं महाप्रभं देववरैः सुपूजितम् । गिरीशचिह्नं शिवलोकसंस्थितं सुशोभितं शम्भुगृहं चकार ॥
Verse 38
एवम्भूता कृता तेन रचना विश्वकर्मणा । विचित्रा शिवतुष्ट्यर्थं पराश्चर्या महोज्ज्वला
एवम्भूता कृता तेन रचना विश्वकर्मणा । विचित्रा शिवतुष्ट्यर्थं पराश्चर्या महोज्ज्वला ॥
Verse 39
एवं कृत्वाखिलं चेदं व्यवहारं च लौकिकम् । पर्य्यैक्षिष्ट मुदा शम्भ्वागमनं स हिमाचलः
एवं कृत्वाखिलं चेदं व्यवहारं लौकिकं च। मुदा स हिमाचलः शम्भ्वागमनं पर्य्यैक्षीत्॥
Verse 40
इति प्रोक्तमशेषेण वृत्तान्तम्प्रमुदावहम् । हिमालयस्य देवर्षे किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
इति प्रोक्तमशेषेण वृत्तान्तं प्रमुदावहम्। हिमालयस्य देवर्षे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
Frequently Asked Questions
It describes Himavān’s elaborate, auspicious preparation of his city and ceremonial venue—gate, roads, courtyard, toranas, and a vast maṇḍapa—undertaken for his daughter’s purpose, framed as a grand festival arrangement.
The chapter encodes a ritual grammar: purified approaches, protected thresholds, directional maṅgala placements, and a consecration-ready pavilion together create a ‘fit’ space for divine-human rite, mirroring temple/marriage liturgical design principles.
Key motifs include Nandī as threshold guardian, symmetry through a crafted counterpart, the four-direction deployment of auspicious substances, and Viśvakarmā’s wondrous architecture where the ‘immobile’ and ‘mobile’ appear to outdo each other, intensifying sacred marvel.