ब्राह्मणीमरणवर्णनम् (Account of the Brahmin Woman’s Death) — within Nandikeśvara-māhātmya

Verse 1

सूत उवाच । कालंजरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः । लिंगरूपस्सदा चैव भक्तानन्दप्रदः सदा

सूत उवाच—कालञ्जरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः। लिङ्गरूपः सदा तत्र भक्तानन्दप्रदः सदा॥

Verse 2

महिमा तस्य दिव्योस्ति श्रुतिस्मृतिप्रकीतितः । तीर्थं तदाख्यया तत्र स्नानात्पातकनाशकृत्

तस्य महिमा दिव्यः श्रुतिस्मृतिषु प्रकीर्तितः। तत्र तदाख्यं तीर्थं स्नानात् पातकनाशनम्॥

Verse 3

रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिंगानि सुव्रताः । सर्वसौख्यकराणीह तेषां संख्या न विद्यते

रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिङ्गानि सुव्रताः। सर्वसौख्यकराण्येते तेषां संख्या न विद्यते॥

Verse 4

सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात्पापहारिका । तस्यां स्थिताश्च ये केचित्पाषाणाः शिवरूपिणः

सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात् पापहारिका । तस्यां स्थिताश्च ये केचित् पाषाणाः शिवरूपिणः ॥

Verse 5

तथापि च प्रवक्ष्यामि यथान्यानि मुनीश्वराः । प्रधानशिवलिंगानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च

तथापि मुनीश्वराः, यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि प्रधानानि शिवलिङ्गानि, भुक्तिमुक्तिप्रदानि च।

Verse 6

आर्तेश्वरसुनामा हि वर्तते पापहारकः । परमेश्वर इति ख्यातः सिंहेश्वर इति स्मृतः

आर्तेश्वर इति शुभनाम्ना स प्रसिद्धः पापहारकः; परमेश्वर इति ख्यातः, सिंहेश्वर इति च स्मृतः।

Verse 7

शर्मेशश्च तथा चात्र कुमारेश्वर एव च । पुण्डरीकेश्वरः ख्यातो मण्डपेश्वर एव च

अत्र शर्मेशः तथा कुमारेश्वरः; पुण्डरीकेश्वरः ख्यातः, मण्डपेश्वर एव च।

Verse 8

तीक्ष्णेशनामा तत्रासीद्दर्शनात्पापहारकः । धुंधुरेश्वरनामासीत्पापहा नर्मदातटे

तत्र तीक्ष्णेशलिङ्गं नामासीत्, दर्शनमात्रेण पापहारकम्। नर्मदातटे च धुंधुरेश्वरनाम लिङ्गं पापहा बभूव।

Verse 9

शूलेश्वर इति ख्यातस्तथा कुंभेश्वरः स्मृतः । कुबेरेश्वरनामापि तथा सोमेश्वरः स्मृतः

शूलेश्वर इति ख्यातः, तथा कुंभेश्वरः स्मृतः। कुबेरेश्वरनामापि, तथा सोमेश्वरः स्मृतः।

Verse 10

नीलकण्ठो मंगलेशो मंगलायतनो महान् । महाकपीश्वरो देवः स्थापितो हि हनूमता

नीलकण्ठो मङ्गलेशो मङ्गलायतनो महान्; महाकपीश्वरदेवो हनूमता हि स्थापितः।

Verse 11

ततश्च नंदिको देवो हत्याकोटिनिवारकः । सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदो हि प्रकीर्तित

ततः नन्दिको देवो हत्याकोटिनिवारकः; सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदः इति प्रकीर्तितः।

Verse 12

नन्दीकेशं च यश्चैव पूजयेत्परया मुदा । नित्यं तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति न संशयः

नन्दीकेशं यः परया मुदा पूजयेत् नित्यम्; तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति, न संशयः।

Verse 13

तत्र तीरे च यः स्नाति रेवायां मुनिसत्तमाः । तस्य कामाश्च सिध्यन्ति सर्वं पापं विनश्यति

रेवातटे यः स्नाति, मुनिसत्तमाः, तस्य कामाः सिध्यन्ति; सर्वं पापं विनश्यति।

Verse 14

ऋषय ऊचुः । एवं तस्य च माहात्म्यं कथं तत्र महामते । नन्दिकेशस्य कृपया कथ्यतां च त्वयाधुना

