वराङ्ग्याः सुतजन्म-उत्पातवर्णनम् | Birth of Varāṅgī’s Son and the Description of Portents (Utpātas)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सा गर्भमाधत्त वरांगी तत्पुरादरात् । स ववर्द्धाभ्यंतरे हि बहुवर्षैः सुतेजसा

ब्रह्मोवाच । अथ सा वराङ्गी तत्पुरादरात् गर्भमाधत्त । स चाभ्यन्तरे बहुवर्षैः स्वतेजसा ववृद्धे।

Verse 2

ततः सा समये पूर्णे वरांगी सुषुवे सुतम् । महाकायं महावीर्यं प्रज्वलंतं दिशो दश

ततः समये पूर्णे वराङ्गी सुषुवे सुतम् । महाकायं महावीर्यं प्रज्वलन्तं दिशो दश।

Verse 3

तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः । जायमाने सुते तस्मिन्वरांग्यात्सुखदुःखदे

तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः । जायमाने सुते तस्मिन् वराङ्ग्याः सुखदुःखदे।

Verse 4

दिवि भुव्यंतरिक्षे च सर्वलोकभयंकराः । अनर्थसूचकास्तात त्रिविधास्तान्ब्रवीम्यहम्

दिवि भुवि चान्तरिक्षे च सर्वलोकभयङ्कराः। अनर्थसूचकास्तात त्रिविधास्तान् ब्रवीम्यहम्॥

Verse 5

सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः । उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः

सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः। उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः॥

Verse 6

चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुस्सकला दिशः । चुक्षुभुस्सरितस्सर्वाः सागराश्च विशेषतः

चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुः सकला दिशः। चुक्षुभुः सरितः सर्वाः सागराश्च विशेषतः॥

Verse 7

हूत्करानीरयन्धीरान्खरस्पर्शो मरुद्ववौ । उन्मूलयन्महावृक्षान्वात्यानीकोरजोध्वजः

हूत्करान् ईरयन् धीरान् खरस्पर्शो मरुद्ववौ। उन्मूलयन् महावृक्षान् वात्यानीको रजोध्वजः॥

Verse 8

सराह्वोस्सूर्य्यविध्वोस्तु मुहुः परिधयोऽभवन् । महाभयस्य विप्रेन्द्र सूचकास्सुखहारकः

विप्रेन्द्र, मुहुः सूर्ये परिधयः समभवन्, यथा स आहतो विध्वस्त इव; ते महाभयस्य सूचकाः, सुखं हरन्ति।

Verse 9

महीध्रविवरेभ्यश्च निर्घाता भयसूचकाः । रथनिर्ह्रादतुल्याश्च जज्ञिरेऽवसरे ततः

तस्मिन्नेव क्षणे महीध्रविवरेभ्यो भयसूचकाः निर्घाता जज्ञिरे; रथनिर्ह्रादतुल्याः प्रचण्डनिनादाः समुत्थिताः।

Verse 10

सृगालोलूकटंकारैर्वमन्त्यो मुखतोऽनलम् । अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाश्शिवाः

सृगालोलूकटंकारैर्मुखतोऽनलमिव वमन्त्यः; अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाश्शिवाः।

Verse 11

यतस्ततो ग्रामसिंहा उन्नमय्य शिरोधराम् । संगीतवद्रोदनवद्व्यमुचन्विविधान्रवान्

ततः ग्रामसिंहाः शिरोधरामुन्नमय्य, संगीतवद्रोदनवच्च विविधान् रवान् यतस्ततो व्यमुचन्।

Verse 12

खार्काररभसा मत्ताः सुरैर्घ्नंतो रसांखराः । वरूथशस्तदा तात पर्यधावन्नितस्ततः

खार्काररभसा मत्ताः, सुरैर्घ्नन्तो रसाङ्खराः; वरूथशस्तदा तात, पर्यधावन्नितस्ततः।

Verse 13

खगा उदपतन्नीडाद्रासभत्रस्तमानसः । क्रोशंतो व्यग्रचित्ताश्च स्थितमापुर्न कुत्रचित्

रासभत्रस्तमानसः खगा नीडादुदपतन्; क्रोशन्तो व्यग्रचित्ताश्च न कुत्रचित् स्थितिमापुः।

Verse 14

शकृन्मूत्रमकार्षुश्च गोष्ठेऽरण्ये भयाकुलः । बभ्रमुः स्थितिमापुर्नो पशवस्ताडिता इव

भयाकुलाः गोष्ठेऽरण्ये वा शकृन्मूत्रमकार्षुः। ताडिता इव पशवो यथा, तथा बभ्रमुः; न च स्थितिमापुः॥

