मेना-हिमालयसंवादः (Menā’s Counsel to Himālaya; Response to Slander of Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् वैष्णवब्राह्मणेन शम्भोर्निन्दा कृता; तां श्रुत्वा मेना तीव्रशोकक्रोधसमन्विता हिमालयं प्रति वदति। सा शैवमहर्षीणां प्रमाणं पृच्छित्वा सत्यं निर्णेतुमुपदिशति, तथापि निन्दितरुद्राय कन्यादानं न करिष्यामीति दृढं व्रतमिव करोति। विषपानं, जलप्रवेशं, मरणं वा वनगमनं चेति आत्मत्यागधमकीं कृत्वा रुदती भूमौ पतिता। अन्यत्र विरहपीडितः शम्भुः सप्तर्षीन् स्मरति; ते कल्पवृक्षोपमाः सद्य आगच्छन्ति, अरुन्धती च सिद्धिरिव समायाति। तेषां तेजस्विनां दर्शनात् हरः स्वीयं जपं विरम्य सभासंवादाय प्रवर्तते; निन्दाजनितसंकटं, ऋषिप्रमाणं, गृहधर्मसत्ययोः संघर्षं, देवर्षिमध्यस्थतां च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मेनोवाच हिमालयम् । शोकेनासाधुनयना हृदयेन विदूयता
ब्रह्मोवाच—ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा मेना हिमालयं प्रत्युवाच; शोकाकुलदृष्टिः, हृदये विदूयमाने।
Verse 2
मेनोवाच । शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् । पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह
मेनोवाच । शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् । पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह
Verse 3
निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना । श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर
निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना । श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर
Verse 4
तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् । कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्
तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् । कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्
Verse 5
न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः । त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्
न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः । त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्
Verse 6
गले बद्ध्वांबिकां रज्ज्वा यास्यामि गहनं वनम् । महाम्बुधौ मज्जयिष्ये तस्मै दास्यामि नो सुताम्
अम्बिकां गले रज्ज्वा बद्ध्वा गहनं वनं गमिष्यामि। महाम्बुधौ तां मज्जयिष्ये; तस्मै नो सुतां दास्यामि॥
Verse 7
इत्युक्त्वाशु तथा गत्वा मेना कोपालयं शुचा । त्यक्त्वा हारं रुदन्ती सा चकार शयनं भुवि
इत्युक्त्वा मेना शीघ्रं गत्वा कोपालये शुचा व्याकुला। हारं त्यक्त्वा रुदन्ती सा भुवि शयनं चकार॥
Verse 8
एतस्मिन्नन्तरे तात शम्भुना सप्त एव ते । संस्मृता ऋषयस्सद्यो विरहव्याकुलात्मना
एतस्मिन्नन्तरे तात, विरहव्याकुलात्मना शम्भुना ते सप्तर्षयः सद्यः संस्मृताः॥
Verse 9
ऋषयश्चैव ते सर्वे शम्भुना संस्मृता यदा । तदाऽऽजग्मुः स्वयं सद्यः कल्पवृक्षा इवापरे
यदा शम्भुना ते सर्वे ऋषयः संस्मृताः, तदा ते स्वयमेव सद्यः समाययुः—अपरे कल्पवृक्षा इव॥
Verse 10
अरुन्धती तथाऽऽयाता साक्षात्सिद्धिरिवापरा । तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान्विजहौ स्वजपं हरः
अरुन्धती च तत्रैव समायाता, साक्षात् सिद्धिरिवापरा। तान् सूर्यसंकाशान् दृष्ट्र्वा हरः स्वजपं विरराम।
Verse 11
स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने । मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः
स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने । मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः ॥
Verse 12
ततो विस्मयमापन्ना नम स्कृत्य स्थिताः पुनः । प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम्
ततो विस्मयमापन्ना नमस्कृत्य स्थिताः पुनः । प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम् ॥
Verse 13
ऋषय ऊचुः । सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् । स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम्
ऋषय ऊचुः । सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् । स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम् ॥
Verse 14
तपस्तप्तं त्रिधा पूर्वं वेदाध्ययनमुत्तमम् । अग्नयश्च हुताः पूर्वं तीर्थानि विविधानि च
पूर्वं मया त्रिधा तपस्तप्तं वेदाध्ययनमुत्तमं च कृतम् । पूर्वमेवाग्नयः सम्यगाहुतिभिर्हुताः, तीर्थानि च विविधानि मया सेवितानि ॥
Verse 15
वाङ्मनःकायजं किंचित्पुण्यं स्मरणसम्भवम् । तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात्तव