ऋषय ऊचुः—एवं तस्य माहात्म्यं कथं तत्र प्रतिष्ठितम्, महामते? नन्दिकेशस्य कृपया त्वमधुना अस्मान् प्रति कथय।

Verse 15

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् । शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात्

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् । शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात् ॥

Verse 16

पुरा युधिष्ठिरेणैव पृष्टश्च ऋषिसत्तमः । यथोवाच तथा वच्मि भवत्स्नेहानुसारतः

पुरा युधिष्ठिरेणैव पृष्टोऽसौ ऋषिसत्तमः । यथोवाच तदा वाक्यं तथैवाहं ब्रवीम्यहम् ॥ भवत्स्नेहानुसारेण प्रेरितो भक्तिभावितः ॥

Verse 17

रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी । विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला

रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी । विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला ॥

Verse 18

तत्र द्विजवरः कश्चिदुत्तस्य कुलसम्भवः । काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम्

तत्र द्विजवरः कश्चिदुत्तस्य कुलसम्भवः । काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम् ॥

Verse 19

तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतन्तदा । तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ

तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतं तदा । तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ ॥

Verse 20

पत्नी च पालयामास पुत्रौ पुत्रहितैषिणी । पुत्रौ च वर्जयित्वा च विभक्तं वै धनं तया

पत्नी पुत्रहितैषिणी सती पुत्रौ पालयामास रक्षयामास च। ततः पुत्रौ वर्जयित्वा तया विभक्तं वै धनं स्वयम्।

Verse 21

स्वीयं च रक्षितं किंचिद्धनं मरणहेतवे । ततश्च द्विजपत्नी हि कियत्कालं मृता च सा

स्वीयं च किंचिद्धनं मरणहेतवे रक्षितं तया। ततश्च द्विजपत्नी सा कियत्कालं मृता आसीत्।

Verse 22

कदाचित्क्रियमाणा सा विविधं पुण्यमाचरत् । न मृता दैवयोगेन द्विजपत्नी च सा द्विजाः

कदाचित् दैवयोगेन सा विविधं पुण्यमाचरत्। न मृता सा द्विजपत्नी, हे द्विजाः, जीवितैवाभवत्।

Verse 23

यदा प्राणान्न मुमुचे माता दैवात्तयोश्च सा । तद्दृष्ट्वा जननीकष्टं पुत्रकावूचतुस्तदा

यदा दैववशात् सा माता प्राणान् न मुमोच, तदा जननीं महाक्लेशेन पीडितां दृष्ट्वा तौ पुत्रौ तस्मिन् काले वाक्यमूचतुः।

Verse 24

पुत्रावूचतुः । किं न्यूनं विद्यते मातः कष्टं यद्विद्यते महत् । व्रियतां तदृतं प्रीत्या तदावां करवावहे

पुत्रावूचतुः—मातः, किं न्यूनं विद्यते? किमिदं महत् कष्टं वर्तते? प्रीत्या सत्यम् ब्रूहि; तदावां हर्षेण करवावहे।

Verse 25

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वोक्तं तया तत्र न्यूनं तु विद्यते बहु । तदेव क्रियते चेद्वै सुखेन मरणं भवेत्

सूत उवाच । तया तत्रोक्तं श्रुत्वा ज्ञातं यत् बहु न्यूनं विद्यते । तदेवोपदेशं यदि वै क्रियते, तर्हि मरणमपि सुखेन शान्त्या भवेत् ।

Verse 26

ज्येष्ठपुत्रश्च यस्तस्यास्तेनोक्तं कथ्यतान्त्वया । करिष्यामि तदेतद्धि तया च कथितन्तदा

तस्याः ज्येष्ठपुत्रेण यदुक्तं तत् त्वया मे कथ्यताम् । अहं तदेव नूनं करिष्यामि, यत् तया तदा कथितम् ।

Verse 27

द्विजपत्न्युवाच । शृणु पुत्र वचः प्रीत्या पुरासीन्मे मनः स्पृहा । काश्यां गंतुं तथा नासीदिदानीं म्रियते पुनः

