चाण्डालीसद्गतिवर्णनम् (Cāṇḍālī-sadgati-varṇanam) — “Account of the Cāṇḍālī’s Attainment of a Good Destiny”
नवमेऽध्याये सूतः ऋषीणां प्रश्नानुसारं चाण्डाल्याः सद्गतिवृत्तान्तं वर्णयति। सौमिनी नाम्नी ब्राह्मणी विधवा भूत्वा कामवशेन व्यभिचारिणी जाता। स्वकुलैः परित्यक्ता सा अन्ते शिवप्रभावेण मुक्तिं प्राप्नोति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । चाण्डाली का समाख्याता तत्कथां कथय प्रभो
ऋषय ऊचुः—हे सूतसूते महाभाग! धन्योऽसि त्वं शैवसत्तमः। चाण्डालीति का समाख्याता? तत्कथां कथय प्रभो॥
Verse 2
सूत उवाच । द्विजाः शृणुत सद्भक्त्या तां कथां परमाद्भुताम् । शिवप्रभावसंमिश्रां शृण्वतां भक्तिवर्द्धिनीम्
सूत उवाच—हे द्विजाः! सद्भक्त्या शृणुत तां कथां परमाद्भुताम्। शिवप्रभावसंमिश्रां शृण्वतां भक्तिवर्द्धिनीम्॥
Verse 3
चांडाली सा पूर्वभरेऽभवद्ब्राह्मणकन्यका । सौमिनी नाम चन्द्रास्या सर्वलक्षणसंयुता
सा स्त्री चाण्डालीति ख्याता, पूर्वजन्मनि ब्राह्मणकन्यका। सौमिनी नाम सा चन्द्रास्या सर्वलक्षणसमन्विता॥
Verse 4
अथ सा समये कन्या युवतिः सौमिनी द्विजाः । पित्रा दत्ता च कस्मैचिद्विधिना द्विजसूनवे
अथ सा तदा कन्या युवती सौमिनी द्विजा। पित्रा विधिपूर्वं कस्मैचिद्द्विजसूनवे दत्ता॥
Verse 5
सा भर्तारमनुप्राप्य किंचित्कालं शुभव्रता । रेमे तेन द्विजश्रेष्ठा नवयौवनशालिनी
सा भर्तारं प्राप्य किञ्चित्कालं शुभव्रता। तेन सह रेमे द्विजश्रेष्ठ नवयौवनशालिनी॥
Verse 6
अथ तस्याः पतिर्विप्रस्तरुणस्सुरुजार्दितः । सौमिन्याः कालयोगात्तु पञ्चत्वमगमद्द्विजाः
अथ तस्याः पतिर्विप्रस्तरुणः सुरुजार्दितः । कालयोगात्तु, हे द्विजाः, पञ्चत्वमगमद्, सौमिनी च विधवा बभूव ।
Verse 7
मृते भर्तरि सा नारी दुखितातिविषण्णधीः । किंचित्कालं शुभाचारा सुशीलोवास सद्मनि
मृते भर्तरि सा नारी दुःखितातिविषण्णधीः । शुभाचारपरायणा सुशीला च, किंचित्कालं सद्मनि एवावसत् ।
Verse 8
ततस्सा मन्मथाविष्टहृदया विधवापि च । युवावस्थाविशेषेण बभूव व्यभिचारिणी
ततः सा मन्मथाविष्टहृदया विधवापि च । युवावस्थाविशेषेण बभूव व्यभिचारिणी ॥
Verse 9
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां चाण्डालीसद्गतिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां चाण्डालीसद्गतिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 10
कश्चिच्छूद्रवरस्तां वै विचरन्तीं निजेच्छया । दृष्ट्वा वने स्त्रियं चक्रे निनाय स्वगृहं तत
कश्चित् शूद्राधमः कुदाचारः स्वेच्छया वने विचरन्तीं तां स्त्रियम् दृष्ट्वा बलात् गृहीत्वा स्वगृहं निनाय।
Verse 11
अथ सा पिशिताहारा नित्यमापीतवारुणी । अजीजनत्सुतान्तेन शूद्रेण सुरतप्रिया
अथ सा पिशिताहारा नित्यम् आपीतवारुणी सुरतप्रिया तेन शूद्रेण सुतं जनयामास।
Verse 12
कदाचिद्भर्तरि क्वापि याते पीतसुराथ सा । इयेष पिशिताहारं सौमिनी व्यभिचारिणी
कदाचित् भर्तरि क्वापि याते, पीतसुराथ सा सौमिनी व्यभिचारिणी पिशिताहारम् इयेष।
Verse 13
ततो मेषेषु बद्धेषु गोभिस्सह बहिर्व्रजे । निशामुखे तमोऽन्धे हि खड्गमादाय सा ययौ
ततो मेषेषु बद्धेषु गोभिः सह बहिर्व्रजे, निशामुखे तमोऽन्धे हि खड्गम् आदाय सा ययौ।
Verse 14
अविमृश्य मदावेशान्मेषबुद्याऽऽमिष प्रिया । एकं जघान गोवत्सं क्रोशंतमतिदुर्भगा
