शिवशिवयोर्जगत्पितृमातृत्व-प्रतिपादनं तथा मेनायाः विमोहः (Śiva–Śivā as Cosmic Father and Mother; Menā’s Delusion and the Sages’ Intervention)
अध्यायेऽस्मिन् त्रयस्त्रिंशे ऋषयः हिमालयं शङ्कराय कन्यादानाय प्रेरयन्ति—शिवो जगत्पिता, शिवा जगन्माता; अतः विवाहो न केवलं लौकिकः, किन्तु तत्त्वतः। तेन हिमालयस्य जन्म सार्थकं भवति, सम्बन्धेन जगद्गुरोर्गुरुत्वमिव लभते इति ते प्रतिजानते। ब्रह्मा हिमालयोक्तिं कथयति—पूर्वं गिरिशेच्छानुसारं सम्मतिः कृतैव, किन्तु वैष्णवाभिमानी कश्चिद् ब्राह्मणो शिवे विपरीतानि वाक्यानि उक्त्वा बुद्धिविपर्यासं जनयामास। ततो मेना ज्ञानभ्रष्टा भिक्षुयोगिरूपिणं रुद्रं नाङ्गीकरोति, कोपागारं प्रविश्य हठेन तिष्ठति। हिमालयोऽपि ‘भिक्षुरूपाय’ महेशाय कन्यां दातुं नोत्सहते, ऋषिमध्ये मौनं याति। ततः सप्तर्षयः शिवमायां स्तुवन्तः अरुन्धतीं—प्रज्ञाशीलां पतिव्रतां—शीघ्रं मेनां पार्वतीं च प्रति प्रेषयन्ति, यथोचितबोधं स्थापयित्वा नियतसंयोगं साधयितुम्।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता । तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने
ऋषय ऊचुः। जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता। तस्मात् त्वया कन्या देया शंकराय महात्मने॥
Verse 2
एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः । जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः
एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः। जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः॥
Verse 3
ब्रह्मोवाच । एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर । प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्
ब्रह्मोवाच। एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर। प्रणम्य तान् करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्॥
Verse 4
हिमालय उवाच । सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् । तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया
हिमालय उवाच । महाभागाः सप्तर्षयः, भवद्भिर्यदुदीरितं तत् मया पुरैव गिरिशेच्छयानुसारं प्रमाणीकृतमेव ।
Verse 5
इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् । शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्
इदानीम् एको विप्रो वैष्णवधर्मवान् आगत्य, शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या, विपरीतं वचोऽब्रवीत्।
Verse 6
तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह । सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति
तदारभ्य शिवामाता ज्ञानविभ्रंशिता बभूव; तस्मात् तेन योगिना रुद्रेण सह स्वसुताया विवाहं नाभिलषति।
Verse 7
कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा । कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्
कोपागारं जगाम सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा; महाहठं कृत्वा विप्राः, बोध्यमानाप्यनाबुधत्।
Verse 9
अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते । दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे । ब्रह्मोवाचैत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः । तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने
अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोऽस्मि—सत्यं वदामि; भिक्षुरूपिणे महेशाय सुतां दातुं नेच्छामि। ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा शैलराजः शिवमायाविमोहितः, मुनीनां मध्ये तूष्णीं बभूव, मुने।
Verse 10
सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै । प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्
सर्वे ते सप्तर्षयः शिवमायां प्रशस्य; अथ मेनकां प्रत्यरुन्धतीं संदेशार्थं प्रेषयामासुः।
Verse 11
अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा । जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती
अथ सा ज्ञानदा पत्युर्निदेशं समादाय, तूर्णमगमद् अरुन्धती यत्र मेना च पार्वती।
Verse 12
गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् । उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः
गत्वा ददर्श तां मेनां शयानां शोकमूर्च्छिताम्। साध्वी सा सावधाना मधुरं हितं वच उवाच।
Verse 13
अरुन्धत्युवाच । उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती । आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः
अरुन्धत्युवाच—उत्तिष्ठ मेनके साध्वि, त्वद्गृहेऽहमरुन्धती आगता। मुनयश्चापि सप्त कृपालवोऽत्रायाताः।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका । उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा
ब्रह्मोवाच— अरुन्धत्याः स्वरं श्रुत्वा मेनका शीघ्रमुत्थिता। शिरसा नत्वा तां तेजसा पद्मामिव दीप्तिमतीं संबभाषे॥
Verse 15
मेनोवाच । अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् । वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै
मेनोवाच— अहो अद्य किमिदं महत्पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम्। जगद्विधेः पत्नी वधूर्वसिष्ठेन सहैवात्र सत्यं समागता॥
Verse 16
किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः । अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु
