Śiva-jñāna and the Non-dual Vision of a Śiva-maya Universe (शिवज्ञानम्—सर्वं शिवमयम्)

Verse 1

सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् । कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्

सूत उवाच—ऋषयः सर्वे श्रूयताम्; यथा श्रुतं शिवज्ञानं कथयामि, महागुह्यं परमं मुक्तिस्वरूपकम्।

Verse 2

कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च । एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्

नारदकुमारव्यासकपिलादीनां समाजे तैः सम्यग्विचार्य निश्चित्य तत् समुदाहृतम्।

Verse 3

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् । शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं—सर्वं जगत् शिवमयम्; शिवः सर्वमयः, सर्वज्ञेन विपश्चिता ज्ञेयः।

Verse 4

यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना

यथैकं सुवर्णादि रजतादिना मिलितं सम्यग् एकत्वेन दृश्यते, तथैव (तदर्थोऽपि) बोध्यते।

Verse 5

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन ॥

Verse 6

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोऽसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान् ॥

Verse 7

यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता । वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्

यथा ज्योतिषो जलादौ प्रतिबिम्बता दृश्यते वस्तुतो न प्रवेशो वै । तथैव शिवः स्वयम्—निरासङ्गोऽपि सर्वत्राभासमानो न प्रविशति ॥

Verse 8

वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः । अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः

वस्तुतः स्वयमेव सर्वं सिद्धं; शुभः क्रमोऽपि स्वयमेव प्रकाशते। अज्ञानं मतिभेदश्च नान्यत् किञ्चिदस्ति; पुनरपि कल्पितं द्वैतमेव।

Verse 9

दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते । परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते

दर्शनेषु सर्वेषु मतिभेदः प्रकट्यते; परं वेदान्तिनः नित्यं परं तत्त्वमद्वैतं प्रतिचक्षते।

Verse 10

स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः । अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः

स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः। अन्योऽहमिति मन्येत तया मुक्तो भवेच्छिवः॥

Verse 11

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु । चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् सर्वजन्तुषु व्यापकः। चेतनाचेतनेशोऽपि सर्वत्र शंकरः स्वयमेव॥

Verse 12

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः । वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः। वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्॥

Verse 13

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति । यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति। यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्॥

Verse 14

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः । स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः। स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः॥

Verse 15

शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन । भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा

शिवः शिवः शिव एव; तस्माद् अन्यत् किञ्चन नास्ति। भ्रान्त्या तु नानारूपोऽयम् शङ्करः सदा भासते॥

Verse 16

यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः । उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा

यथा समुद्रो मृद्वा सुवर्णं चोपाधिभिः नानात्वं लभते, तथा शंकरोऽपि उपाधितः नानात्वं इव प्राप्नोति॥

Verse 17

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते । केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतः न प्रवर्तते। केवलं भ्रान्तिबुद्ध्या सः; तदभावे नश्यति॥

Verse 18

तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् । अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति

तदा बीजात् प्ररोहः सञ्जाय नानात्वं प्रकाशयेत्। अन्ते तु बीजमेव स्यात्, प्ररोहश्च विनश्यति॥

Verse 19

ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता । तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा

ज्ञानी बीजमेव; प्ररोहः विकृतिरिति मता। तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी एवावशिष्यते; नात्र विचारणा॥

Verse 20

सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन । कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः

सर्वं शिवमयं, शिव एव सर्वम्; कश्चिदपि भेदो नास्ति। तर्हि कथं नानात्वं पश्येत, कथं वा पुनरेकत्वं यथार्थं विजानीयात्?

Verse 21

यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः । जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः

यथा एकमेव सूर्याख्यं ज्योतिः जनैर्नानाविधं प्रतीयते, विशेषतः जलादौ प्रतिबिम्बभेदैः; तथैव स एकोऽपि शिवो नानारूपैर्दृश्यते।

Verse 22

सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते । तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै

सर्वत्र व्यापकस्य स्पर्शेनापि न विबन्धो भवति। तथैव सर्वव्यापको देवः शिवो न क्वचित् बध्यते।

Verse 23

साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् । जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्

अहंकारयुक्तो जीवो बध्यते; तद्विमुक्तः स्वयमेव शंकरः। जीवस्तुच्छः कर्मफलभोगी, शंकरो महान् निर्लिप्तः सदा।

Verse 24

अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः

यथा अल्पमूल्येन लब्धं वस्तु अल्पमेव मन्यते, तथा जीवोऽपि अहंभावयुक्तो हीनतां प्राप्नोति।

Verse 25

यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् । पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः

यथा सुवर्णादि क्षारादिशोधनैः शुद्धं शुभं भूत्वा पूर्ववन्मूल्यतां याति, तथा जीवोऽपि संस्कारैः संस्कृतः स्वमूल्यं पुनराप्नोति॥

Verse 26

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः । शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभावसमन्वितः। शिवबुद्ध्या गुरौ कृत्वा पूजनं स्मरणादिकं चोच्चैः करोति॥

Verse 27

तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः । तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा

तद्बुद्ध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः। तदा अज्ञानं विनश्येत्, यदा ज्ञानवान् भवति॥

Verse 28

तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् । शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः

तदा अहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान्। शङ्करप्रसादेन पुनः शङ्करतां प्रयाति॥

