पार्वत्याः तपः—हिमालयादिभिः उपदेशः / Pārvatī’s Austerity and Counsel from Himālaya and Others
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा पार्वत्याः शिवप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं कृतं तपो वर्णयति। शिवस्य प्रत्यक्षदर्शनं न जातमपि, सा सखीभिः सह परमार्थसुनिश्चयेन तपः अधिकं तीव्रं चकार। तदा हिमालयः स्वपरिवारसहितः आगत्य तां निवारयामास—अतितपसा शरीरक्षयः स्यात्, रुद्रो न दृश्यते, स विरक्त इव; गृहं प्रतिनिवर्तस्व इति। कामदहनं स्मारयन् शिवस्य दुर्लभत्वं दर्शयति, चन्द्रमिव नभसि अग्राह्य इति दृष्टान्तेनापि उपदिशति। ततः मेना सह्याद्रि-मेरु-मन्दर-मैनाक-क्रौञ्चादयश्च पर्वतराजाः नानावादैः गिरिजां निवर्तयितुं प्रयतन्ते। लौकिकोपदेशस्य च अचलधर्मनिश्चयस्य च संघर्षोऽस्याध्यायस्य केन्द्रं, परं दैवीप्रतिसादस्य भूमिं निर्माति।
Shlokas
Verse 1
गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता । तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया
गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता । तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ॥
Verse 2
हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् । सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम्
अथ हिमालयः तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् । सभार्यः ससुतामात्यः परमेश्वरीम् उवाच ॥
Verse 3
हिमालय उवाच । मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती । रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः
हिमालय उवाच । मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती । रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः ॥
Verse 4
त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता । भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते
त्वं तन्वी सुकुमाराङ्गी तपसा च विमोहिता । भविष्यसि न संशयः सत्यं सत्यं वदामि ते ॥
Verse 5
तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि । किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः
तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि । किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः ॥
Verse 6
अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः । नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि
अतो हि निर्विकारत्वात् त्वामादातुं वरां हरः । नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि ॥
Verse 7
गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे
गगनस्थो यथा चन्द्रः ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शम्भुं जानीहि त्वमिहानघे ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा
ब्रह्मोवाच । तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मन्दरेणैव मैनाकेन तथैव सा ॥
Verse 9
एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा । तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः
एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौञ्चादिभिरनातुराः । तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः ॥
Verse 10
ब्रह्मोवाच । एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता । उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता
ब्रह्मोवाच । एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता । उवाच प्रहसन्त्येव हिमवन्तं शुचिस्मिता ॥
Verse 11
पार्वत्युवाच । पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया । अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः
पार्वत्युवाच—पुरा मया प्रोक्तं तात, मातः, किं त्वया विस्मृतम्? अधुनापि मम प्रतिज्ञां शृणुध्वं, हे मम बान्धवाः।
Verse 12
विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः । तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम्
विरक्तोऽसौ महादेवो येन रुषा स्मरो दग्धः। तं भक्तवत्सलं शंकरं तपसा तोषयामि॥
Verse 13
सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः । भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा
सर्वे भवन्तो गच्छन्तु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः। तुष्टो भविष्यत्येवासौ, नात्र कार्य्या विचारणा॥
Verse 14
दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् । तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि
येन मदनो दग्धः, येन दग्धं गिरेर्वनम्। तं शंकरमिहैव केवलतपसा आनयिष्यामि॥
Verse 15
तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः । जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः
तपोबलेन महता सदाशिवः सुसंसेव्यः। एतज्जानीत महाभागाः—सत्यं सत्यं वदामि वः॥
Verse 16
आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् । तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका
एवं गिरिजा मेनकां मैनाकबन्धुं पितरं हिमालयं चाभाष्य। सुभाषिणी शिवा पर्वतराजबालिका समुद्रवदचिरेण तूष्णीं बभूव॥
Verse 17
जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते । प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः
तथोक्ताः शिवया हि पर्वतेशा विचक्षणास्ते यथागतेनैव पथा जग्मुः । गिरिजां मुहुर्मुहुः प्रशंसन्तः सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः ॥
Verse 19
तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् । त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम्
तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् । त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम् ॥
Verse 20
तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः । सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः
तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः । सिद्धाः साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः ॥
Verse 21
सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे । कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत्
सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे । कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत् ॥
Verse 22
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः । सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः
सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः । सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः ॥
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तुतीये पार्वतीखंडे पार्वतीसांत्वनशिवदेवदर्शनवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तुतीये पार्वतीखंडे पार्वतीसांत्वनशिवदेवदर्शनवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः
Verse 24
देवा ऊचुः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो
देवा ऊचुः—त्वयैव सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्। तथापि संतप्तमिदं दुःखाग्निना; तस्य कारणं किमर्थं न ज्ञायते, विभो सर्वव्यापिन्?
