हिमालयस्य निर्णयः — शिवाय पार्वत्याः प्रदाने (Himālaya’s Resolution to Give Pārvatī to Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् वसिष्ठोपदेशानन्तरं हिमालयप्रदेशे विचारसभा प्रवर्तते। ब्रह्मा कथयति—हिमालयः विस्मितः सन् मेरु-सह्य-गन्धमादन-मन्दर-मैनाक-विन्ध्यादीन् पर्वतेन्द्रान् समाहूय वसिष्ठवचनस्य प्रकाशे किं कर्तव्यमिति पप्रच्छ। ते निश्चयेनोचुः—अधिकविलम्बो न युक्तः; देवकार्यायै पार्वती प्रादुर्भूता, सा शिवायैव दातव्या, शिवेच्छावाहकावतारतुल्याय। एष निर्णयः कुलविषयमात्रं न, धर्मतः विश्वव्यवस्थया च नियतः। तदाकर्ण्य हिमालयः परमं हृष्टः; गिरिजायाश्च हृदयेऽन्तरानन्दः प्रादुरभवत्। अनन्तरम् अरुन्धती मेनां बहुभिर्युक्तिभिरितिहासैश्च उपदिश्य संशयं निवारयति। मेना प्रसन्नचित्ता अरुन्धतीं अतिथींश्च सत्कार्य शिवाय पार्वत्याः प्रदाने सम्मतिं ददाति, दिव्यविवाहस्य अग्रिमकर्मसु गृहं सज्जं भवति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा सगणोपि हिमालयः । विस्मितो भार्य्यया शैलानुवाच स गिरीश्वरः
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा सगणोपि हिमालयः । विस्मितो भार्य्यया शैलानुवाच स गिरीश्वरः ॥
Verse 2
हिमालय उवाच । हे मेरो गिरिराट् सह्य गन्धमादन मन्दर । मैनाक विन्ध्य शैलेन्द्रास्सर्वे शृणुत मद्वचः
हिमालय उवाच । हे मेरो गिरिराट् सह्य गन्धमादन मन्दर । मैनाक विन्ध्य शैलेन्द्रास्सर्वे शृणुत मद्वचः ॥
Verse 3
वसिष्ठो हि वदत्येवं किं मे कार्य्यं विचार्य्यते । यथा तथा च शंसध्वं निर्णीय मनसाखिलम्
वसिष्ठो हि वदत्येवं किं मे कार्य्यं विचार्य्यते । यथा तथा च शंसध्वं निर्णीय मनसाखिलम् ॥
Verse 4
ब्रह्मोवाच । तच्छुत्वा वचनं तस्य सुमेरुप्रमुखाश्च ते । प्रोचुर्हिमालयं प्रीत्या सुनिर्णीय महीधराः
ब्रह्मोवाच । तच्छुत्वा वचनं तस्य सुमेरुप्रमुखाश्च ते । प्रोचुर्हिमालयं प्रीत्या सुनिर्णीय महीधराः ॥
Verse 5
शैला ऊचुः । अधुना किं विमर्शेन कृतं कार्य्यं तथैव हि । उत्पन्नेयं महाभाग देवकार्यार्थमेव हि
शैला ऊचुः—अधुना विमर्शेन किं प्रयोजनम्? कार्यं तु तथैव कृतम्। महाभागे, एषा कन्या देवकार्यहेतोर् एवोत्पन्ना।
Verse 6
प्रदातव्या शिवायेति शिवस्यार्थेवतारिणी । अनयाराधितो रुद्रो रुद्रेण यदि भाषिता
‘शिवाय’ इति मन्त्रेण प्रदातव्या; सा हि शिवार्थावतारिणी। अनया यदाराध्यते रुद्रः, तदा रुद्रेणैव भाषितमिव तत्।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषाम्मेर्वादीनां हिमाचलः । सुप्रसन्नतरोभूद्वै जहास गिरिजा हृदि
ब्रह्मोवाच—तेषां मेरवादीनां वचः श्रुत्वा हिमाचलः सुतरां प्रसन्नोऽभूत्; गिरिजा च हृदि जहास।
Verse 8
अरुन्धती च तां मेनां बोधयामास कारणात् । नानावाक्यसमूहेनेतिहासैर्विविधैरपि
अरुन्धती तु कारणात् तां मेनां बोधयामास; नानावाक्यसमूहेन विविधैर् इतिहासैर् अपि।
Verse 9
अथ सा मेनका शैलपत्नी बुद्ध्वा प्रसन्नधीः । मुनीनरुन्धतीं शैलं भोजयित्वा बुभोज च
अथ मेनका शैलपत्नी बुद्ध्वा प्रसन्नधीः; मुनीन् अरुन्धतीं शैलं च भोजयित्वा पश्चात् स्वयम् अपि बुभोज।
Verse 10
अथ शैलवरो ज्ञानी सुसंसेव्य मुनींश्च ताम् । उवाच साञ्जलिः प्रीत्या प्रसन्नात्मागतभ्रमः
अथ शैलवरो ज्ञानी तान् मुनीन् तां च सुसंसेव्य। साञ्जलिः प्रीत्या प्रसन्नात्मा गतभ्रम उवाच॥
Verse 11
हिमाचल उवाच । सप्तर्षयो महाभागा वचः शृणुत मामकम् । विस्मयो मे गतस्सर्वश्शिवयोश्चरितं श्रुतम्