देवि, किमर्थमागता त्वं? तन्मे विशेषतः स्पष्टं ब्रूहि। अहं तव दासीव, ससुता च; अस्मासु करुणां कुरु।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु । तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा साध्वी पार्वती मेनकां बहु बोधयित्वा। ततः सुप्रीत्या यत्र तेऽपि ऋषयः सन्ति तत्रागता।
Verse 18
अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् । स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः
अथ ते सर्वे आदरात् शैलेश्वरं बोधयामासुः। शिवपदद्वन्द्वं स्मृत्वा वाक्यविशारदाः सर्वे तमब्रुवन्।
Verse 19
ऋषय ऊचुः । शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् । शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव
ऋषय ऊचुः—शैलेन्द्र, श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम्। शिवाय पार्वतीं देहि; संहर्तुः श्वशुरो भव।
Verse 20
अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः । तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि
अयाचितारं सर्वेशं स यत्नतः प्रार्थयामास। ब्रह्मासम्बन्धकर्म्मणि तारकविनाशाय।
Verse 21
नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः । विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति
दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः नोत्सुकः। तथापि विधातुः प्रार्थनया स देवः तव कन्यां ग्रहीष्यति।
Verse 22
दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा । हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति
दुहितुस्ते तपः तप्तं सा च प्रतिज्ञां चकार। एतयोः हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं नूनं करिष्यति।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः । उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्
ब्रह्मोवाच—ऋषीणां वचनं श्रुत्वा स हिमालयः प्रहस्य। किञ्चिद्भीतः सन् परं विनयपूर्वकं किञ्चिदुवाच।
Verse 24
हिमालय उवाच । शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन । कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्
हिमालय उवाच—शिवस्य राजसामग्रीं न काञ्चन पश्यामि; न च किमपि ऐश्वर्याश्रयं सिंहासनं, न वा स्वजनबान्धवानां परिकरम्।
Verse 25
नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् । यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्
अहं तां स्वां सुतां न दातुमिच्छामि, अति-विनिर्लिप्तयोगिने; यूयं मे पुत्रा वेदविधातुश्च, निश्चितं वदत किं कर्तव्यम्।
Verse 26
वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् । कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्
वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत्। कामान्मोहाद्भयाल्लोभात् स नष्टो नरकं व्रजेत्॥
Verse 27
न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये । यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्
न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये। यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्तद्विधीयताम्॥
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर। प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारदः॥
Verse 29
वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्
वसिष्ठ उवाच । शृणु शैलेश मम वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् । धर्माविरुद्धं सत्यं च परत्रेह मुदावहम् ॥
Verse 30
वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा
वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च । सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा ॥
Verse 31
असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन
असत्यं चाहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन ॥
Verse 32
आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः
आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् । दयालुर्धर्मशीलो हि बोधयत्येव बान्धवः ॥
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे गिरिसांत्वनोनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘गिरिसान्त्वना’नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 34
एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः । कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्
एवं च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः। कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्॥
Verse 35
ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः । तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः
ब्राह्मसम्पद्विहीनोऽपि शंकरस्त्रिदशेश्वरः; तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः।
Verse 36
ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा । गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने
ज्ञानानन्दस्वरूपस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा? तथापि गृही स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने वराय ददाति।
Verse 37
कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता । को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः
दुःखिने दरिद्राय कन्यां दत्त्वा पिता कन्याघातीव भवेत्। शंकरो दुःखी इति को वेद, यस्य कुबेरोऽपि किंकरः?
