ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनम् (Brāhmaṇī-Svargati-Varṇana: Account of a Brāhmaṇa Woman’s Ascent to Heaven)
अस्मिन्नध्याये सूतः नन्दिकेश्वरलिङ्गमाहात्म्यप्रसङ्गे ब्राह्मणगृहस्य दृष्टान्तकथां वर्णयति। रात्रौ प्राङ्गणे बद्धा गौः, दुग्धेच्छया ब्राह्मणः वत्समाह्वयति; वत्सबन्धने तस्य प्रतिरोधे च क्रोधः समुत्पद्य कठोरकर्म प्रवर्तते। गौः रोदनलक्षणैः दुःखं प्रकाशयति, वत्सश्च कारणं पृच्छति; ततो धर्मोपदेशरूपो संवादः प्रवर्तते। गौसेवायां दयाशमयोः महत्त्वं, कृत्ये भावे च फलसम्बन्धः, इति पुराणोक्तं कर्मफलनियमं सूच्यते। उपसंहारे ‘ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनम्’ इति नाम्ना, नन्दिकेश्वरलिङ्गसम्बद्धपुण्यप्रभावात् स्वर्गगतिफलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । गौश्चैकाप्यभवत्तत्र ह्यंगणे बंधिता शुभा । तदैव ब्राह्मणो रात्रावाजगाम बहिर्गतः
सूत उवाच—तत्राङ्गणे शुभा गौरेका अपि बद्धा आसीत्; तदैव रात्रौ बहिर्गतो ब्राह्मणोऽपि प्रत्यागच्छत्।
Verse 2
स उवाच प्रियां स्वीयां दृष्ट्वा गामंगणे स्थिताम् । अदुग्धां खेदनिर्विण्णो दोग्धुकामो मुनीश्वराः
स स्वीयां प्रियां गामङ्गणे स्थितामदुग्धां दृष्ट्वा खेदेन निर्विण्णो मुनीश्वरः दोग्धुकामः उवाच।
Verse 3
गौः प्रिये नैव दुग्धा ते सेत्युक्ता वत्समानयत् । दोहनार्थं समाहूय स्त्रियं शीघ्रतरं तदा
गौः उवाच—“प्रिये, नैव दुग्धा अहम्” इति उक्त्वा वत्समानयत्; ततः दोहनार्थं स्त्रियं शीघ्रतरं समाहूय।
Verse 4
वत्सं कीले स्वयं बद्धुं यत्नं चैवाकरोत्तदा । ब्राह्मणस्स गृहस्वामी मुनयो दुग्धलालसः
तदा गृहस्वामी ब्राह्मणः स्वयमेव वत्सं कीले बद्धुं यत्नं अकरोत्; मुनयः दुग्धलालसाः आवश्यकं प्रतीक्षमाणाः तस्थुः।
Verse 5
वत्सोपि कर्षमाणश्च पादे वै पादपीडनम् । चकार ब्राह्मणश्चैव कष्टं प्राप्तश्च सुव्रताः
वत्सोऽपि कर्षमाणः पादे पादपीडनं चकार; ब्राह्मणोऽपि दुःखं लेभे। एवं सुव्रतः कष्टं प्राप्तवान्॥
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नंदिकेश्वरलिंगमाहात्म्यवर्णने ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां नन्दिकेश्वरलिङ्गमाहात्म्यवर्णने ब्राह्मणीस्वर्गतिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 7
वत्सोपि पीडितस्तेन श्रांतश्चैवाभवत्तदा । दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधेन द्विजन्मना
वत्सोऽपि तेन पीडितः श्रान्तश्चाभवत्तदा । दुग्धा गौर्मोचितो वत्सो न क्रोधं त्यक्तवान् द्विजः ॥
Verse 8
गौर्दोग्धुं महत्प्रीत्या रोदनं चाकरोत्तदा । दृष्ट्वा च रोदनं तस्या वत्सो वाक्यमथाब्रवीत्
गौर्दोग्धुं महतीं प्रीतिं कृत्वा रोदनमकरोत् तदा । तस्या रोदनं दृष्ट्वा वत्सो वाक्यमथाब्रवीत् ॥
Verse 9
वत्स उवाच । कथं च रुद्यते मातः किन्ते दुःखमुपस्थितम् । तन्निवेदय मे प्रीत्या तच्छ्रुत्वा गौरवोचत
वत्स उवाच—कथं च रुद्यसे मातः किं ते दुःखमुपस्थितम् । तन्निवेदय मे प्रीत्या; तच्छ्रुत्वा गौरी उवाच ॥
Verse 10
श्रूयतां पुत्र मे दुःखं वक्तुं शक्नोम्यहं न हि । दुष्टेन ताडितत्वं च तेन दुःखं ममाप्यभूत्
