तारकपीडितदेवशरणागतिḥ — The Devas Seek Refuge from Tāraka
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा महत्सङ्कटं कथयति—वरप्रभावेन दर्पितेन तारकेणासुरेण देवाः (निर्जराः) अत्यन्तं पीडिताः। ते प्रजापतिं/लोकेशं शरणं गत्वा हृदयङ्गमां स्तुतिम् (अमरानुतिम्) अकुर्वन्; स तुष्टः सन् तेषां प्रयोजनं पृच्छति। नम्राः शोकाकुलाश्च देवाः निवेदयन्ति यत् तारकः तान् स्वस्वस्थानात् बलात् च्यावयित्वा दिवानिशं सततं बाधते; पलायनेऽपि सर्वत्रैव तमेव पश्यन्ति। अग्नि-यम-वरुण-निरृति-वायु-आदयो दिक्पालाश्चापि तस्य वशं गताः इति लोकधर्मस्य विश्वव्यवस्थायाश्च विघातः प्रदर्श्यते। स्तुति–अनुग्रह–दुःखनिवेदन–पदाधिकारवर्णनरूपेण याचना विन्यस्ता, शिवकेन्द्रितसमाधानस्य (पार्वतीखण्डे शक्त्याः अनिवार्यतायाश्च) आवश्यकता सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ ते निर्जरास्सर्वे सुप्रणम्य प्रजेश्वरम् । तुष्टुवुः परया भक्त्या तारकेण प्रपीडिताः
ब्रह्मोवाच । अथ ते सर्वे निर्जराः तारकेण प्रपीडिताः प्रजेश्वरं सुप्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुः ।
Verse 2
अहं श्रुत्वामरनुतिं यथार्थां हृदयंगमा । सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रत्यवोचं दिवौकसः
अमराणां स्तुतिं श्रुत्वा यथार्थां हृदयङ्गमाम्। अतिप्रसन्नतरो भूत्वा दिवौकसः प्रत्यवोचम्॥
Verse 3
स्वागतं स्वाधिकारा वै निर्विघ्नाः संति वस्तुतः । किमर्थमागता यूयमत्र सर्वे वदंतु मे
स्वागतम्। स्वाधिकाराः खलु यूयं, निर्विघ्नाः सन्ति वस्तुतः। किमर्थमागता यूयमत्र सर्वे वदन्तु मे॥
Verse 4
इति श्रुत्वा वचो मे ते नत्वा सर्वे दिवौकसः । मामूचुर्नतका दीनास्तारकेण प्रपीडिताः
इति मे वचनं श्रुत्वा नत्वा सर्वे दिवौकसः। नतका दीनाः तारकेण प्रपीडिताः मामूचुः॥
Verse 5
देवा ऊचुः । लोकेश तारको दैत्यो वरेण तव दर्पित । निरस्यास्मान्हठात्स्थानान्यग्रहीन्नो बलात्स्वयम्
देवा ऊचुः। लोकेश, तारको दैत्यो वरेण तव दर्पितः। निरस्यास्मान् हठात् स्थानान्, बलात् स्वयम् अग्रहीन्नः पदानि॥
Verse 6
भवतः किमु न ज्ञातं दुःखं यन्नः उपस्थितम् । तद्दुःखं नाशय क्षिप्रं वयं ते शरणं गताः
भवतः किमु न ज्ञातं दुःखं यन्नः उपस्थितम् । तद्दुःखं नाशय क्षिप्रं वयं ते शरणं गताः ॥
Verse 7
अहर्निशं बाधतेस्मान्यत्र तत्रास्थितान्स वै । पलायमानाः पश्यामो यत्र तत्रापि तारकम्
अहर्निशं बाधतेस्मान्यत्र तत्रास्थितान्स वै । पलायमानाः पश्यामो यत्र तत्रापि तारकम् ॥
Verse 8
तारकान्नश्च यद्दुःखं संभूतं सकलेश्वर । तेन सर्वे वयं तात पीडिता विकला अति
तारकान्नश्च यद्दुःखं संभूतं सकलेश्वर । तेन सर्वे वयं तात पीडिता विकला अति ॥
Verse 9
अग्निर्यमोथ वरुणो निरृतिर्वायुरेव च । अन्ये दिक्पतयश्चापि सर्वे यद्वशगामिनः
अग्निर्यमोथ वरुणो निरृतिर्वायुरेव च । अन्ये दिक्पतयश्चापि सर्वे यद्वशगामिनः ॥
Verse 10
सर्वे मनुष्यधर्माणस्सर्वेः परिकरैर्युताः । सेवंते तं महादैत्यं न स्वतंत्राः कदाचन
सर्वे मनुष्यधर्माणस्सर्वेः परिकरैर्युताः । सेवंते तं महादैत्यं न स्वतंत्राः कदाचन ॥
Verse 11
एवं तेनार्दिता देवा वशगास्तस्य सर्वदा । तदिच्छाकार्य्यनिरतास्सर्वे तस्यानुजीविनः