अविमृश्य मदावेशात् पिशितप्रिया अतिदुर्भगा मेषबुद्ध्या एकं गोवत्सं क्रोशन्तं जघान।
Verse 15
हतं तं गृहमानीय ज्ञात्वा गोवत्समंगना । भीता शिवशिवेत्याह केनचित्पुण्यकर्मणा
सा गोवत्ससदृशी मृद्वी तं हतं गृहमानीय ज्ञात्वा भीता सती केनचित् पूर्वपुण्यप्रभावेन “शिव शिव” इति व्याहरत्।
Verse 16
सा मुहूर्तं शिवं ध्यात्वामिषभोजनलालसा । छित्त्वा तमेव गोवत्सं चकाराहारमीप्सितम्
सा मांसभोजनलालसा मुहूर्तं शिवं ध्यात्वा तमेव गोवत्सं छित्त्वा स्वेच्छितमाहारं चकार।
Verse 17
एवं बहुतिथे काले गते सा सौमिनी द्विजाः । कालस्य वशमापन्ना जगाम यमसंक्षयम्
एवं बहुतिथे काले गते सा सौमिनी द्विजाः। कालस्य वशमापन्ना जगाम यमसंक्षयम्॥
Verse 18
यमोऽपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम् । निवर्त्य निरयावासाच्चक्रे चाण्डालजातिकाम्
यमोऽपि धर्ममालोक्य तस्याः कर्म च पौर्विकम्। निवर्त्य निरयावासाच्चक्रे चाण्डालजातिकाम्॥
Verse 19
साथ भ्रष्टा यमपुराच्चाण्डालीगर्भमाश्रिता । ततो बभूव जन्मान्धा प्रशांतांगारमेचका
सा ततो भ्रष्टा यमपुराच्चाण्डालीगर्भमाश्रिता। ततो बभूव जन्मान्धा प्रशान्ताङ्गारमेचका॥
Verse 20
जन्मान्धा साथ बाल्येऽपि विध्वस्तपितृमातृका । ऊढा न केनचिद्दुष्टा महाकुष्ठरुजार्दिता
सा जन्मान्धा बभूव, बाल्येऽपि पितृमातृविहीना। दुष्टा सा केनचिदपि नोढा, महाकुष्ठरुजार्दिता॥
Verse 21
ततः क्षुधार्दिता दीना यष्टिपाणिर्गतेक्षणा । चाण्डालोच्छिष्टपिंडेन जठराग्निमतपर्यत्
ततः क्षुधार्दिता दीना यष्टिपाणिर्गतेक्षणा। चाण्डालोच्छिष्टपिण्डेन जठराग्निं शमयामास॥
Verse 22
एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा स्वविपुलं वयः । जरयाग्रस्तसवार्ङ्गी दुःखमाप दुरत्ययम्
एवं कृच्छ्रेण महता नीत्वा स्वविपुलं वयः । जरयाग्रस्तसर्वाङ्गी दुःखमाप दुरत्ययम् ॥
Verse 23
कदाचित्साथ चांडाली गोकर्णं तं महाजनान् । आयास्यंत्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽन्वगान्
कदाचित्सा च चाण्डाली गोकर्णं तं महाजनान् । आयास्यन्त्यां शिवतिथौ गच्छतो बुबुधेऽन्वगात् ॥
Verse 24
अथासावपि चांडाली वसनासनतृष्णया । महाजनान् याचयितुं संचचार शनैः शनैः
अथासावपि चाण्डाली वसनासनतृष्णया । महाजनान् याचयितुं सञ्चचार शनैः शनैः ॥
Verse 25
गत्वा तत्राथ चांडाली प्रार्थयन्ती महाजनान् । यत्र तत्र चचारासौ दीनवाक्प्रसृताञ्जलिः
गत्वा तत्राथ चाण्डाली प्रार्थयन्ती महाजनान् । यत्र तत्र चचारासौ दीनवाक्प्रसृताञ्जलिः ॥
Verse 26
एवमभ्यर्थयंत्यास्तु चांडाल्याः प्रसृताञ्जलौ । एकः पुण्यतमः पान्थः प्राक्षिपद्बिल्वमंजरीम्
एवमभ्यर्थयन्त्यास्तु चाण्डाल्याः प्रसृताञ्जलौ । एकः पुण्यतमः पान्थः प्राक्षिपद्बिल्वमञ्जरीम् ॥
Verse 27
तामंजलौ निपतिता सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्यमिति मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा
तामंजलौ निपतिता सा विमृश्य पुनः पुनः । अभक्ष्यमिति मत्वाथ दूरे प्राक्षिपदातुरा ॥
Verse 28
तस्याः कराद्विनिर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके
तस्याः कराद्विनिर्मुक्ता रात्रौ सा बिल्वमंजरी । पपात कस्यचिद्दिष्ट्या शिवलिंगस्य मस्तके ॥
Verse 29
सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पान्थजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः
सैवं शिवचतुर्दश्यां रात्रौ पान्थजनान्मुहुः । याचमानापि यत्किंचिन्न लेभे दैवयोगतः ॥
Verse 30
एवं शिवचतुर्दश्या व्रतं जातं च निर्मलम् । अज्ञानतो जागरणं परमानन्ददायकम्
एवं शिवचतुर्दश्याः व्रतं निर्मलं पुण्यं च भवति; अज्ञानतः कृतमपि जागरणं शिवकृपया परमानन्दप्रदं भवति।
Verse 31
ततः प्रभाते सा नारी शोकेन महता वृता । शनैर्निववृते दीना स्वदेशायैव केवलम्
ततः प्रभाते सा नारी महाशोकेन समावृता; दीना शनैः निववृते, स्वदेशमेव प्रत्यगच्छत्।
Verse 32
श्रांता चिरोपवासेन निपतंती पदेपदे । अतीत्य तावतीं भूमिं निपपात विचेतना
चिरोपवासेन श्रान्ता पदे पदे निपतन्ती। तावतीं भूमिमतीत्य सा विचेतना भूमौ निपपात॥
Verse 33
अथ सा शंभुकृपया जगाम परमं पदम् । आरुह्य सुविमानं च नीतं शिवगणैर्द्रुतम्
अथ सा शंभुकृपया परमं पदं जगाम। सुविमानमारुह्य शिवगणैर्द्रुतं नीयमाना॥
Verse 34
आदौ यदेषा शिवनाम नारी प्रमादतो वाप्यसती जगाद । तेनेह भूयः सुकृतेन विप्रा महाबलस्थानमवाप दिव्यम्
आदौ यदेषा नारी प्रमादतोऽप्यसती शिवनाम जगाद। तेनैव सुकृतेन विप्र, इहैव भूयः दिव्यं महाबलस्थानमवाप॥
Verse 35
श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके । कृत्वा जागरणं सा हि चक्रे बिल्वार्चनं निशि
श्रीगोकर्णे शिवतिथावुपोष्य शिवमस्तके। कृत्वा जागरणं सा हि निशि बिल्वैः समर्चयत्॥
Verse 36
अकामतः कृतस्यास्य पुण्यस्यैव च तत्फलम् । भुनक्त्यद्यापि सा चैव महाबलप्रसादतः
अकामतः कृतस्यास्य पुण्यस्यैव च तत्फलम्। भुनक्त्यद्यापि सा चैव महाबलप्रसादतः॥
Verse 37
एवंविधं महालिंगं शंकरस्य महाबलम् । सर्वपापहरं सद्यः परमानन्ददायकम्
एवंविधं महालिङ्गं शङ्करस्य महाबलम् । सर्वपापहरं सद्यः परमानन्ददायकम् ॥
Verse 38
एवं वः कथितं विप्रा माहात्म्यं परमं मया । महाबलाभिधानस्य शिवलिंगवरस्य हि
एवं वः कथितं विप्रा माहात्म्यं परमं मया । महाबलाभिधानस्य शिवलिङ्गवरस्य हि ॥
Verse 39
अथान्यदपि वक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य चाद्भुतम् । श्रुतमात्रेण येनाशु शिवे भक्तिः प्रजायते
अथान्यदपि वक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य चाद्भुतम् । श्रुतमात्रेण येनाशु शिवे भक्तिः प्रजायते ॥
Frequently Asked Questions
It presents a redemption-argument through narrative: a brāhmaṇa widow (Sauminī) falls into transgressive conduct, is expelled as a social pollutant, yet the chapter’s stated aim (sadgati) frames how Śiva’s power can convert even stigmatized existence into a spiritually favorable end.
They function as symbolic intensifiers of impurity and exclusion—testing the limits of ritual-social identity—so the text can foreground a Śaiva soteriology where grace and devotion are stronger than inherited status, and where moral rupture becomes the occasion for purification and reorientation toward Śiva.
No distinct iconographic form (e.g., a named Rudra-mūrti or Pārvatī-svarūpa) is foregrounded in the sampled verses; the emphasis is on Śiva’s generalized prabhāva (efficacious power) as the salvific principle operating through the narrative arc toward sadgati.