शृणु पुत्र मम दुःखं; वक्तुं तदहं सम्यक् न शक्नोमि। दुष्टेन ताडितत्वात् तेनैव ममापि शोकः समुत्पन्नः॥
Verse 11
सूत उवाच । स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः प्रत्यबोधयत् । प्रत्युवाच स्वजननीं प्रारब्धपरिनिष्ठितः
सूत उवाच। स्वमातुर्वचनं श्रुत्वा स वत्सः तदर्थं प्रत्यबुध्यत। प्रारब्धपरिनिष्ठितः सन् स्वजननीं प्रत्युवाच॥
Verse 12
किं कर्त्तव्यं क्व गंतव्यं कर्मबद्धा वयं यतः । कृतं चैव यथापूर्वं भुज्यते च तथाधुना
किं कर्तव्यं कुत्र गन्तव्यं कर्मबद्धा वयं यतः। यथापूर्वं कृतं कर्म तथैवाधुना भुज्यते॥
Verse 13
हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते । दुःखदाता न कोप्यस्ति सुखदाता न कश्चन
हसता क्रियते कर्म रुदता परिभुज्यते। दुःखदाता न कोऽप्यस्ति सुखदाता न कश्चन॥
Verse 14
सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता । अहं चापि करोम्यत्र मिथ्याज्ञानं तदोच्यते
सुखदुःखे परो दत्त इत्येषा कुमतिर्मता। अहं चापि करोमीति मिथ्याज्ञानं तदुच्यते॥
Verse 15
स्वकर्मणा भवेद्दुखं सुखं तेनैव कर्मणा । तस्माच्च पूज्यते कर्म सर्वं कर्मणि संस्थितम
स्वकर्मणा दुःखं भवति, तेनैव कर्मणा सुखमपि भवति। तस्मात् कर्म पूज्यं, सर्वं हि कर्मणि संस्थितम्॥
Verse 16
त्वं चैवाहं च जननी इमे जीवादयश्च ये । ते सर्वे कर्मणा बद्धा न शोच्याः कर्हिचित्त्वया
त्वं च अहं च जननी च, ये चेमे जीवादयः सर्वे। ते सर्वे कर्मणा बद्धाः; तस्मात् त्वया कर्हिचिदपि न शोच्याः॥
Verse 17
सूत उवाच । एवं श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचनं ज्ञानगर्भितम् । पुत्रशोकान्विता दीना सा च गौरब्रवीदिदम्
सूत उवाच—एवं स्वपुत्रस्य ज्ञानगर्भितं वचनं श्रुत्वा। पुत्रशोकान्विता दीना सा गौरी इदं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 18
गौरुवाच । वत्स सर्वं विजानामि कर्माधीनाः प्रजा इति । तथापि मायया ग्रस्ता दुःखं प्राप्नोम्यहं पुनः
गौर्युवाच—वत्स, सर्वं विजानामि यत् प्रजाः कर्माधीनाः; तथापि मायया ग्रस्ता पुनरहं दुःखमनुभवामि।
Verse 19
रोदनं च कृतं भूरि दुःखशान्तिर्भवेन्नहि । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रसूं वत्सोऽब्रवीदिदम्
भूरि रोदनं कृतं चेत् दुःखशान्तिर्न भवेत्; इत्येतद्वचनं श्रुत्वा वत्सः प्रसूं प्रत्यब्रवीत्।
Verse 20
वत्स उवाच । यद्येवं च विजानामि पुनश्च रुदनं कुतः । कृत्वा च साध्यते किञ्चित्तस्माद्दुःखं त्यजाधुना
वत्स उवाच—यद्येवं विजानामि, पुनः रुदनं कुतः? कृत्वा हि किञ्चित् साध्यते; तस्मादधुना दुःखं त्यज।
Verse 21
सूत उवाच । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता । निःश्वस्याति तदा धेनुर्वत्सं वचनमब्रवीत्
सूत उवाच—एवं पुत्रवचः श्रुत्वा तन्माता दुःखसंयुता। निःश्वस्य तदा धेनुः वत्सं प्रति वचनमब्रवीत्।
Verse 22
गौरुवाच । मम दुःखं तदा गच्छेद्यथा दुखं तथाविधम् । भवेद्धि ब्राह्मणस्यापि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