एवं तेनार्दिता देवा वशगास्तस्य सर्वदा । तदिच्छाकार्यनिरताः सर्वे तस्यानुजीविनः ॥
Verse 12
यावत्यो वनितास्सर्वा ये चाप्यप्सरसां गणाः । सर्वांस्तानग्रहीद्दैत्यस्तारकोऽसौ महाबली
यावत्यो वनिताः सर्वा ये चाप्यप्सरसां गणाः । सर्वांस्तानग्रहीद्दैत्यस्तारकोऽसौ महाबली ॥
Verse 13
न यज्ञास्संप्रवर्तते न तपस्यंति तापसाः । दानधर्मादिकं किंचिन्न लोकेषु प्रवर्त्तते
न यज्ञाः संप्रवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । दानधर्मादिकं किंचिन्न लोकेषु प्रवर्तते ॥
Verse 14
तस्य सेनापतिः क्रौंचो महापाप्यस्ति दानवः । स पातालतलं गत्वा बाधते त्वनिशं प्रजाः
तस्य सेनापतिः क्रौञ्चो महापाप्यस्ति दानवः । स पातालतलं गत्वा बाधते त्वनिशं प्रजाः ॥
Verse 15
तेन नस्तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् । हृतं हठाज्जगद्धातः पापेनाकरुणात्मना
तेन नस्तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् । हृतं हठाज्जगद्धातः पापेनाकरुणात्मना ॥
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्ड देवसांत्वनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे देवसान्त्वनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 17
त्वं नो गतिश्च शास्ता च धाता त्राता त्वमेव हि । वयं सर्वे तारकाख्यवह्नौ दग्धास्सुविह्वलाः
त्वमेव नो गतिः शास्ता च, धाता त्राता च निश्चयेन। वयं सर्वे तारकाख्यवह्निना दग्धाः, सुविह्वलाः स्मः।
Verse 18
तेन क्रूरा उपाय नः सर्वे हतबलाः कृताः । विकारे सांनिपाते वा वीर्यवंत्यौषधानि च
तेन क्रूरेणोपायेन वयं सर्वे हतबलाः कृताः। विकारे साधारणे वा सांनिपाते च, वीर्यवत्यौषधान्यपि निष्फलानि जातानि॥
Verse 19
यत्रास्माकं जयाशा हि हरिचक्रे सुदर्शने । उत्कुंठितमभूत्तस्य कंठे पुष्पमिवार्पितम्
यत्रास्माकं जयाशा हि हरिचक्रे सुदर्शने। तस्य कण्ठे पुष्पमिवार्पितं यथा, तथा उत्कुण्ठितमभूत् न स्थिरं बभूव॥
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा निर्जराणामहं मुने । प्रत्यवोचं सुरान्सर्वांस्तत्कालसदृशं वचः
ब्रह्मोवाच । मुने, निर्जराणामेतद्वचनं श्रुत्वा अहं तत्क्षणमेव सर्वान् सुरान् प्रत्यवोचं तस्मिन्नेव काले यथोचितं वचः।
Verse 21
ब्रह्मोवाच । ममैव वचसा दैत्यस्तारकाख्यस्समेधितः । न मत्तस्तस्य हननं युज्यते हि दिवौकसः
ब्रह्मोवाच । ममैव वचसा तारकाख्यो दैत्यः समेधितः, बलवत्तरः समभवत्; अतः दिवौकसः, तस्य हननं मत्तो न युज्यते।
Verse 22
ततो नैव वधो योग्यो यतो वृद्धिमुपागतः । विष वृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्
ततोऽस्य वधो नैव योग्यो, यतोऽसौ वृद्धिमुपागतः; विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वेच्छया छेत्तुमिदानीं न सुलभः।
Verse 23
युष्माकं चाखिलं कार्यं कर्तुं योग्यो हि शंकरः । किन्तु स्वयं न शक्तो हि प्रतिकर्तुं प्रचो दितः
युष्माकं सर्वं कार्यं कर्तुं शंकर एव योग्यः; किन्तु प्रेरितोऽपि स स्वयमेव प्रतिकर्तुं न शक्तो न प्रवर्तते।
Verse 24
तारकाख्यस्तु पापेन स्वयमेष्यति संक्षयम् । यथा यूयं संविदध्वमुपदेशकरस्त्वहम्