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकासुरतपोराज्यवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘तारकासुरतपोराज्यवर्णनम्’ नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 16

व्यरुदन्प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः । विनाऽनिलं द्रुमाः पेतुर्ग्रहयुद्धं बभूव खे

व्यरुदन् प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः। विनाऽनिलं द्रुमाः पेतुः, खे ग्रहयुद्धं बभूव च॥

Verse 17

इत्यादिका बहूत्पाता जज्ञिरे मुनिसत्तम । अज्ञानिनो जनास्तत्र मेनिरे विश्वसंप्लवम्

इत्येवं मुनिश्रेष्ठ बहवोऽप्युत्पाता जज्ञिरे। तत्राज्ञानिनो जनाः विश्वसंप्लवमिवागतं मेनिरे॥

Verse 18

अथ प्रजापतिर्नामाकरोत्तस्यासुरस्य वै । तारकेति विचार्यैव कश्यपो हि महौजसः

अथ प्रजापतिः महौजाः कश्यपो विचार्य तस्यासुरस्य नाम चकार—“तारक” इति।

Verse 19

महावीरस्य सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषः । ववृधेत्यश्मसारेण कायेनाद्रिपतिर्यथा

महावीरस्य सहसा प्रकटितात्मपौरुषः स ववृधे; अश्मसारः कायोऽस्य शैलराज इव दृढः।

Verse 20

अथो स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः । तपः कर्तुं जनन्याश्चाज्ञां ययाचे महामनाः

अथ स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः महामनाः तपः कर्तुं जनन्याः आज्ञां ययाचे।

Verse 21

प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः । सर्वदेवजयं कर्तुं तपोर्थं मन आदधे

प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः; सर्वदेवजयं कर्तुं तपोर्थं मन आदधे।

Verse 22

मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः । विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम्

मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः; विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम्।

Verse 23

ऊर्द्ध्वबाहुश्चैकपादो रविं पश्यन्स चक्षुषा । शतवर्षं तपश्चक्रे दृढचित्तो दृढव्रतः

ऊर्ध्वबाहुः एकपादस्थितश्च, रविं चक्षुषा पश्यन्, शतवर्षं दृढचित्तो दृढव्रतस्तपश्चकार।

Verse 24

अंगुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा शत वर्षं च तादृशः । तेपे तपो दृढात्मा स तारकोऽसुरराट्प्रभुः

अङ्गुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा तादृश एव स्थितः शतवर्षाणि । दृढात्मा तारकोऽसुरराट् प्रभुः घोरं तपस्तेपे ॥

Verse 25

शतवर्षं जलं प्राश्नञ्च्छतवर्षं च वायुभुक् । शतवर्ष जले तिष्ठञ्च्छतं च स्थंडिलेऽतपत्

शतवर्षाणि जलमेव प्राश्नात्, शतवर्षाणि वायुभुगभवत् । शतवर्षाणि जले तस्थौ, शतं च स्थण्डिलेऽतपत् ॥

Verse 26

शतवर्षं तथा चाग्नौ शतवर्षमधोमुखः । शतवर्षं तु हस्तस्य तलेन च भुवं स्थित

शतवर्षाणि चाग्नौ तस्थौ, शतवर्षाण्यधोमुखः । शतवर्षाणि हस्ततलेनैव भुवि स्थित्वा घोरं तपोऽकरोत् ॥

Verse 27

शतवर्षं तु वृक्षस्य शाखामालब्य वै मुने । पादाभ्यां शुचिधूमं हि पिबंश्चाधोमुखस्तथा

मुने, शतवर्षाणि वृक्षशाखामालम्ब्याधोमुखः स्थितः । पादाभ्यां शुचिधूममेव पिबन् तिष्ठति स्म ॥

Verse 28

एवं कष्टतरं तेपे सुतपस्स तु दैत्यराट् । काममुद्दिश्य विधिवच्छृण्वतामपि दुस्सहम्

एवं स दैत्यराट् सुतपाः कष्टतरं तपस्तेपे। काममुद्दिश्य विधिवत्—श्रृण्वतामपि दुस्सहम्॥

Verse 29

तत्रैवं तपतस्तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् । शिरसस्सर्वंसंसर्पि महोपद्रवकृन्मुने

तत्रैवं तपसि तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् । शिरसः सर्वतः संसर्पि महोपद्रवकृन्मुने ॥

Verse 30

तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे । अभितो दुःखमापन्नास्सर्वे देवर्षयो मुने

तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे । अभितो दुःखमापन्नाः सर्वे देवर्षयो मुने ॥