गौर्युवाच—मम दुःखं तदा गच्छेत् यथा तादृशं दुःखं निवर्तते। ब्राह्मणस्यापि हि एवं दुःखं भवेत्; सत्यमेतदहं ब्रवीमि।
Verse 23
प्रातश्चैव मया पुत्र शृंगाभ्यां हि हनिष्यते । हतस्य जीवितं सद्यो यास्यत्यस्य न संशयः
प्रातःकाले मया पुत्र शृङ्गाभ्यां निहनिष्यते । हतस्य जीवितं सद्यः प्राणान् त्यक्ष्यति न संशयः ॥
Verse 24
वत्स उवाच । प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना । अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे
वत्स उवाच । प्रथमं यत्कृतं कर्म तत्फलं भुज्यतेऽधुना । अस्याश्च ब्रह्महत्याया मातः किं फलमाप्स्यसे ॥
Verse 25
समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां भवेज्जन्म च भारते । तयोः क्षये च भोगेन मातर्मुक्तिरवाप्यते
भारते, समाभ्यां पुण्यपापाभ्यां जन्म भवति; तयोः भोगेन क्षये, हे मातः, मुक्तिरवाप्यते।
Verse 26
कदापि कर्मणो नाशः कदा भोगः प्रजायते । तस्माच्च पुनरेवं त्वं कर्म मा कर्तुमुद्यता
कर्मणो नाशः कदापि न; कदा वा भोगः प्रजायते। तस्मात् पुनरेवं त्वं बन्धकं कर्म कर्तुम् मा उद्यता भव।
Verse 27
अहं कुतस्ते पुत्रोद्य त्वं माता कुत एव च । वृथाभिमानः पुत्रत्वे मातृत्वे च विचार्य्यताम्
अहं कुतस्ते पुत्रोऽद्य? त्वं माता कुत एव च? पुत्रत्वे मातृत्वे च वृथाभिमानः सम्यग्विचार्य परित्यज्यताम्।
Verse 28
क्व माता क्व पिता विद्धि क्व स्वामी क्व कलत्रकम् । न कोऽपि कस्य चास्तीह सर्वेपि स्वकृतं भुजः
क्व माता क्व पिता ज्ञेयं, क्व स्वामी क्व कलत्रकम्? इह कस्यापि कस्यचित् नास्ति स्वत्वम्; सर्वे स्वकृतकर्मफलमेव भुञ्जते।
Verse 29
एवं ज्ञात्वा त्वया मातर्दुःखं त्याज्यं सुयत्नतः । सुभगाचरणं कार्यं परलोकसुखेप्सया
एवं ज्ञात्वा त्वया मातः दुःखं सुयत्नतः त्याज्यम्। परलोकसुखेप्सया सुभगाचारः सम्यक् कर्तव्यः।
Verse 30
गौरुवाच । एवं जानाम्यहं पुत्र माया मां न जहात्यसौ । त्वद्दुःखेन सुदुःखं मे तस्मै दास्ये तदेव हि
गौर्युवाच—एवं जानाम्यहं पुत्र, माया मां न जहात्यसौ। त्वद्दुःखेन सुदुःखं मे, तस्मै दास्ये तदेव हि।
Verse 31
पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह । तत्स्थलं च मया दृष्टं हत्या मे हि गमिष्यति
पुनश्च ब्रह्महत्याया नाशो यत्र भवेदिह। तत्स्थलं च मया दृष्टं, हत्या मे हि गमिष्यति।
Verse 32
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोर्द्विजोत्तमाः । मौनत्वं स्वीकृतं तत्र वत्सेनोक्तं न किञ्चन
सूत उवाच—एतद्वचनं श्रुत्वा स्वमातुर्गोः सम्बन्धि, द्विजोत्तमाः, स वत्सः तत्र मौनमेव स्वीकृत्य किञ्चिदपि नाभाषत।
Verse 33
तयोस्तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा । हृदा विचारयामास विस्मितो हि मुनीश्वराः
तयोः सम्बन्धि तदद्भुतं वृत्तं श्रुत्वा पान्थो द्विजस्तदा, मुनीश्वराः, विस्मितहृदयः स्वहृदि तद्विचारयामास।
Verse 34
इदमत्यद्भुतं वृत्तं दृष्ट्वा प्रातर्मया खलु । गंतव्यं पुनरेवातो गंतव्यं तत्स्थलं पुनः
प्रातरिदं परमाद्भुतं वृत्तं मया दृष्टम्; अतः खलु पुनरेव गन्तव्यं, तदेव स्थलम् पुनरपि गन्तव्यम्।
Verse 35
