देवस्तुतिः (Deva-stuti) — “Hymn of the Devas / Divine Praise”
अध्यायः ३ नारद–ब्रह्मसंवादरूपः। मेनायाः पूर्ववृत्तान्तानन्तरं नारदः जगदम्बिकायाः पार्वत्याः जन्मकथां तथा घोरतपसा हरं पतित्वेन कथं प्राप्तवतीति पृच्छति। ब्रह्मा शङ्करस्य शुभकीर्तिश्रवणस्य महत्फलम् आह—ब्रह्महत्यादिपापशुद्धिः, काम्यफलसिद्धिश्च। ततः गृहस्थपरिसरे मेनायाः विवाहोत्तरं गिरिराजः/हिमाचलः स्वगृहं प्रत्यागच्छति, त्रिलोके महोत्सवः प्रवर्तते। स द्विजान् बान्धवान् च सत्करोति; ते आशीर्वादान् दत्त्वा स्वस्वधामानि यान्ति। एवं हिमालयगृहं धर्म्यमङ्गलस्थानं स्थाप्यते, यत्र पार्वत्याः आविर्भावः देवस्तुतिश्च अग्रे प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे प्राज्ञ महाधीमन्वद मे वदतां वर । ततः परं किमभवच्चरितं विष्णुसद्गुरो
नारद उवाच। विधे प्राज्ञ महाधीमन्वद मे वदतां वर। ततः परं किमभवच्चरितं विष्णुसद्गुरो॥
Verse 2
अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता मेना पूर्वगतिः शुभा । विवाहश्च श्रुतस्सम्यक्परमं चरितं वद
अद्भुतेयं कथा मया श्राविता; मेनायाः पूर्वगतिः शुभा च सम्यगवगता। विवाहोऽपि यथावत् श्रुतः; अधुना परमं पावनं चरितं विस्तरेण वद।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे दितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवस्तुतिर्नाम तृतीयोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘देवस्तुति’नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 4
तपस्सुदुस्सहं कृत्वा कथं प्राप पतिं हरम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराच्छांकरं यशः
तपः सुदुःसहं कृत्वा कथं सा हरं पतिं प्राप? एतत् सर्वं विस्तरेण समाचक्ष्व, शङ्करसम्बद्धं शैवयशश्च।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । मुने त्वं शृणु सुप्रीत्या शांकरं सुयशः शुभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा शुद्ध्येत्सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ब्रह्मोवाच—मुने, त्वं सुप्रीत्या शृणु शङ्करस्य शुभं सुयशः। यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा अपि शुद्ध्येत्, सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।
Verse 6
यदा मेनाविवाहन्तु कृत्वागच्छद्गिरिर्गृहम् । तदा समुत्सवो जातस्त्रिषु लोकेषु नारद
यदा मेनायाः विवाहं कृत्वा गिरिः गृहं प्रत्यागच्छत्, तदा नारद त्रिषु लोकेषु महोत्सवः समजायत।
Verse 7
हिमाचलोऽपि सुप्रीतश्चकार परमोत्सवम् । भूसुरान्बंधुवर्गांश्च परानानर्च सद्धिया
हिमाचलोऽपि सुप्रीतः परमोत्सवं चकार। भूसुरान् बन्धुवर्गांश्च परान् अतिथीन् सद्धिया यथाविधि समर्चयत्।
Verse 8
सर्वे द्विजाश्च सन्तुष्टा दत्त्वाशीर्वचनं वरम् । ययुस्तस्मै स्वस्वधाम बंधुवर्गास्तथापरे