हिमाचल उवाच। सप्तर्षयः महाभागाः वचः शृणुत मामकम्। विस्मयो मे गतः सर्वः शिवयोश्चरितं श्रुतम्॥
Verse 12
मदीयं च शरीरम्वै पत्नी मेना सुतास्सुता । ऋद्धिस्सिद्धिश्च चान्यद्वै शिवस्यैव न चान्यथा
मदीयं च शरीरं वै पत्नी मेना सुतास्सुता। ऋद्धिः सिद्धिश्च चान्यद्वै शिवस्यैव न चान्यथा॥
Verse 13
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स तदा पुत्रीं दृष्ट्वा तत्सादरं च ताम् । भूषयित्वा तदङ्गानि ऋष्युत्संगे न्यवेशयेत्
ब्रह्मोवाच। इत्युक्त्वा स तदा पुत्रीं दृष्ट्वा तां सादरं च। भूषयित्वा तदङ्गानि ऋष्युत्सङ्गे न्यवेशयत्॥
Verse 14
उवाच च पुनः प्रीत्या शैलराज ऋषींस्तदा । अयं भागो मया तस्मै दातव्य इति निश्चितम्
पुनः प्रीत्या शैलराजो हिमवान् तदा ऋषीन् उवाच— “अयं भागो मया तस्मै दातव्य इति निश्चितम्।”
Verse 15
ऋषय ऊचुः । शंकरो भिक्षुकस्तेथ स्वयं दाता भवान् गिरे । भैक्ष्यञ्च पार्वती देवी किमतः परमुत्तमम्
ऋषय ऊचुः—गिरे, शंकरो भिक्षुकस्तत्र स्वयं दाता भवान्; भैक्ष्यं च पार्वती देवी—किमतः परमुत्तमम्?
Verse 16
हिमवन् शिखराणान्ते यद्धेतोस्सदृशी गतिः । धन्यस्त्वं सर्वशैलानामधिपस्सर्वतो वरः
हे हिमवन्, शिखराणामन्ते यद्धेतोः सदृशी ते गतिः प्राप्ता। त्वं धन्यः—सर्वशैलानामधिपः, सर्वतो वरः।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु कन्यायै मुनयो विमलाशयाः । आशिषं दत्तवन्तस्ते शिवाय सुखदा भव
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा तु कन्यायै मुनयो विमलाशयाः। आशिषं दत्तवन्तस्ते—“शिवाय सुखदा भव।”
Verse 18
स्पृष्ट्वा करेण तां तत्र कल्याणं ते भविष्यति । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धन्तां त्वद्गुणास्तथा
स्पृष्ट्वा करेण तां तत्र कल्याणं ते भविष्यति। शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्धते, त्वद्गुणास्तथा वर्धन्ताम्।
Verse 19
इत्युक्त्वा मुनयस्सर्वे दत्त्वा ते गिरये मुदा । पुष्पाणि फलयुक्तानि प्रत्ययं चक्रिरे तदा
इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे मुदा ते गिरये दत्त्वा। पुष्पाणि फलयुक्तानि प्रत्ययं चक्रिरे तदा॥
Verse 20
अरुन्धती तदा तत्र मेनां सा सुसुखी मुदा । गुणैश्च लोभयामास शिवस्य परमा सती
तदा तत्रारुन्धती सुसुखी मुदिता मेनां प्रहर्षयामास; शिवस्य गुणान् सम्यग् वर्णयन्ती तस्याः हृदयं तं प्रति लोभयामास, सा हि परमा सती भक्तिसंयुता।
Verse 21
हरिद्राकुंकुमैश्शैलश्मश्रूणि प्रत्यमार्जयत् । लौकिकाचारमाधाय मंगलायनमुत्तमम्
हरिद्राकुङ्कुमाभ्यां शैलस्य रजोधूसराणि पृष्ठानि प्रत्यमार्जयत्; लौकिकाचारं समादाय मंगलायनमुत्तमं कर्म चकार।
Verse 22
ततश्च ते चतुर्थेह्नि संधार्य्य लग्नमुत्तमम् । परस्परं च सन्तुष्य संजग्मुश्शिवसन्निधिम्
ततः चतुर्थेऽह्नि ते लग्नमुत्तमं संधार्य, परस्परं सन्तुष्टाः समन्वितमनसः शिवसन्निधिं संजग्मुः।
Verse 23
तत्र गत्वा शिवं नत्वा स्तुत्वा विवि धसूक्तिभिः । ऊचुः सर्वे वसिष्ठाद्या मुनयः परमेश्वरम्
तत्र गत्वा शिवं नत्वा नानाविधैः सुसूक्तिभिः स्तुत्वा, वसिष्ठाद्या मुनयः सर्वे परमेश्वरम् ऊचुः।
Verse 24
ऋषय ऊचुः । देवदेव महादेव परमेश महाप्रभो । शृण्वस्मद्वचनं प्रीत्या यत्कृतं सेवकैस्तव
ऋषय ऊचुः— देवदेव महादेव परमेश महाप्रभो, अस्मद्वचनं प्रीत्या शृणु; यत् तव सेवकैः कृतं तत् निवेदयामः।
Verse 25
बोधितो गिरिराजश्च मेना विविधसूक्तिभिः । सेतिहासं महेशान प्रबुद्धोसौ न संशयः