सूत उवाच । विचार्येति हृदा विप्रः स द्विजाः सेवकेन च । सुष्वाप तत्र जननीभक्तः परमविस्मितः
सूत उवाच। इति हृदा विचार्य स विप्रः स द्विजैः सेवकेन च। तत्र सुष्वाप जननीभक्तः परमविस्मितः॥
Verse 36
प्रातःकाले तदा जाते गृहस्वामी समुत्थितः । बोधयामास तं पान्थं वचनं चेदमब्रवीत्
प्रातःकाले समुत्पन्ने गृहस्वामी समुत्थितः । पान्थं तं प्रबोध्येदं वचनं तमुवाच ह ॥
Verse 37
द्विज उवाच । स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् । स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह
द्विज उवाच । स्वपिषि त्वं किमर्थं हि प्रातःकालो भवत्यलम् । स्वयात्रां कुरु तं देशं गमनेच्छा च यत्र ह ॥
Verse 38
तेनोक्तं श्रूयताम्ब्रह्मञ्च्छरीरे सेवकस्य मे । वर्तते हि व्यथा स्थित्वा मुहूर्तं गम्यते ततः
तेनोक्तं श्रूयतां ब्रह्मन् सेवकस्य मम शरीरे । वर्तते हि व्यथा काचिन्मुहूर्तं स्थित्वा गम्यते ततः ॥
Verse 39
सूत उवाच । इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा । तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम्
सूत उवाच । इत्येवं च मिषं कृत्वा सुष्वाप पुरुषस्तदा । तद्वृत्तमखिलं ज्ञातुमद्भुतं विस्मयावहम् ॥
Verse 40
दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति । उवाच गंतुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः
दोहनस्य तदा काले ब्राह्मणः स्वसुतं प्रति । उवाच गंतुकामश्च कार्यार्थं कुत्रचिच्च सः ॥
Verse 41
पितोवाच । मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः । धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा
पितोवाच । मया तु गम्यते पुत्र कार्यार्थं कुत्रचित्पुनः । धेनुर्दोह्या त्वया वत्स सावधानादियं निजा ॥
Verse 42
सूत उवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरस्स जगाम च कुत्रचित् । पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा
सूत उवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणवरस्स जगाम च कुत्रचित् । पुत्रः समुत्थितस्तत्र वत्सं च मुक्तवांस्तदा ॥
Verse 43
माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयन्तदा । द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम्
माता च तस्य दोहार्थमाजगाम स्वयन्तदा । द्विजपुत्रस्तदा वत्सं खिन्नं कीलेन ताडितम् ॥
Verse 44
बंधनार्थं हि गोः पार्श्वमनयद्दुग्धलालसः । पुनर्गौश्च तदा क्रुद्धा शृंगेनाताडयच्च तम्
दुग्धलालसः स गोः पार्श्वं बन्धनार्थं समनयत् । तदा सा गौः क्रुद्धा शृङ्गेण तमपि पुनराताडयत् ॥
Verse 45
पपात मूर्च्छां संप्राप्य सोपि मर्मणि ताडितः । लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः
पपात मूर्च्छां संप्राप्य सोऽपि मर्मणि ताडितः । लोकाश्च मिलितास्तत्र गवा बालो विहिंसितः ॥
Verse 46
जलं जलं वदन्तस्ते पित्राद्या यत्र संस्थिताः । यत्नश्च क्रियते यावत्तावद्बालो मृतस्तदा
तत्र पित्रादयः संस्थिताः “जलं जलम्” इति निरन्तरं वदन्ति स्म। यावत् प्रयत्नः क्रियते तावत् तस्मिन्नन्तरे बालकः प्राणान् त्यक्तवान्।
Verse 47