सर्वे द्विजाः सन्तुष्टाः वरम् आशीर्वचनं दत्त्वा तस्मै स्वस्वधाम ययुः। बन्धुवर्गास्तथापरेऽपि स्वस्वगृहान् जग्मुः।
Verse 9
हिमाचलोऽपि सुप्रीतो मेनया सुखदे गृहे । रेमेऽन्यत्र च सुस्थाने नन्दनादिवनेष्वपि
हिमाचलोऽपि सुप्रीतो मेनया सह सुखदे गृहे रमते स्म। अन्यत्रापि सुस्थानेषु नन्दनादिवनेषु च सन्तुष्टोऽभवत्॥
Verse 10
तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयोऽखिलाः । मुनयश्च महात्मानः प्रजग्मुर्भूधरान्तिके
तस्मिन्नवसरे मुने विष्ण्वादयोऽखिला देवा महात्मानश्च मुनयः। प्रजग्मुर्भूधरान्तिकं समागताः॥
Verse 11
दृष्ट्वा तानागतान्देवान्प्रणनाम मुदा गिरिः । संमानं कृतवान्भक्त्या प्रशंसन्स्व विधिं महान्
तानागतान्देवान्दृष्ट्वा गिरिर्मुदा प्रणनाम। भक्त्या संमानं कृतवान् स्वविधिं महान् प्रशंसन्॥
Verse 12
साञ्जलिर्नतशीर्षो हि स तुष्टाव सुभक्तितः । रोमोद्गमो महानासीद्गिरेः प्रेमाश्रवोऽपतन्
साञ्जलिर्नतशीर्षो हि स सुभक्तितः शिवं तुष्टाव। रोमोद्गमो महानासीद् गिरेः प्रेमाश्रवोऽपतन्॥
Verse 13
ततः प्रणम्य सुप्रीतो हिमशैलः प्रसन्नधीः । उवाच प्रणतो भूत्वा मुने विष्ण्वादिकान्सुरान्
ततः प्रणम्य सुप्रीतो हिमशैलः प्रसन्नधीः। प्रणतो भूत्वा मुने विष्ण्वादिकान् सुरानुवाच॥
Verse 14
हिमाचल उवाच । अद्य मे सफलं जन्म सफलं सुमहत्तपः । अद्य मे सफलं ज्ञानमद्य मे सफलाः क्रियाः
हिमाचल उवाच । अद्य मे सफलं जन्म सफलं सुमहत्तपः । अद्य मे सफलं ज्ञानमद्य मे सफलाः क्रियाः ॥
Verse 15
धन्योऽहमद्य संजातो धन्या मे सकला क्षितिः । धन्यं कुलं तथा दारास्सर्वं धन्यं न संशयः
धन्योऽहमद्य संजातो धन्या मे सकला क्षितिः । धन्यं कुलं तथा दाराः सर्वं धन्यं न संशयः ॥
Verse 16
यतः समागता यूयं मिलित्वा सर्व एकदा । मां निदेशयत प्रीत्योचितं मत्त्वा स्वसेवकम्
यतः समागता यूयं मिलित्वा सर्व एकदा । मां निदेशयत प्रीत्योचितं मत्त्वा स्वसेवकम् ॥
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महीध्रस्य वचनं ते सुरास्तदा । ऊचुर्हर्यादयः प्रीताः सिद्धिं मत्वा स्वकार्यतः
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महीध्रस्य वचनं ते सुरास्तदा । ऊचुर्हर्यादयः प्रीताः सिद्धिं मत्वा स्वकार्यतः ॥
Verse 18
देवा ऊचुः । हिमाचल महाप्राज्ञ शृण्व स्मद्वचनं हितम् । यदर्थमागतास्सर्वे तद्ब्रूमः प्रीतितो वयम्
देवा ऊचुः । हिमाचल महाप्राज्ञ शृण्व स्मद्वचनं हितम् । यदर्थमागतास्सर्वे तद्ब्रूमः प्रीतितो वयम् ॥
Verse 19
या पुरा जगदम्बोमा दक्षकन्याऽभवद्गिरे । रुद्रपत्नी हि सा भूत्वा चिक्रीडे सुचिरं भुवि
या पुरा जगदम्बा उमा, हे गिरे, दक्षकन्या बभूव। सा रुद्रपत्नी भूत्वा भुवि सुचिरं चिकीड़े।
Verse 20
पितृतोऽनादरं प्राप्य संस्मृत्य स्वपणं सती । जगाम स्वपदं त्यक्त्वा तच्छरीरं तदाम्बिका