वाङ्मनःकायजं किंचित् पुण्यं स्मरणसम्भवम् । तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात् तव ॥
Verse 16
यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः । किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव
यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः। किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव॥
Verse 17
सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव । मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन
सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव। मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन॥
Verse 18
वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा । वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्
वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा। वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्॥
Verse 19
पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायः प्रसवस्तथा । दर्शनं भवतस्तद्वज्जातं नो दुर्लभं प्रभो
यथा पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायाः प्रसवश्च दुष्करः, तथा भवतः दिव्यदर्शनं सामान्यतः दुर्लभम्; किंतु त्वत्प्रसादात् प्रभो, अस्माकं तद् न दुर्लभं जातम्।
Verse 20
अद्य प्रभृति लोकेषु मान्याः पूज्या मुनीश्वराः । जातास्ते दर्शनादेव स्वमुच्चैः पदमाश्रिताः
अद्यप्रभृति लोकेषु ते मुनीश्वराः मान्याः पूज्याश्च जाताः; भवद्दर्शनमात्रेणैव स्वस्योच्चं पदमवाप्य परमं स्थानमाश्रितवन्तः।
Verse 21
अत्र किं बहुनोक्तेन सर्व था मान्यतां गताः । दर्शनात्तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि
अत्र किं बहुनोक्तेन सर्वथा मान्यतां गताः। दर्शनात् तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि॥
Verse 22
पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत्परमा कृपा । सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्
पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत् परमा कृपा। सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्॥
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः । लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे
ब्रह्मोवाच। इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः। लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे॥
Verse 24
शिव उवाच । ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः । युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्
शिव उवाच। ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः। युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्॥
Verse 25
ममावस्था भवद्भिश्च ज्ञायते ह्युपकारिका । साधनीया विशेषेण लोकानां सिद्धिहेतवे
ममावस्था युष्माभिः सर्वैः ज्ञायते ह्युपकारिणी। सा विशेषेण साधनीया लोकानां सिद्धिहेतवे॥
Verse 26
देवानां दुःखमुत्पन्नं ता रकात्सुदुरात्मनः । ब्रह्मणा च वरौ दत्तः किं करोमि दुरासदः
तारकात् सुदुरात्मनः देवानां दुःखमुत्पन्नम्। ब्रह्मणा च वरौ दत्तः; किं करोमि दुरासदः?
Verse 27
मूर्तयोऽष्टौ च याः प्रोक्ता मदीयाः परमर्षयः । तास्सर्वा उपकाराय न तु स्वार्थाय तत्स्फुटम्
परमर्षयः, मदीयाः या अष्टौ मूर्तयः प्रोक्ताः, ताः सर्वाः भूतहिताय; न तु स्वार्थाय—एतत् स्फुटम्।
Verse 28
तथा च कर्तुकामोहं विवाहं शिवया सह । तया वै सुतपस्तप्तं दुष्करं परमर्षिभिः
ततः शिवया सह विवाहं कर्तुकामः। सा तु शिवप्राप्तये परमर्षिभिरपि दुष्करं सुतपः तप्तवती।
Verse 29
तस्यै परं फलं देयमभीष्टं तद्धितावहम् । एतादृशः पणो मे हि भक्तानन्दप्रदः स्फुटम्
तस्यै परमं फलं नूनं दातव्यम्—अभीष्टं वरं तद्धितावहम्। एतादृशः पणो मे हि स्फुटं भक्तानन्दप्रदः॥
Verse 30
पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपो यातो गिरेर्गृहम् । अहं पावितवान्कालीं यतो लीलाविशारदः
पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपोऽहं गिरेर्गृहं गतः। लीलाविशारदः सन् कालीं यतोऽहं पावितवान्॥
Verse 31
मां ज्ञात्वा तौ परं ब्रह्म दम्पती परभक्तितः । दातुकामावभूतां च स्वसुतां वेदरीतितः
मां परं ब्रह्म इति ज्ञात्वा तौ दम्पती परभक्तितः; वेदरीतितः स्वसुतां दातुं कामावभूताम्।
Verse 32
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे सप्तर्ष्यागमनवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘सप्तर्ष्यागमनवर्णनम्’ नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 33
तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णो तद्धीनौ संबभूवतुः । स्वकन्यां नेच्छतो दातुं मह्यं हि मुनयोऽधुना
तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णौ तद्धीनौ संबभूवतुः । “अधुना मुनयो हि मह्यं स्वकन्यां दातुं नेच्छन्ति” इति चिन्तयामासतुः ॥
Verse 34
तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् । तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधय
तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् । तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधयत ॥
Verse 35
कथनीयं प्रयत्नेन वचनं वेदसम्मितम् । सर्वथा करणीयन्तद्यथा स्यात्कार्य्यमुत्तमम्
प्रयत्नेन वदेत् वाक्यं वेदसम्मतमेव हि । सर्वथा तत् समाचर्यं यथा कार्य्यमुत्तमं भवेत् ॥
Verse 36
उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तत्पुत्र्या सह सत्तमाः । स्वीकृतस्त द्विवाहो मे वरो दत्तश्च तादृशः
उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तस्य पुत्र्या सह सत्तमाः । स्वीकृतो मे द्विवाहोऽयं वरश्च तादृशो दत्तः ॥
Verse 37
अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः । तथा मेना च बोद्धव्या देवानां स्याद्धितं यथा
अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः । तथा मेना च बोधव्या यथा देवानां हितं भवेत् ॥
Verse 38
भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिस्स्यादधिकस्ततः । भवताञ्चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः
भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिः स्यादधिकस्ततः । भवतां चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः ॥
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा मुनयस्तेऽमलाशयाः । आनन्दं लेभिरे सर्वे प्रभुणानुग्रहीकृताः
ब्रह्मोवाच—एवं वचनं श्रुत्वा ते मुनयः शुद्धचेतसः। प्रभोः प्रसादेनानुगृहीताः सर्वे परमानन्दं लेभिरे॥
Verse 40
वयं धन्या अभूवंश्च कृतकृत्याश्च सर्वथा । वंद्या याताश्च सर्वेषां पूजनीया विशेषतः
वयं धन्याः अभूवाम कृतकृत्याश्च सर्वथा। सर्वेषां वन्द्याः जाताः पूजनीया विशेषतः॥
Verse 41
ब्रह्मणा विष्णुना यो वै वन्द्यस्सर्वार्थसाधकः । सोस्मान्प्रेषयते प्रेष्यान्कार्ये लोकसुखावहे
यो वै ब्रह्मणा विष्णुना च वन्द्यः सर्वार्थसाधकः। स एव अस्मान् प्रेषयति प्रेष्यान् कार्ये लोकसुखावहे॥
Verse 42
अयं वै जगतां स्वामी पिता सा जननी मता । अयं युक्तश्च सम्बन्धो वर्द्धतां चन्द्रवत्सदा
अयं वै जगतां स्वामी पिता, सा जननी मता। अयं युक्तः सम्बन्धो वर्धतां चन्द्रवत् सदा॥
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा । गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा । गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम् ॥
Verse 44
दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः । वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम्
दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः । वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम् ॥
Verse 45
ऋषय ऊचुः । पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमव त्पुरम् । यस्मादेवंविधे कार्य्ये शिवेनैव नियोजिताः
ऋषय ऊचुः। पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमवत्पुरम्। यस्मादेवंविधे कार्ये शिवेनैव नियोजिताः॥
Verse 46
अलकायाश्च स्वर्गाच्च भोगवत्यास्तथा पुनः । विशेषेणामरावत्या दृश्य ते पुरमुत्तमम्
अलकायाः स्वर्गस्य च भोगवत्याश्च पुनः । विशेषेणामरावत्याः अपि, तव पुरमिदं पुरोत्तमं सर्वतोऽधिकं दृश्यते ॥
Verse 47
सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः । मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च
सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः । मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च ॥
Verse 48
सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च । गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः
सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च । गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः ॥
Verse 49
तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे । विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः
तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे । विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः ॥
Verse 50
वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैस्सह । जलाशयान्यनेकानि दीर्घिका विविधाः स्थिताः
वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैः सह । जलाशयान्यनेकानि दीर्घिकाविविधाः स्थिताः ॥
