सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
अध्यायः १० प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। नारदः विधिं ब्रह्माणं पृच्छति—सत्याः देहत्यागानन्तरं शम्भोः लीला आचारश्च कथं, विरहं कथं सोढवान्, ततः किं चकार, कदा किमर्थं हिमवत्प्रदेशं तपःसाधनाय जगाम, तथा पार्वत्याः शिवप्राप्तये कारणभूताः स्थितयः कथं समुपस्थिताः इति। ब्रह्मा पुण्यप्रदं भक्तिवर्धकं वृत्तान्तं कथयति—सत्याः स्मरणेन शोकाकुलः शम्भुः दिगम्बरत्वं गत्वा गृहस्थधर्मं परित्यज्य लोकान् विचचार, क्वचित् दर्शनं दत्त्वा पुनः पर्वतप्रदेशं प्रत्यागच्छत्। एष अध्यायः दैवशोकं योगवैराग्यरूपेण व्याख्याय पार्वत्याः तपः तथा कामक्षयसम्बद्धवृत्तान्तस्य पुनर्मिलनस्य च भूमिं रचयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि ॥
Verse 2
सतीविरहयुक्शंम्भुः किं चक्रे चरितन्तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
सतीविरहदुःखयुक्तः शम्भुः किं चक्रे तदा, कथं च चरितम् । कदा च तपसे हिमवत्प्रस्थमुत्तमं जगाम ॥
Verse 3
शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती
शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती ॥
Verse 4
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम् ॥
Verse 6
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम् ॥
Verse 7
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः; हृदा स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां सस्मार।
Verse 9
दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकन्वै सर्वांल्लीलाविशारदः
अथ दिगम्बरो बभूव, त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम्; पुनर्लीलाविशारदः सर्वाँल्लोकान् बभ्राम।
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 11
समाधाय मनो यत्नात्समाधिन्दुःखनाशिनम । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्
यत्नात् मनः समाधाय स दुःखनाशिनि समाधौ प्रविवेश; तत्रासौ निजमव्ययं स्वरूपं ददर्श।
Verse 12
इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परम्ब्रह्म मायाधीशस्स्वयंप्रभुः
इत्थं चिरतरं स्थाणुः तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः। निर्विकारी परं ब्रह्म मायाधीशः स्वयंप्रभुः स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः॥
Verse 13
ततस्समाधिन्तत्त्याज व्यतीय ह्यमितास्समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः
ततः समाधिं तत्त्याज व्यतीता ह्यमिताः समाः। यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः॥
Verse 14
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम्। पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्॥
Verse 15
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने। अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः॥
Verse 16
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि ॥
Verse 17
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात्
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात् ॥
Verse 18
तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम्
तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम् ॥
Verse 19
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा ॥
Verse 20
तद्दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः
तच्चरितं दृष्ट्वा शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती। अन्तर्यामी हरः स्मित्वा रसां ज्ञात्वाथ वाच॥
Verse 21
धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतंश्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्
धन्यासि त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतश्रमजलान् महातेजस्विनं वरम् ॥
Verse 22
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितस्सदा
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितः सदा ॥
Verse 23
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि ॥
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सताम्प्रियः
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सतां प्रियः ॥
Verse 25
अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यंतिकं च वै
अपि क्षितिः शिवाज्ञां शीघ्रमवगम्य तत्क्षणमेव जगाम। सा ससुता स्वस्थानं प्राप, च नित्यमत्यन्तसुखं लेभे॥
Verse 27
विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्
विश्वेश्वरप्रसादेन भूमिजो ग्रहत्वं प्राप्य, शीघ्रं दिव्यं वरं लोकं जगाम, यः शुक्रलोकादपि परः।
Verse 28
इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोश्शृणु चादरतो मुने
इति शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतं कथितम्। अधुना शम्भोस्तपस्याचरणं मुने, आदरतो शृणु।
Verse 276
स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शंकरम्प्रभुम्
स बालो ‘भौम’ इत्याख्यां प्राप्य, द्रुतं युवा बभूव। तस्यां काश्यां चिरकालं शंकरं प्रभुं सिषेवे।
Frequently Asked Questions
The aftermath of Satī’s separation/death: Śiva’s grief, renunciant shift (digambara, leaving household life), wandering across worlds, and return toward the mountain region—narratively preparing for Pārvatī’s tapas and eventual union.
Śiva’s viraha is presented as yogic transmutation: sorrow becomes detachment and universal wandering becomes a līlā that reorders cosmic conditions for Śakti’s re-manifestation and disciplined approach through tapas.
Śiva as Śambhu/Śaṅkara in ascetic mode (digambara), as the devotee-protecting ‘bhaktaśaṅkara’, and as the līlā-adept wanderer whose movements create the narrative space for Pārvatī’s attainment.