पितृकृतानादरं प्राप्य स्वव्रतं दिव्यनिश्चयं च संस्मृत्य सती तं देहं परित्यज्य स्वपरमपदं जगाम; एवं तदाम्बिका शरीरं त्यक्तवती।
Verse 21
सा कथा विदिता लोके तवापि हिमभूधर । एवं सति महालाभो भवेद्देवगणस्य हि
सा कथा लोके विदिता तवापि हिमभूधर; एवं सति देवगणस्य महालाभो भवेदेव।
Verse 22
सर्वस्य भवतश्चापि स्युस्सर्वे ते वशास्सुराः
सर्वस्य प्रभो भवतस्तव हि ते सर्वे सुरा वशा एव भविष्यन्ति।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां हर्यादीनां गिरीश्वरः । तथास्त्विति प्रसन्नात्मा प्रोवाच न च सादरम्
ब्रह्मोवाच—हर्यादीनां तेषां वचः श्रुत्वा गिरीश्वरः प्रसन्नात्मा ‘तथास्तु’ इति प्रोवाच, न तु विशेषसादरम् अकरोत्।
Verse 24
अथ ते च समादिश्य तद्विधिम्परमादरात् । स्वयं जग्मुश्च शरणमुमायाश्शंकर स्त्रियः
अथ तान् परमादरात् तद्विधिं समादिश्य, शङ्करस्य स्त्रियः स्वयमेव उमायाः शरणं जग्मुः॥
Verse 25
सुस्थले मनसा स्थित्वा सस्मरुर्जगदम्बिकाम् । प्रणम्य बहुशस्तत्र तुष्टुवुः श्रद्धया सुराः
सुस्थले मनसा स्थित्वा जगदम्बिकां सस्मरुः। तत्र बहुशः प्रणम्य, श्रद्धया सुराः तां तुष्टुवुः॥
Verse 26
देवा ऊचुः । देव्युमे जगतामम्ब शिवलोकनिवासिनी । सदाशिवप्रिये दुर्गे त्वां नमामो महेश्वरि
देवा ऊचुः। देवि उमे जगतामम्ब शिवलोकनिवासिनि। सदाशिवप्रिये दुर्गे त्वां नमामो महेश्वरि॥
Verse 27
श्रीशक्तिं पावनां शान्तां पुष्टिम्परमपावनीम् । वयन्नामामहे भक्त्या महदव्यक्तरूपिणीम्
श्रीशक्तिं पावनां शान्तां पुष्टिं परमपावनीम्। भक्त्या वयं नमामः तां महदव्यक्तरूपिणीम्॥
Verse 28
शिवां शिवकरां शुद्धां स्थूलां सूक्ष्मां परायणाम् । अन्तर्विद्यासुविद्याभ्यां सुप्रीतां त्वां नमामहे
शिवां शिवकरां शुद्धां स्थूलां सूक्ष्मां परायणाम् । अन्तर्विद्यासुविद्याभ्यां सुप्रीतां त्वां नमामहे ॥
Verse 29
त्वं श्रद्धा त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वमेव सर्वगोचरा । त्वन्दीधितिस्सूर्य्यगता स्वप्रपञ्चप्रकाशिनी
त्वं श्रद्धा त्वं धृतिस्त्वं श्रीः त्वमेव सर्वगोचरा। त्वं दीधितिः सूर्यगताः स्वप्रपञ्चप्रकाशिनी।
Verse 30
या च ब्रह्माण्डसंस्थाने जगज्जीवेषु या जगत् । आप्याययति ब्रह्मादितृणान्तं तां नमामहे
या ब्रह्माण्डसंस्थाने स्थिताऽस्ति या च जगज्जीवेषु जगति च। या ब्रह्मादितृणान्तं सर्वम् आप्याययति तां नमामहे।
Verse 31
त्वं वार्ता सर्वजगतां त्वं त्रयी धर्मरूपिणी
त्वं वार्ता सर्वजगतां त्वं त्रयी धर्मरूपिणी।
Verse 32
निद्रा त्वं सर्वभूतेषु क्षुधा तृप्तिस्त्वमेव हि । तृष्णा कान्तिश्छविस्तुष्टिस्सर्वानन्दकरी सदा
निद्रा त्वं सर्वभूतेषु, क्षुधा तृप्तिस्त्वमेव हि। तृष्णा कान्तिश्च छविस्तुष्टिः, सर्वानन्दकरी सदा॥
Verse 33