Verse 31

इंद्रश्च भयमापेदे ऽधिकं देवेश्वरस्तदा । तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति

इन्द्रश्च भयमापेदेऽधिकं देवेश्वरस्तदा । तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति ॥

Verse 32

अकांडे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभु । इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे

अकाण्डे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभुः । इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे ॥

Verse 33

ततस्सर्वे सुसंमन्त्र्य मिथस्ते निर्जरर्षयः । मल्लोकमगमन्भीता दीना मां समुपस्थिताः

ततः सर्वे निर्जरर्षयः परस्परं सुसंमन्त्र्य भीताः दीनाश्च मम लोकं जग्मुः, शरणार्थं मां समुपस्थिताः।

Verse 34

मां प्रणम्य सुसंस्तूय सर्वे ते क्लिष्टचेतसः । कृतस्वंजलयो मह्यं वृत्तं सर्वं न्यवेदयन्

ते सर्वे क्लिष्टचेतसः मां प्रणम्य सुसंस्तूय कृताञ्जलयः, यद्वृत्तं तत्सर्वं मह्यं न्यवेदयन्।

Verse 35

अहं सर्वं सुनिश्चित्य कारणं तस्य सद्धिया । वरं दातुं गतस्तत्र यत्र तप्यति सोऽसुरः

अहं सर्वं सद्धिया सुनिश्चित्य तस्य तपसः कारणं ज्ञात्वा, यत्र सोऽसुरस्तप्यते तत्र वरदानार्थं गतवान्।

Verse 36

अवोचं वचनं तं वै वरं ब्रूहीत्यहं मुने । तपस्तप्तं त्वया तीव्रं नादेयं विद्यते तव

तं प्रति मया वचनमुक्तं—“वरं ब्रूहि, मुने; त्वया तीव्रं तपस्तप्तं, तव नादेयं किञ्चिदस्ति।”

Verse 37

इत्येवं मद्वचः श्रुत्वा तारकस्स महासुरः । मां प्रणम्य सुसंस्तूय वरं वव्रेऽतिदारुणम्

इति मद्वचः श्रुत्वा तारकः स महासुरो मां प्रणम्य सुसंस्तूय, अतिदारुणं वरं वव्रे।

Verse 38

तारक उवाच । त्वयि प्रसन्ने वरदे किमसाध्यं भवेन्मम । अतो याचे वरं त्वत्तः शृणु तन्मे पितामह

तारक उवाच—त्वयि प्रसन्ने वरदे मम किमसाध्यं भवेत्? अतस्त्वत्तो वरं याचे; तन्मे निवेदनं शृणु, पितामह।

Verse 39

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । देयं वरद्वयं मह्यं कृपां कृत्वा ममोपरि

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम। कृपां कृत्वा ममोपरि देयं वरद्वयं मह्यम्॥

Verse 40

त्वया च निर्मिते लोके सकलेऽस्मिन्महाप्रभो । मत्तुल्यो बलवान्नूनं न भवेत्कोऽपि वै पुमान्

त्वया निर्मितेऽस्मिन् सकले लोके महाप्रभो। मत्तुल्यो बलवान् नूनं न भवेत् कोऽपि वै पुमान्॥

Verse 41

शिववीर्यसमुत्पन्नः पुत्रस्सेनापतिर्यदा । भूत्वा शस्त्रं क्षिपेन्मह्यं तदा मे मरणं भवेत्

शिववीर्यसमुत्पन्नः पुत्रः सेनापतिर्यदा। भूत्वा शस्त्रं क्षिपेन्मह्यं तदा मे मरणं भवेत्॥

Verse 42

इत्युक्तोऽथ तदा तेन दैत्येनाहं मुनीश्वर । वरं च तादृशं दत्त्वा स्वलोकमगमं द्रुतम्

इत्युक्तोऽथ तदा तेन दैत्येनाहं मुनीश्वर। तादृशं वरं दत्त्वा स्वलोकमगमं द्रुतम्॥

Verse 43

दैत्योऽपि स वरं लब्ध्वा मनसेप्सितमुत्तमम् । सुप्रसन्नोतरो भूत्वा शोणिताख्यपुरं गतः

दैत्योऽपि स वरं लब्ध्वा मनसेप्सितमुत्तमम् । सुप्रसन्नोतरो भूत्वा शोणिताख्यपुरं गतः ॥

Verse 44

अभिषिक्तस्तदा राज्ये त्रैलोक्यस्यासुरैस्सह । शुक्रेण दैत्यगुरुणाज्ञया मे स महासुरः