महेशान, गिरिराजो मेना च विविधैः सुसूक्तैः सेतिहासैश्च बोधितौ; स नूनं प्रबुद्धोऽस्ति, नात्र संशयः।
Verse 26
वाक्यदत्ता गिरीन्द्रेण पार्वती ते हि नान्यथा । उद्वाहाय प्रगच्छ त्वं गणैर्देवैश्च संयुतः
गिरीन्द्रेण वाक्यदत्ता ते पार्वती नान्यथा; अतः त्वं गणैर्देवैश्च संयुत उद्वाहाय प्रगच्छ।
Verse 27
गच्छ शीघ्रं महादेव हिमाचलगृहं प्रभो । विवाहय यथा रीतिः पार्वतीमात्मजन्मने
शीघ्रं गच्छ महादेव प्रभो, हिमाचलगृहं; यथारीतिं पार्वतीं स्वात्मजन्मने विवाहय।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां लौकिकाचारतत्परः । प्रहृष्टात्मा महेशानः प्रहस्येदमुवाच सः
ब्रह्मोवाच—तद्वचनं श्रुत्वा तेषां लौकिकाचारतत्परः; प्रहृष्टात्मा महेशानः प्रहस्येदमुवाच सः।
Verse 29
महेश उवाच । विवाहो हि महाभागा न दृष्टो न श्रुतो मया । यथा पुरा भवद्भिस्तद्विधिः प्रोच्यो विशेषतः
महेश उवाच—महाभागे, एतादृशो विवाहो न दृष्टो न श्रुतो मया; अतः भवद्भिः पुरा यथोक्तो विशेषविधिः सविस्तरं मे ब्रूयात्।
Verse 30
ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य महेशस्य लौकिकं वचनं शुभम् । प्रत्यूचुः प्रहसन्तस्ते देवदेवं सदाशिवम्
ब्रह्मोवाच—तदाकर्ण्य महेशस्य शुभं लौकिकं वचनम्, ते प्रहसन्तः सदाशिवं देवदेवं प्रत्यूचुः।
Verse 31
ऋषय ऊचुः । विष्णुमाहूय वै शीघ्रं ससमाजं विशेषतः । ब्रह्माणं ससुतं प्रीत्या तथा देवं शतक्रतुम्
ऋषय ऊचुः—विष्णुं वै शीघ्रमाहूय ससमाजं विशेषतः; ब्रह्माणं ससुतं प्रीत्या तथा देवं शतक्रतुम् (इन्द्रम्) अपि समाह्वयन्।
Verse 32
तथा ऋषिगणान्सर्वान् यक्षगन्धर्वकिन्नरान् । सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तथा चैवाप्सरोगणान्
तथा सर्वान् ऋषिगणान् यक्षगन्धर्वकिन्नरान्; सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तथा चैवाप्सरोगणान् अपि समाह्वयत्।
Verse 33
एतांश्चान्यान्प्रभो सर्वानानय स्वेह सादरम् । सर्वं संसाधयिष्यन्ति त्वत्कार्य्यं ते न संशयः
प्रभो, एतान् चान्यान् सर्वान् स्वेह सादरम् आनय; ते त्वत्कार्यं सर्वं संसाधयिष्यन्ति—न संशयः।
Verse 34
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सप्त ऋषयस्तदाज्ञां प्राप्य ते मुदा । स्वधाम प्रययुस्सर्वे शंसन्तः शङ्करीं गतिम्
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सप्त ऋषयः तदाज्ञां प्राप्य मुदा; स्वधाम प्रययुः सर्वे शंसन्तः शङ्करीं गतिम्।
Verse 36
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे सप्तऋषिवचनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘सप्तऋषिवचनम्’ नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
A council and resolution: Himālaya, after hearing Vasiṣṭha, consults the mountain-kings and receives a firm directive that Pārvatī should be given to Śiva as part of devakārya; Menā’s hesitation is then resolved by Arundhatī’s instruction.
The episode encodes Śiva–Śakti teleology: Pārvatī’s life is read as purposeful manifestation for cosmic restoration, and the family’s consent becomes a dharmic ratification of a metaphysical necessity.
Rudra/Śiva is invoked as the cosmic beneficiary and telos of the event, while Girijā/Pārvatī is presented as the divinely purposed embodiment of śakti; sage-authority (Vasiṣṭha, Arundhatī) functions as the manifest channel of dharma.