तारकाख्यस्तु पापेन स्वयमेव संक्षयमेष्यति; अतः यूयं यथा संविदध्वं तथा कुरुत, उपदेशकर्ता त्वहं।
Verse 25
न मया तारको वध्यो हरिणापि हरेण च । नान्येनापि सुरैर्वापि मद्वरात्सत्यमुच्यते
न मया तारको वध्यो न हरिणा न हरेण च; नान्यैः सुरैश्च। मद्वरात् एतत् सत्यं प्रोच्यते।
Verse 26
शिववीर्य्यसमुत्पन्नो यदि स्यात्तनयस्सुराः । स एव तारकाख्यस्य हंता दैत्यस्य नापरः
शिववीर्यसमुत्पन्नो यदि स्यात् तनयः सुराः, स एव तारकाख्यदैत्यस्य हन्ता; नापरः।
Verse 27
यमुपायमहं वच्मि तं कुरुध्वं सुरोत्तमाः । महादेवप्रसादेन सिद्धिमेष्यति स धुवम्
यमुपायमहं वक्ष्यामि तं कुरुध्वं सुरोत्तमाः; महादेवप्रसादेन स ध्रुवं सिद्धिमेष्यति।
Verse 28
सती दाक्षा यिणी पूर्वं त्यक्तदेहा तु याभवत् । सोत्पन्ना मेनकागर्भात्सा कथा विदिता हि वः
या सती दाक्षायणी पूर्वं त्यक्तदेहा बभूव, सा मेनकागर्भात् पुनरुत्पन्ना; एषा कथा वो विदितैव।
Verse 29
तस्या अवश्यं गिरिशः करिष्यति कर ग्रहम् । तत्कुरुध्वमुपायं च तथापि त्रिदिवौकसः
तस्याः अवश्यं गिरिशः करग्रहम् करिष्यति। अतः त्रिदिवौकसः, तथापि उपायं कुरुध्वम्॥
Verse 30
तथा विदध्वं सुतरां तस्यां तु परियत्नतः । पार्वत्यां मेनकाजायां रेतः प्रतिनिपातने
तथा विदध्वं सुतरां तस्यां तु परियत्नतः । पार्वत्यां मेनकाजायां रेतः प्रतिनिपातने ॥
Verse 31
तमूर्द्ध्वरेतसं शंभुं सैव प्रच्युतरेतसम् । कर्तुं समर्था नान्यास्ति तथा काप्यबला बलात्
तमूर्द्ध्वरेतसं शंभुं सैव प्रच्युतरेतसम् । कर्तुं समर्था नान्यास्ति तथा काप्यबला बलात् ॥
Verse 32
सा सुता गिरिराजस्य सांप्रतं प्रौढयौवना । तपस्यते हिमगिरौ नित्यं संसेवते हरम्
सा सुता गिरिराजस्य सांप्रतं प्रौढयौवना । तपस्यते हिमगिरौ नित्यं संसेवते हरम् ॥
Verse 33
वाक्याद्धिमवतः कालीं स्वपितुर्हठतश्शिवा । सखीभ्यां सेवते सार्द्धं ध्यानस्थं परमेश्वरम्
वाक्याद्धिमवतः कालीं स्वपितुर्हठतश्शिवा । सखीभ्यां सेवते सार्द्धं ध्यानस्थं परमेश्वरम् ॥
Verse 34
तामग्रतोऽर्च्चमानां वै त्रैलोक्ये वरवर्णिनीम् । ध्यानसक्तो महेशो हि मनसापि न हीयते
सा त्रैलोक्ये वरवर्णिनी दिव्यतेजस्विनी तस्याग्रतः पूजयन्तीऽपि; महेशो ध्यानसक्त एव, मनसापि स्वान्तर्ध्यानान्न न व्यच्युतः।
Verse 35
भार्य्यां समीहेत यथा स कालीं चन्द्रशेखरः । तथा विधध्वं त्रिदशा न चिरादेव यत्नतः
भार्य्यां समीहेत यथा स कालीं चन्द्रशेखरः । तथा विधध्वं त्रिदशा न चिरादेव यत्नतः ॥
Verse 36
स्थानं गत्वाथ दैत्यस्य तमहं तारकं ततः । निवारयिष्ये कुहठात्स्वस्थानं गच्छतामराः
स्थानं गत्वाथ दैत्यस्य तमहं तारकं ततः । निवारयिष्ये कुहठात्स्वस्थानं गच्छतामराः ॥
Verse 37
इत्युक्त्वाहं सुरान्शीघ्रं तारकाख्यासुरस्य वै । उपसंगम्य सुप्रीत्या समाभाष्येदमब्रवम्
इत्युक्त्वा अहं सुरान् शीघ्रं गत्वा, तारकाख्यं दैत्यं तु उपसंगम्य, सुप्रीत्या सादरं समाभाष्य इदं वचनम् अब्रवम्।
Verse 38
ब्रह्मोवाच । तेजोसारमिदं स्वर्गं राज्यं त्वं परिपासि नः । यदर्थं सुतपस्तप्तं वाञ्छसि त्वं ततोऽधिकम्
ब्रह्मोवाच—एष स्वर्गो हि तेजःसारः; अस्माकं राज्यं त्वं परिपासि। किमर्थं सुतपस्तप्तं त्वया? किमिदं स्वर्गादपि अधिकं वाञ्छसि?