मृते च बालके तत्र हाहाकारो महानभूत् । तन्माता दुःखिता ह्यासीद्रुरोद च पुनः पुनः
तत्र बालके मृते महाहाहाकारः समभवत्। तस्य माता दुःखार्ता सती पुनः पुनः रुरोद।
Verse 48
किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहति । रुदित्वेति तदा गां च ताडयित्वा व्यमोचयत्
“किं करोमि? क्व गच्छामि? को मे दुःखं व्यपोहति?” इति रुदित्वा तदा गां ताडयित्वा व्यमोचयत्।
Verse 49
श्वेतवर्णा तदा सा गौर्द्रुतं श्यामा व्यदृश्यत । अहो च दृश्यतां लोकाश्चुक्रुशुश्च परस्परम्
श्वेतवर्णा सा गौस्तदा सहसा श्यामवर्णा व्यदृश्यत। “अहो, पश्यत” इति लोकाः परस्परं चुक्रुशुः।
Verse 50
ब्राह्मणश्च तदा पान्र्थौ दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः । यत्र गौश्च गतस्तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः
ब्राह्मणश्च तदा पन्थौ दृष्ट्वाश्चर्यं विनिर्गतः । यत्र गौश्च गतस्तत्र तामनु ब्राह्मणो गतः ॥
Verse 51
ऊर्ध्वपुच्छं तदा कृत्वा शीघ्रं गौर्नर्मदां प्रति । आगत्य नन्दिकस्यास्य समीपे नर्मदाजले
तदा सा गौः ऊर्ध्वपुच्छं कृत्वा शीघ्रं नर्मदां प्रति जगाम। नर्मदाजले आगत्यासौ नन्दिकेश्वरस्यास्य समीपे स्थित्वा तत्रैव न्यवसत्॥
Verse 52
संनिमज्य त्रिवारं तु श्वेतत्वं च गता हि सा । यथागतं गता सा च ब्राह्मणो विस्मयं गतः
सा तु त्रिवारं संनिमज्य निश्चयेन श्वेतत्वं जगाम। यथागतं तथैव प्रत्यागता, ब्राह्मणोऽपि विस्मयं गतः॥
Verse 53
अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम् । स्वयं ममज्ज तत्रासौ ब्राह्मणस्सेवकस्तथा
अहो धन्यतमं तीर्थं ब्रह्महत्यानिवारणम्। तत्रासौ ब्राह्मणसेवकः स्वयं ममज्ज तथैव॥
Verse 54
निमज्ज्य हि गतौ तौ च प्रशंसन्तौ नदी च ताम् । मार्गे च मिलिता काचित्सुन्दरी भूषणान्विता
तौ हि निमज्ज्य गतौ मार्गे तां नदीं प्रशंसन्तौ। मार्गे च काचित् सुन्दरी भूषणान्विता सममिलत्॥
Verse 55
तयोक्तं तं च भोः पांथ कुतो यासि सुविस्मितः । सत्यं ब्रूहि च्छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः
तयोक्तं तं च भोः पांथ कुतो यासि सुविस्मितः । सत्यं ब्रूहि छलं त्यक्त्वा विप्रवर्य ममाग्रतः ॥
Verse 56
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् । पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा द्विजेनोक्तं यथातथम् । पुनश्चायं द्विजस्तत्र स्त्रियोक्तः स्थीयतां त्वया ॥
Verse 57
तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितस्य ब्राह्मणस्ततः । प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च
तयोक्तं च समाकर्ण्य स्थितस्य ब्राह्मणस्ततः । प्रत्युवाच विनीतात्मा कथ्यते किं वदेति च ॥
Verse 58
सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् । तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः
सा चाह पुनरेवात्र त्वया दृष्टं स्थलं च यत् । तत्राधुना क्षिपास्थीनि मातुः किं गम्यतेऽन्यतः ॥
Verse 59
तव माता पान्थवर्य्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् । देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छंभोर्यास्यति सद्गतिम्