Verse 38
भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः । निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः
भ्रूभङ्गलीलयैव सृष्टिं स्रष्टुं हर्तुं च स क्षमो हि। निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः।
Verse 39
यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि । सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा
यस्य त्रिविधा मूर्तिः सृष्टिकर्मणि विधाता। सृष्टि-स्थिति-अन्तजननी सा ब्रह्म-विष्णु-हराभिधा।
Verse 40
ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् । हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः
ब्रह्मा ब्रह्मलोके स्थितः, विष्णुः क्षीरोदनिवासी, हरः कैलासनिलयः; एताः सर्वाः शिवविभूतय एव।
Verse 41
धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा । अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि
शिवसम्भवा प्रकृतिः त्रिविधां मूर्तिं धत्ते; सृष्टौ अंशेन लीलया, कलया च बहुधा प्रकाशते।
Verse 42
मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता । वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
मुखात् स्वयमेव वाणी वागधिष्ठातृदेवता समुत्पन्ना; वक्षःस्थलात् लक्ष्मीः सर्वसम्पत्स्वरूपिणी प्रादुर्भूता।
Verse 43
शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा । निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ
देवानां तेजसि शिवा सा आविर्भावं चकार; सर्वान् दानवान् निहत्य देवेभ्यः श्रियं ददौ।
Verse 44
प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः । नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्
अन्यस्मिन् कल्पान्तरे सा दक्षपत्नीगर्भे जन्म लेभे। सतीति नाम्ना सा हरं प्राप; दक्षोऽपि तां तस्मै विवाहार्थं ददौ।
Verse 45
देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा
सा भर्तृनिन्दनं श्रुत्वा योगेन देहं तत्याज; ततः खलु त्वत्तः शीघ्रं मेनायां जठरात् शिवा पुनर्जज्ञे।
Verse 46
शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि । कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा
सा शिवा शिवस्य पत्न्येव शैलजा जन्मनि जन्मनि । कल्पे कल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा ॥
Verse 47
जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्
जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी । सत्यं चिताभस्मास्थीनि भक्त्या धत्ते हरः स्वयम् ॥
Verse 48
अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि
अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च । अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि ॥
Verse 49
कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः
कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् । दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः ॥
Verse 50
तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे
तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् । तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे ॥
Verse 51
अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर
अङ्गीकृतं युवाभ्यां तत् शिवभक्तिरतात्मना । विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद् गिरीश्वर ॥
Verse 52
तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती
तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् । प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयः साप्यरुन्धती ॥
Verse 53
शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव
शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् । एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव ॥
Verse 54
शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि
शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि । भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि ॥
Verse 55
वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः । नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते
तपस्यन्त्यै शिवायै शंकरो वरं ददौ, तात। ईश्वरस्य प्रतिज्ञातं कदापि विपरीतं न कल्पते॥
Verse 56
अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् । सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे
अहो! ईशवर्तिनां साधूनां प्रतिज्ञा दुर्लङ्घ्या। सर्वेषु लोकेषु कः शक्तोऽस्ति यद् ईश्वरं पुनर्विपरीतं वदेत्॥
Verse 57
एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया । पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च
एको महेन्द्रः शैलानां पक्षान् लीलया चिच्छेद। तथा पार्वतीऽपि लीलया मेरोः शृङ्गभङ्गं चकार॥
Verse 58
एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः । एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी
शैलेश! एकार्थे न स्थिते सर्वा हि सम्पदो नश्यन्ति। कुलस्यार्थे एकं त्यजेत—एषा श्रुतेः सनातनी शिक्षा॥
Verse 59
दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर । ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्
नृपेश्वर अनरण्यः स्वसुतां विप्राय दत्त्वा, ब्राह्मणात् भयमापन्नः, निजसम्पदं ररक्ष॥
Verse 60
तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः
तं शीघ्रं बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः । ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः ॥
Verse 61
शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि
शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च । रक्ष सर्वान्बन्धुवर्गान् वशं कुरु सुरानपि ॥
Verse 62
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च । पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रहस्य च । हृदयेन विदूयता नृपवार्त्ताः पुनः पप्रच्छ ॥
Verse 63
हिमालय उवाच । कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः । सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः
हिमालय उवाच— ब्रह्मन्, स नृपोऽनरण्यः कस्य वंशोद्भवः? सुतां दत्त्वा च स कथं सर्वां सम्पदं ररक्ष पालयामास?
Verse 64
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः । प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्
ब्रह्मोवाच— शैलस्य वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रसन्नधीः। तस्मै गिरये नृपवृत्तान्तं सुखावहं प्रोवाच॥
Frequently Asked Questions
The sages press Himālaya to offer Pārvatī to Śiva, but a contrary Vaiṣṇava-leaning brāhmaṇa’s words trigger Menā’s and Himālaya’s hesitation; the saptarṣis then dispatch Arundhatī to restore clarity and consent.
It frames the marriage as a metaphysical reunification of the cosmic principles (consciousness and power), making the household act (kanyādāna) a symbol of cosmic order rather than a merely human alliance.
Śiva’s māyā: delusion is portrayed not simply as error but as a divine, pedagogical mechanism that requires discernment and authoritative counsel to resolve.