हिमाचलविवाहवर्णनम् — Description of Himācala’s (context for) Marriage / The Himālaya-Marriage Narrative (Chapter Opening)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे हिमाचलविवाहवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे हिमाचलविवाहवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः॥

Verse 2

कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रम्पतिमाप शिवं च सा । एतन्मे पृच्छते सम्यक्कथय त्वं विशेषतः

कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रं पतिमाप शिवं च सा। एतन्मे पृच्छते सम्यक् कथय त्वं विशेषतः॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम् । पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम्

ब्रह्मोवाच। शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम्। पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम्॥

Verse 4

यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा । हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी

यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा। हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी॥

Verse 5

मत्सुतेयमिति ज्ञात्वा सिषेवे मातृवर्चसा । हिमाचलप्रिया मेना सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा

“मत्सुतेयम्” इति ज्ञात्वा मेना हिमाचलप्रिया । मातृवर्चसा तां सिषेवे सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा ॥

Verse 6

यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ । पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे संगता परमेश्वरी

यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ । पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे संगता परमेश्वरी ॥

Verse 7

तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने । शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा

तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने । शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा ॥

Verse 8

तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा । त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता

तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा । त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता ॥

Verse 9

समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः । सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत्

समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः । सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत् ॥

Verse 10

नाम्ना सा पार्वती देवी तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । नारदस्योपदेशाद्वै पतिम्प्राप शिवं पुनः

नाम्ना सा पार्वती देवी सुदुःसहं तपोऽकरोत् । नारदोपदेशतो वै पतिं प्राप शिवं पुनः ॥

Verse 11

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । मेनकायास्समुत्पतिं विवाहं चरितं तथा

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । मेनकायाः समुत्पत्तिं विवाहं चरितं तथा ॥

Verse 12

धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती । अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता

धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती । अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता ॥

Verse 13

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् । विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्द्धनम्

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् । विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्द्धनम् ॥

Verse 14

अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् । पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजास्समृद्धिभाक्

अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् । पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजाः समृद्धिभाक् ॥

Verse 15

द्वैरूप्यं तस्य विख्यातं जंगमस्थिरभेदतः । वर्णयामि समासेन तस्य सूक्ष्मस्वरूपकम्

तस्य द्वैरूप्यं विख्यातं जङ्गमस्थिरभेदतः। तस्य सूक्ष्मस्वरूपकं समासेन वर्णयामि॥

Verse 16

पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः । नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः

पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः। नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः॥

Verse 17

नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृंगसुचित्रितः । सिंहव्याघ्रादिपशुभिस्सेवितस्सुखिभिस्सदा

नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृङ्गसुचित्रितः। सिंहव्याघ्रादिपशुभिः सेवितः सुखिभिः सदा॥

Verse 18

तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः । देवर्षिसिद्धमुनिभिस्संश्रितः शिवसंप्रियः

तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः। देवर्षिसिद्धमुनिभिः संश्रितः शिवसंप्रियः॥

Verse 19

तपस्थानोऽतिपूतात्मा पावनश्च महात्मनाम् । तपस्सिद्धिप्रदोत्यंतं नानाधात्वाकरः शुभः

तपस्थानं परमपवित्रस्वभावं महात्मनामपि पावनं भवति। तत् तपसः परां सिद्धिं प्रयच्छति, शुभं च नानाधात्वाकर इव नानाविधसिद्धिप्रदम्॥

Verse 20

स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः । विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजस्सताम्प्रियः

स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः। विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजः सतां प्रियः॥

Verse 21

कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्म्मवर्द्धनहेतवे । स्वविवाहं कर्त्तुमैच्छत्पितृदेवहितेच्छया

कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्मवर्द्धनहेतवे। स्वविवाहं कर्तुमैच्छत् पितृदेवहितेच्छया॥

Verse 22

तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थमाचिन्त्य कृत्स्नशः । ऊचुः पितॄन्समागत्य दिव्यान्प्रीत्या मुनीश्वर

तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थं सम्यग्विचिन्त्य कृत्स्नशः । दिव्यान् पितॄन् समागत्य प्रीत्या सादरमूचिरे मुनीश्वर ॥

Verse 23

देवा ऊचुः । सर्वे शृणुत नो वाक्यं पितरः प्रीतमानसाः । कर्त्तव्यं तत्तथैवाशु देवकार्य्येप्सवो यदि

देवा ऊचुः । पितरः सर्वे शृणुत नो वाक्यं प्रीतमानसाः । देवकार्य्यसिद्धिमिच्छन्तो यदि तत्तथैवाशु कुरुत ॥

Verse 24

मेना नाम सुता या वो ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी । ताम्विवाह्य च सुप्रीत्या हिमाख्येन महीभृता

मेना नाम सुता या वः ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी । तां हिमाख्येन महीभृता सुप्रीत्या विवाहिता ॥

Verse 25

एवं सर्वमहालाभः सर्वेषां च भविष्यति । युष्माकममराणां च दुःखहानिः पदे पदे

एवं सर्वेषां महालाभो मङ्गलश्च भविष्यति। युष्माकममराणां च पदे पदे दुःखहानिर्भविष्यति॥

Verse 26

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यापरवचः पितरस्ते विमृश्य च । स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः

ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्यापरं वचः पितरस्ते विमृश्य च। स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः॥

Verse 27

ददुर्मेनां सुविधिना हिमागाय निजात्मजाम् । समुत्सवो महानासीत्तद्विवाहे सुमङ्गले

ततो मेना विधिवत् स्वात्मजां हिमगिरये ददौ। तद्विवाहे सुमङ्गले महान् समुत्सवोऽभवत्॥

Verse 28

हर्य्यादयाऽपि ते देवा मुनयश्चापरोखिलाः । आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया

हर्यादयोऽपि ते देवा मुनयश्चापरोखिलाः। आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया॥

Verse 29

उत्सवं कारयामासुर्दत्त्वा दानान्यनेकशः । सुप्रशस्य पितॄन्दिव्यान्प्रशशंसुर्हिमाचलम्

उत्सवं महान्तं कारयामासुः, दानान्यनेकशो बहुधा दत्त्वा। दिव्यान् पितॄन् सुप्रशस्य, पवित्रं गिरिराजं हिमाचलं प्रशशंसुः॥

Verse 30

महामोदान्विता देवास्ते सर्वे समुनीश्वराः । संजग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ

महामोदान्विता देवाः सर्वे समुनीश्वराः। संजग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ॥

Verse 31

कौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम् । आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः

कौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम्। आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः॥

Verse 32

ब्रह्मोवाच मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर । प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

ब्रह्मोवाच—मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर। प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि॥