अभिषिक्तस्तदा राज्ये त्रैलोक्यस्यासुरैस्सह । शुक्रेण दैत्यगुरुणाज्ञया मे स महासुरः ॥

Verse 45

ततस्तु स महादैत्योऽभवस्त्रैलोक्यनायकः । स्वाज्ञां प्रवर्तयामास पीडयन्सचराचरम्

ततस्तु स महादैत्योऽभवस्त्रैलोक्यनायकः । स्वाज्ञां प्रवर्तयामास पीडयन्सचराचरम् ॥

Verse 46

राज्यं चकार विधिवस्त्रिलोकस्य स तारकः । प्रजाश्च पालयामास पीडयन्निर्जरादिकान्

राज्यं चकार विधिवस्त्रिलोकस्य स तारकः । प्रजाश्च पालयामास पीडयन्निर्जरादिकान् ॥

Verse 47

ततस्स तारको दैत्यस्तेषां रत्नान्युपाददे । इंद्रादिलोकपालानां स्वतो दत्तानि तद्भयात्

ततः स तारको दैत्यस्तेषां रत्नान्युपाददे—इन्द्रादिलोकपालानां स्वतो दत्तानि तद्भयात्।

Verse 48

इंद्रेणैरावतस्तस्य भयात्तस्मै समर्पितः । कुबेरेण तदा दत्ता निधयो नवसंख्यका

तस्य भयात् इन्द्रेण ऐरावतः स्वगजः तस्मै समर्पितः। तदा कुबेरेणापि नवसंख्यका निधयः तस्मै दत्ताः॥

Verse 49

वरुणेन हयाः शुभ्रा ऋषिभिः कामकृत्तथा । सूर्येणोच्चैश्श्रवा दिव्यो भयात्तस्मै समर्पितः

वरुणेन शुभ्रा हयाः तस्मै दत्ताः; ऋषिभिः कामकृत् तथैव प्रदत्ता। सूर्येण च भयात् दिव्यः उच्चैःश्रवा तस्मै समर्पितः॥

Verse 50

यत्र यत्र शुभं वस्तु दृष्टं तेनासुरेण हि । तत्तद्गृहीतं तरसा निस्सारस्त्रिभवोऽभवत्

यत्र यत्र शुभं वस्तु तेनासुरेण दृष्टं हि। तत्तत् तरसा गृहीतं; निस्सारः त्रिभुवोऽभवत्॥

Verse 51

समुद्राश्च तथा रत्नान्यदुस्तस्मै भयान्मुने । अकृष्टपच्यासीत्पृथ्वी प्रजाः कामदुघाः खिलाः

समुद्राश्च तथा रत्नानि भयान् मुनये तस्मै स्वयमेव ददुः। अकृष्टपच्या पृथ्वी आसीत्; प्रजाः सर्वत्र कामदुघा अभवन्॥

Verse 52

सूर्यश्च तपते तद्वत्तद्दुःखं न यथा भवेत् । चंद्रस्तु प्रभया दृश्यो वायुस्सर्वानुकूलवान्

सूर्यश्च तद्वत् तपते, यथा तद् दुःखहेतुः न भवेत्। चन्द्रस्तु मृदुप्रभया दृश्यः; वायुः सर्वानुकूलवान्॥

Verse 53

देवानां चैव यद्द्रव्यं पितॄणां च परस्य च । तत्सर्वं समुपादत्तमसुरेण दुरात्मना

देवानां पितॄणां चैव परेषां च यदर्थकम् । तत्सर्वं दुरात्मासुरः बलात् समुपाददात् ॥

Verse 54

वशीकृत्य स लोकांस्त्रीन्स्वयमिंद्रो बभूव ह । अद्वितीयः प्रभुश्चासीद्राज्यं चक्रेऽद्भुतं वशी

वशीकृत्य त्रिलोकीं स स्वयमेवेन्द्रतां गतः । अद्वितीयः प्रभुः सन् स राज्यं चक्रेऽद्भुतं वशी ॥

Verse 55

निस्सार्य सकलान्देवान्दैत्यानस्थापयत्ततः । स्वयं नियोजयामास देवयोनिस्स्वकर्मणि

निस्सार्य सकलान् देवान् दैत्यान् तेषु न्यवेशयत् । स्वयं च नियोजयामास स्वकर्मणि यथोचितम् ॥

Verse 56

अथ तद्बाधिता देवास्सर्वे शक्रपुरोगमाः । मुने मां शरणं जग्मुरनाथा अतिविह्वलाः

अथ तद्बाधिताः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः । मुने मां शरणं जग्मुरनाथा अतिविह्वलाः ॥