द्विजपत्न्युवाच । शृणु पुत्र मम वचः प्रीत्या । पुरा मे मनसि काशीं गन्तुं स्पृहा समुत्पन्ना, सा तदा नासीत् सिद्धा । इदानीं सा एव स्पृहा पुनर्म्रियतेव जायते च ।

Verse 28

ममास्थीनि त्वया पुत्र क्षेपणीयान्यतन्द्रितम् । गंगाजले शुभं तेद्य भविष्यति न संशयः

ममास्थीनि त्वया पुत्र अतन्द्रितं क्षेपणीयानि गङ्गाजले । अनेन ते अद्य शुभं भविष्यति, न संशयः ।

Verse 29

सूत उवाच । इत्युक्ते च तया मात्रा स ज्येष्ठतनयोब्रवीत् । मातरं मातृभक्तिस्तु सुव्रतां मरणोन्मुखीम्

सूत उवाच । इत्युक्ते तया मात्रा स ज्येष्ठतनयः अब्रवीत्—मातरं मातृभक्त्या युक्तां सुव्रतां च मरणोन्मुखीम् ।

Verse 30

पुत्र उवाच । मातस्त्वया सुखेनैव प्राणास्त्याज्या न संशयः । तव कार्यं पुरा कृत्वा पश्चात्कार्यं मदीयकम्

पुत्र उवाच—मातः, त्वया सुखेनैव प्राणाः त्याज्याः, न संशयः। स्वकार्यं पुरा कृत्वा, पश्चात् मदीयं कार्यं कुरु॥

Verse 31

इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत्पुत्रो गृहं गतः । तावत्सा च मृता तत्र हरस्मरणतत्परा

इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत् पुत्रो गृहं गतः। तावत् सा तत्र मृता, हरस्मरणतत्परा॥

Verse 32

तस्याश्चैव तु यत्कृत्यं तत्सर्वं संविधाय सः । मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे

तस्याः कृत्यं यत् सर्वं सः सम्यक् संविधाय। मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे॥

Verse 33

द्वयोः श्रेष्ठतमो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः । तदस्थीनि समादाय निस्सृतस्तीर्थकाम्यया

द्वयोः श्रेष्ठतमो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः। तदस्थीनि समादाय निस्सृतस् तीर्थकाम्यया॥

Verse 34

संगृह्य सेवकं कंचित्तेनैव सहितस्तदा । आश्वास्य भार्य्यापुत्रांश्च मातुः प्रियचिकीर्षया

संगृह्य सेवकं कंचित् तेनैव सहितस्तदा। आश्वास्य भार्यापुत्रांश्च मातुः प्रियचिकीर्षया॥

Verse 35

श्राद्धदानादिकं भोज्यं कृत्वा विधिमनुत्तमम् । मंगलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद्द्विजः

श्राद्धदानादिकं भोज्यं विधिमनुत्तमं कृत्वा। मङ्गलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद्द्विजः॥

Verse 36

तद्दिने योजनं गत्वा विंशति ग्रामके शुभे । उवासास्तं गते भानौ गृहे विप्रस्य कस्यचित्

तद्दिने योजनं गत्वा विंशतिग्रामके शुभे। अस्तं गते भानौ तत्र कस्यचिद्विप्रगृहेऽवसत्॥

Verse 37

चक्रे सन्ध्यादिसत्कर्म स द्विजो विधिपूर्वकम् । स्तवादि कृतवांस्तत्र शंभोरद्भुतकर्मणः

स द्विजः सन्ध्यादिसत्कर्म विधिपूर्वं समाचरन्। तत्र शम्भोः स्तवादीनि चकाराद्भुतकर्मणः॥

Verse 38

सेवकेन तदा युक्तो ब्राह्मणः संस्थितस्तदा । यामिनी च गता तत्र मुहूर्तद्वयसंमिता

तदा सेवकेन संयुक्तो ब्राह्मणः संस्थितोऽभवत्। तत्र यामिनी गता मुहूर्तद्वयसंमिता॥

Verse 39

एतस्मिन्नंतरे तत्रैकमाश्चर्य्यमभूत्तदा । शृणुतादरतस्तच्च मुनयो वो वदाम्यहम्

अथ तस्मिन्नन्तरे तत्रैव परमाश्चर्यमभवत्। तद् आदरेण शृणुत, हे मुनयः; अहं वो निवेदयामि॥