त्वं लक्ष्मीः पुण्यकर्तॄणां त्वं ज्येष्ठा पापिनां सदा । त्वं शान्तिः सर्वजगतां त्वं धात्री प्राणपोषिणी
त्वं लक्ष्मीः पुण्यकर्तॄणां, त्वं ज्येष्ठा पापिनां सदा। त्वं शान्तिः सर्वजगतां, त्वं धात्री प्राणपोषिणी॥
Verse 34
त्वन्तस्वरूपा भूतानां पञ्चानामपि सारकृत् । त्वं हि नीतिभृतां नीतिर्व्यवसायस्वरूपिणी
त्वमेव पञ्चमहाभूतानां अन्तरात्मसाररूपा, तेषां सारं सृजसि। नीतिभृतां मध्ये त्वं नीतिः, त्वमेव दृढव्यवसायस्वरूपिणी।
Verse 35
गीतिस्त्वं सामवेदस्य ग्रन्थिस्त्वं यजुषां हुतिः । ऋग्वेदस्य तथा मात्राथर्वणस्य परा गतिः
त्वं सामवेदस्य गीतिः, यजुषां ग्रन्थिरपि हुतिः। ऋग्वेदस्य मात्रा त्वं, अथर्वणस्य परा गतिः।
Verse 36
समस्तगीर्वाणगणस्य शक्तिस्तमोमयी धातृगुणैकदृश्या । रजः प्रपंचात्तु भवैकरूपा या न श्रुता भव्यकरी स्तुतेह
समस्तगीर्वाणगणस्य त्वं शक्तिः; तमोमयी धातृगुणैकदृश्या। रजःप्रपञ्चात् भवैकरूपा; भव्यकरी या स्तुतिरत्रोक्ता, सा दुर्लभश्रुता।
Verse 37
संसारसागरकरालभवाङ्गदुःखनिस्तारकारितरणिश्च निवीतहीना । अष्टाङ्गयोगपरिपालनकेलिदक्षां विन्ध्यागवासनिरतां प्रणमाम तां वै
संसारसागरकरालभवाङ्गदुःखनिस्तारकारिणीं तारिणीं, निवीतहीनां, अष्टाङ्गयोगपरिपालनकेलिदक्षां, विन्ध्यागवासनिरतां तां देवीं पार्वतीं वयं प्रणमामः।
Verse 38
नासाक्षि वक्त्रभुजवक्षसि मानसे च धृत्या सुखानि वितनोषि सदैव जन्तोः । निद्रेति याति सुभगा जगती भवा नः सा नः प्रसीदंतु भवस्थितिपालनाय
नासाक्षिवक्त्रभुजवक्षसि मानसे च धृत्या जन्तोः सुखानि त्वं सदैव वितनोषि। त्वया सुभगा जगती निद्रां याति; सा निद्रा भवस्वरूपा नः प्रसीदतु, भवस्थितिपालनाय।
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानीं जगदम्बामुमां सतीम् । सुप्रेयमनसः सर्वे तस्थुस्ते दर्शनेप्सवः
ब्रह्मोवाच—इति स्तुत्वा महेशानीं जगदम्बामुमां सतीम्, सर्वे सुप्रेयमनसः तस्थुः ते दर्शनेप्सवः।
Verse 70
गायत्री त्वं वेदमाता त्वं सावित्री सरस्वती
गायत्री त्वं वेदमाता त्वं, सावित्री सरस्वती च त्वमेव।
Frequently Asked Questions
It sets up the sequence leading to Pārvatī’s manifestation and her attainment of Śiva through tapas, beginning with the post-marriage festivities in Himācala’s household and the narrative request to explain the ensuing divine events.
It encodes śravaṇa as a soteriological technology: hearing Śiva’s sacred history is presented as intrinsically purifying and merit-bestowing, functioning like a ritual act that transforms the listener’s karmic condition.
She is identified as Pārvatī and as Jagadambikā, indicating both a localized personal form (daughter in the Himalayan lineage) and a universal cosmic identity (Mother of the worlds).