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा । विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम्
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य वचस्तेषां शिवं हृदि संस्मृतवानहम्। सर्वं मनसा विचार्य गिरिजायास्तपसः फलं चिन्तितवान्।
Verse 27
दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् । हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम्
दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् । हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम् ॥
Verse 28
तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने । सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः
तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसन्तं सुखासने । सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः ॥
Verse 29
त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् । तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि
त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नः शरणागतान् । तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि ॥
Verse 30
इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् । शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः
इति तेषां दिवौकसामस्मदादीनां वचः श्रुत्वा, शेषासनसमाविष्टो रमेश्वरोऽस्मान् प्रत्युवाच।
Verse 31
विष्णुरुवाच । ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै । युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम्
विष्णुरुवाच—पार्वत्यास्तपसोद्यस्य मे सर्वं निदानं ज्ञातम् अद्य; युष्माभिः सहितोऽहं परमेश्वरं व्रजामि।
Verse 32
महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् । पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः
अमराः वयं महादेवं प्रार्थयामः, गिरिजाप्रापणाय तम्; पाणिग्रहार्थमधुना, लोकानां स्वस्तये।
Verse 34
तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः । तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः
तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः; तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः । महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात्
ब्रह्मोवाच—विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे सुरादय ऊचुः। हठात् क्रुद्धात् दग्धुकामात् लयङ्करात् तस्मात् महाभीताः॥
Verse 36
देवा ऊचुः । महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् । न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्
देवा ऊचुः—महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम्। न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम्॥
Verse 37
यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः
यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः ॥
Verse 38
ब्रह्मोवाच तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः । सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने
ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः । सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने ॥
Verse 39
हरिरुवाच । हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः । न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः
हरिरुवाच । हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः । न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः ॥
Verse 40
तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः । शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो
तस्माद् विचक्षणैर्भवद्भिर्मया सार्धं गन्तव्यम्। शम्भुं शुभकरं मत्वा, हे सुप्रभो, तस्मिन् शरणं व्रजत॥
Verse 41
शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् । तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः
परात्परं शिवं तं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपम्। तपोजुषां परमात्मरूपं तमेव शरणं व्रजामः॥
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना । जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम्
ब्रह्मोवाच—एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभविष्णुना। सर्वे तेन सह जग्मुः पिनाकिनं द्रष्टुकामाः।
Verse 43
प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् । जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः
प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् । जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्याः सकुतूहलाः ॥
Verse 44
पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा । प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम्
पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा । प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपःस्थिताम् ॥
Verse 45
प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः । जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः
प्रशंसन्तस्तपस्तस्याः साक्षात्सिद्धितनोः सुराः । जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः ॥
Verse 46
तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा । पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात्
तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयन् तदा । पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतो हरात् ॥
Verse 47
नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा । शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम्
नारद, त्वं तदा शिवस्थानं गत्वा सदा अभयः स्थितः। विशेषतः शिवभक्तः सन् प्रसन्नं प्रभुं शिवं ददर्श।
Verse 48
पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः । निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने
पुनरागत्य यत्नेन देवान् आहूय ततः। मुने, विष्ण्वादिकान् तदा शंकरस्थानं निनाय।
Verse 49
अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् । ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्
अथ विष्ण्वादयः सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम्। ददृशुः सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम्।
Verse 50
योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् । तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्
योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम्। तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्।
Verse 51
ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः
ततो विष्णुः मया अन्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः। प्रणम्य तुष्टुवुः सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः।
Frequently Asked Questions
The discouraging counsel invokes Śiva’s burning of Smara (Kāma) to suggest Śiva’s detachment and difficulty of approach, using that mythic precedent to argue against Pārvatī’s marital aspiration.
It dramatizes the testing of resolve: the seeker’s paramārtha-suniścaya is refined through opposition, showing that authentic tapas is measured by steadiness under persuasive, emotionally charged counter-arguments.
Śiva is referenced as Haro (Hara), Rudra, and Śaṃbhu, emphasizing both his transcendent otherness (durgama, ‘hard to reach’) and his power over desire (the Smara-burning motif).