Verse 51
उद्यानानि विचित्राणि प्रसन्नैः पूजितान्यथ । नराश्च देवतास्सर्वे स्त्रियश्चाप्सरसस्तथा
तत्र विचित्राण्युद्यानानि बहुवर्णानि प्रसन्नचित्तैः पूजितान्यभवन्। नराश्च सर्वे देवताश्च स्त्रियश्चाप्सरसस्तथैव तस्मिन् पुण्यदृश्ये समुपस्थिताः॥
Verse 52
कर्मभूमौ याज्ञिकाश्च पौराणास्स्वर्गकाम्यया । कुर्वन्ति ते वृथा सर्वे विहाय हिमवत्पुरम्
कर्मभूमौ याज्ञिकाः पौराणाश्च स्वर्गकाम्यया। हिमवत्पुरं विहाय सर्वे ते वृथा कर्म कुर्वन्ति॥
Verse 53
यावन्न दृष्टमेतच्च तावत्स्वर्गपरा नराः । दृष्ट्रमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्
यावन्न दृष्टमेतत्तावत्स्वर्गपराः नराः। दृष्टमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्॥
Verse 54
ब्रह्मोवाच । इत्येवमृषिवर्य्यास्ते वर्णयन्तः पुरश्च तत् । गता हैमालयं सर्वे गृहं सर्वसमृद्धिमत्
ब्रह्मोवाच—इत्येवं ते ऋषिवर्याः पुरश्च तत् वर्णयन्तः। सर्वे हैमालयं गता गृहं सर्वसमृद्धिमत्॥
Verse 55
तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान् हिमवान्विस्मितोऽब्रवीत् । दूरादाकाशमार्गस्थान्मुनीन्सप्त सुतेजसः
तान् सूर्यसंकाशान् मुनीन् दृष्ट्वा हिमवान् विस्मितोऽब्रवीत्। दूरादाकाशमार्गस्थाः सप्त सुतेजसो मुनयः तेन ददृशिरे॥
Verse 56
हिमवानुवाच । सप्तैते सूर्य्यसंकाशाः समायांति मदन्तिके । पूजा कार्य्या प्रयत्नेन मुनीनां च मयाधुना
हिमवानुवाच—सप्तैते सूर्यसंकाशाः समायान्ति मदन्तिके। तेषां मुनीनां पूजां च प्रयत्नेन करिष्येऽधुना॥
Verse 57
वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः । येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः
वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः। येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः॥
Verse 58
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान् । सन्मुखे हिमवान्दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्
ब्रह्मोवाच—एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान्। सन्मुखे हिमवान् दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्॥
Verse 59
कृतांजलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन्सुप्रणम्य सः । पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्
कृताञ्जलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन् सुप्रणम्य सः। पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्॥
Verse 60
हितास्सप्तर्षयस्ते च हिमवन्तन्नगेश्वरम् । गृहीत्वोचुः प्रसन्नास्या वचनं मङ्गलालयम्
ततः प्रसन्नास्याः हिताः सप्तर्षयस्ते हिमवन्तं नगेश्वरं गृहीत्वा मङ्गलालयं वचनम् ऊचुः।
Verse 61
यथाग्रतश्च तान्कृत्वा धन्या मम गृहाश्रमः । इत्युक्त्वासनमानीय ददौ भक्तिपुरस्सरम्
तान् यथाग्रतः कृत्वा ‘धन्यो मम गृहाश्रमः’ इत्युक्त्वा आसनम् आनीय भक्तिपुरस्सरं ददौ।
Verse 62
आसनेषूपविष्टेषु तदाज्ञप्तस्स्वयं स्थितः । उवाच हिमवांस्तत्र मुनीञ्ज्योतिर्मयास्तदा
मुनीषु आसनेषु उपविष्टेषु तदाज्ञप्तः स्वयं स्थितः; तत्र हिमवान् ज्योतिर्मयान् मुनीन् तदा उवाच।
Verse 63
हिमालय उवाच । धन्यो हि कृतकृत्योहं सफलं जीवित मम । लोकेषु दर्शनीयोहं बहुतीर्थसमो मतः
हिमालय उवाच—धन्यो हि कृतकृत्योऽहं सफलं जीवितं मम। लोकेषु दर्शनीयोऽहं बहुतीर्थसमो मतः॥
Verse 64
यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः । पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम्
यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः । पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम् ॥
Verse 65
तथापि किञ्चित्कार्यं च सदृशं सेवकस्य मे । कथनीयं सुदयया सफलं स्याज्जनुर्मम
तथापि मे सेवकस्य सदृशं किञ्चित्कार्यं विद्यते। सुदयया तद् ब्रूहि, येन मम जन्म सफलं स्यात्॥
Frequently Asked Questions
Menā reacts to a brāhmaṇa’s sectarian slander of Śiva and refuses the match; meanwhile Śiva, in separation, summons seven ṛṣis and Arundhatī arrives—setting up a sage-mediated resolution.
The episode encodes a Śaiva ethic: truth about Śiva is not determined by social rumor; reliable knowledge is sought via realized authorities (ṛṣis), while separation (viraha) becomes a transformative force moving the plot toward divine union.
Śiva appears as Śambhu/Hara/Rudra (the ascetic-lord engaged in japa yet responsive to sage counsel), and Arundhatī is presented as siddhi-like—an emblem of auspicious spiritual attainment accompanying the sages.