Verse 39
वरश्चाप्यवरो दत्तो न मया स्वर्गराज्यता । तस्मात्स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ राज्यं समाचर
वरोऽपि च अवरो दत्तो मया, न तु स्वर्गराज्यता। तस्मात् स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ स्वराज्यं सम्यक् आचर।
Verse 40
देवयोग्यानि तत्रैव कार्य्याणि निखिलान्यपि । भविष्यत्यरसुरश्रेष्ठ नात्र कार्य्या विचारणा
देवयोग्यानि तत्रैव निखिलानि कार्याणि सम्यक् क्रियन्ताम्। भविष्यत्येवासुरश्रेष्ठ, नात्र विचारणा कार्या॥
Verse 42
तारकोऽपि परित्यज्य स्वर्गं क्षितिमथाभ्यगात् । शोणिताख्य पुरे स्थित्वा सर्वराज्यं चकार सः
तारकोऽपि स्वर्गं परित्यज्य ततः क्षितिम् अभ्यगात्। शोणिताख्यपुरे स्थित्वा स सर्वराज्यं चकार॥
Verse 43
देवास्सर्वेऽपि तच्छुत्वा मद्वाक्यं सुप्रणम्य माम् । शक्रस्थानं ययुः प्रीत्या शक्रेण सुस माहिताः
तद्वाक्यं मम श्रुत्वा देवाः सर्वे सुसुप्रणम्य माम्। प्रीत्या शक्रस्थानं ययुः शक्रेण सुसमाहिताः॥
Verse 44
तत्र गत्वा मिलित्वा च विचार्य्य च परस्परम् । ते सर्वे मरुतः प्रीत्या मघवंतं वचोऽब्रुवन्
तत्र गत्वा मिलित्वा च परस्परं विचार्य च। ते सर्वे मरुतः प्रीत्या मघवन्तं वचोऽब्रुवन्॥
Verse 45
देवा ऊचुः । शम्भोर्य्यथा शिवायां वै रुचिजायेत कामतः । मघवंस्ते प्रकर्तव्यं ब्रह्मोक्तं सर्वमेव तत्
देवा ऊचुः—हे मघवन्, यथा शम्भोः शिवायां स्वेच्छया प्रेमरुचिर्जायेत, तथा ब्रह्मणा यदुक्तं तत्सर्वं त्वया सम्यक् कर्तव्यम्।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इत्येवं सर्ववृत्तांतं विनिवेद्य सुरेश्वरम् । जग्मुस्ते सर्वतो देवाः स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः
ब्रह्मोवाच । इत्येवं सर्ववृत्तान्तं विनिवेद्य सुरेश्वरम् । जग्मुस्ते सर्वतो देवाः स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः ॥
Frequently Asked Questions
The devas, oppressed and displaced by the boon-empowered asura Tāraka, approach the presiding authority (narrated by Brahmā) with praise and a formal plea for relief.
It signifies that the disruption is not local but cosmological: when dikpālas and regulatory deities fall under asuric control, loka-dharma and the ordered functioning of the universe are compromised.
The chapter highlights devotion (stuti), refuge (śaraṇāgati), and the necessity of a Śiva-centered remedy when ordinary divine governance is neutralized by boon-protection.