तव माता पान्थवर्य साक्षाद्दिव्यमयं वरम् । देहं धृत्वा द्रुतं साक्षाच्छंभोर्यास्यति सद्गतिम् ॥
Verse 60
वैशाखे चैव संप्राप्ते सप्तम्याश्च दिने शुभे । सितेपक्षे सदा गंगा ह्यायाति द्विजसत्तम
वैशाखमासे संप्राप्ते शुभे सितपक्षसप्तम्यां दिने। गङ्गा सदा प्रादुर्भवति द्विजसत्तम॥
Verse 61
अद्यैव सप्तमी या सा गंगारूपास्ति तत्र वै । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी सा गंगा मुनिसत्तमाः
अद्यैव या सप्तमी सा तत्र गङ्गारूपा वर्तते। इत्युक्त्वा सा देवी गङ्गा अन्तर्दधे मुनिसत्तम॥
Verse 62
निवृत्तश्च द्विजः सोपि मात्रस्थ्यर्द्धं स्ववस्त्रतः । क्षिपेद्यावत्तत्र तीर्थे तावच्चित्रमभूत्तदा
निवृत्तोऽसौ द्विजोऽपि स्ववस्त्रात् मात्रास्थ्यर्द्धं यथाशक्ति। तस्मिन् तीर्थे क्षिपन् यावत्तावत् तत्र चित्रमभूत्तदा॥
Verse 63
दिव्यदेहत्वमापन्ना स्वमाता च व्यदृश्यत । धन्योसि कृतकृत्योसि पवित्रं च कुलं त्वया
ततः स्वमाता दिव्यदेहत्वमापन्ना प्रादुरभवत्, उवाच च— “धन्योऽसि, कृतकृत्योऽसि; त्वया च कुलमिदं पवित्रं कृतम्।”
Verse 64
धनं धान्यं तथा चायुर्वंशो वै वर्द्धतां तव । इत्याशिषं मुहुर्दत्त्वा स्वपुत्राय दिवं गता
“धनं धान्यं च ते नित्यं वर्धतां, आयुर्वंशश्च समृद्धिमाप्नुयात्।” इत्येवं मुहुर्मुहुराशिषं दत्त्वा स्वपुत्राय सा दिवं जगाम।
Verse 65
तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम् । शंकरस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्
तत्र भुक्त्वा सुखं भूरि चिरकालं महोत्तमम्। शंकरस्य प्रसादेन गता सा ह्युत्तमां गतिम्॥
Verse 66
ब्राह्मणश्च सुतस्तस्याः क्षिप्त्वास्थीनि पुनस्ततः । प्रसन्नमानसोऽभूत्स शुद्धात्मा स्वगृहं गतः
ततः सा स्त्रीसुतो ब्राह्मणः पुनरेवास्थीनि विधिवत् क्षिप्त्वा प्रसन्नमानसः शुद्धात्मा स्वगृहं जगाम।
Frequently Asked Questions
A didactic household narrative: a brāhmaṇa’s attempt to milk a cow leads to conflict with the calf and a moment of anger, after which the cow’s lament and the calf’s questioning frame the moral-theological point that everyday actions—especially involving sacred animals—carry karmic weight within the Nandikeśvara-liṅga māhātmya context.
The cow and calf function as moral-ritual symbols: gauḥ signifies auspiciousness and sanctity, the calf embodies dependency and innocence, and the act of milking represents extraction of sustenance that must be governed by dharmic restraint. The narrative uses rodana (weeping) and krodha (anger) to mark the boundary between ritually legitimate action and ethically corrosive impulse.
No anthropomorphic manifestation is foregrounded in the sampled verses; the chapter is embedded in the Nandikeśvara-liṅga-māhātmya frame (per the colophon), indicating Śiva’s presence primarily through the liṅga as the sacral axis that contextualizes merit, expiation, and the promised svarga-gati outcome.