Verse 29

यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते । तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्

यथा दर्पणस्वरूपे स्वकीयः स्वरूपः प्रतिबिम्बितो दृश्यते, तथा सर्वत्रगः शम्भुः सर्वेषु देशेषु सर्वेषु भावेषु च दृश्यत इति निश्चयः।

Verse 30

जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् । प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः

जीवन्मुक्तस्यैव देहः शीर्णो यदा, शिवे मिलेत्। प्रारब्धवशगो देहः, तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः॥

Verse 31

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि । द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत, अशुभं लब्ध्वा न कुप्येत। द्वन्द्वेषु यस्य समता, स एव ज्ञानवान् स्मृतः॥

Verse 32

आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः । यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः

आत्मयोगेन तत्त्वानां विवेकतोऽथवा पुनः। मुमुक्षुः शरीरतोऽहंभावं त्यजेत्, देहादिवेव यथा॥

Verse 33

सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च । ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च

मुक्तः सदाशिवे लीयेत, विरहोऽस्यैव नश्यति। तस्य ज्ञानमूलमध्यात्मं, शिवभक्तिश्च शाश्वती॥

Verse 34

भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा । श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः

भक्तेः प्रेम समुत्पन्नं प्रेम्णः श्रवणमेव च । श्रवणात् सत्सङ्गलाभः सत्सङ्गाद् गुरुर्बुधः ॥

Verse 35

सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् । इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्

सम्पन्ने तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम्। इति, ज्ञानवान् यो वै स शम्भुमेव सदा भजेत्॥

Verse 36

अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः । अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा

अनन्यया भक्त्या युक्तः शम्भुं भजेत् पुनः। अन्ते च मुक्तिमायाति; नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 37

अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् । शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते

अतः शंकरात् परो देवो नास्ति मुक्तिप्राप्तये। यः शरणं प्राप्य तस्मिन् स संसाराद् विनिवर्तते॥

Verse 38

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः । निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां समागतैः। निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः॥

Verse 39

प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे । विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु

प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिङ्गसन्निधौ। विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु॥

Verse 40

नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः । व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना

ततः सनकादिभिर्मुनिभिर्नारदाय तत् ज्ञानं प्रोक्तम्। नारदेन व्यासायोक्तं, तेन कृपालुना मह्यं प्रदत्तम्॥

Verse 41

मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे । स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्

मया च भवद्भ्यश्च, भवद्भिर्लोकहिताय, तत् प्रयत्नेन स्थापनीयम्। तत् शिवप्राप्तिकरं भवति॥

Verse 42

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

इति यत् पृष्टोऽहं मुनीश्वराः, तत् वः समाख्यातम्। एतद् गोपनीयं प्रयत्नेन; किमन्यत् श्रोतुमिच्छथ॥

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां, तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ‘ज्ञाननिरूपणं’ नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 44

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्

Verse 45

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्

Verse 46

सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः

सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः

Verse 47

इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् । विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्

इतिहासपुराणानि वेदान् शास्त्राणि चासकृद् विचार्य व्यासो विवेकतः तत्सारम् उद्धृत्य मह्यं तदेव तत्त्वं भाषितवान्।

Verse 48

एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्

एतदेकवारं श्रुत्वैव पापं भस्मसाद् भवति। अभक्तोऽपि भक्तिमाप्नोति, भक्तस्य च भक्तिर्वर्धते।

Verse 49

पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः । तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

पुनः श्रवणेन सद्भक्तिः जायते, पुनः श्रवणेन मुक्तिरपि सिध्यति। तस्माद् भुक्ति-मुक्तिफलेप्सुभिः पुनःपुनः श्राव्यमिदम्॥

Verse 50

आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् । तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्

पञ्चावृत्तीन् विधिवत् कृत्वा परं फलं प्राप्नोति—नात्र संशयः। इदं व्यासवचनं नूनम्॥

Verse 51

न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् । पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्

न हि तस्य दुर्लभः शिवः, येनेदं परमं श्रुतम्। तस्य पञ्चकृत्वोऽस्यावृत्त्या शिवदर्शनं लभ्यते॥

Verse 52

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः । इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः

पुरातनाः राजानश्च विप्राः वैश्याश्च सत्तमाः। इदं श्रुत्वा पञ्चकृत्वो धिया परां सिद्धिं गताः॥

Verse 53

श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः । विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः

अद्यापि यः शृणुयादेतन्मानवो भक्तितत्परः। स शिवसंज्ञं विज्ञानं लभते भुक्तिं च मुक्तिम्॥

Verse 54

व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः । समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात

व्यास उवाच—इति तद्वचनं श्रुत्वा ते परमानन्दमागताः। ततः सर्वेऽपि तं भूतं नानावस्तुभिरादरात् समानर्चुः॥

Verse 55

नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः

संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः ते नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः शिवानुग्रहवाक्यैः शुभैः ॥

Verse 56

परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च

परस्परं संतुष्टाः ते सूतश्च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमन्ति स्म भजन्ति च ॥

Verse 57

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम् ॥

Verse 58

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिवपुराणस्य कथिता मे मुदावहा ॥

Verse 59

एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्

एतां यः भक्त्या शृणुयात् श्रावयेद्वा समाहितः। स इहाखिलान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते परां गतिं लभेत्॥