Niṣādasya Bhillasya Itihāsaḥ — Śivarātri-vrata-prabhāvaḥ (The Hunter’s Account and the Efficacy of the Śivarātri Observance)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः । विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम्

ऋषय ऊचुः—सूत, ते वचनं श्रुत्वा वयं परमानन्दं गताः। प्रीत्या विस्तरात् तदेवोत्तमं व्रतं कथय।

Verse 2

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतद्व्रतमुत्तमम् । कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम्

कृतं पुरा तु केनेह सूतैतदुत्तमं व्रतम्? कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव किं फलं परमं भवेत्?

Verse 3

सूत उवाच । श्रूयतामृषयस्सर्वे कथयामि पुरातनम् । इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम्

सूत उवाच—श्रूयतां ऋषयः सर्वे, कथयामि पुरातनम्। निषादस्येतिहासं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्।

Verse 4

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः । कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः

पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद्गुरुद्रुहः । कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः ॥

Verse 5

निरन्तरं वने गत्वा मृगान्हन्ति स्म नित्यशः । चौर्य्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन्

स निरन्तरं वने गत्वा नित्यशो मृगान् जहार हन्ति स्म; वने वसन् तत्र विविधं चौर्यकर्मापि करोति स्म।

Verse 6

बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं नहि । महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः

बाल्यादारभ्य तेनात्र किंचिदपि शुभं न कृतम्; वने वसतः तस्य दुरात्मनः महान् कालो व्यतीयाय।

Verse 7

कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना । न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत्

कदाचित् तत्र शोभना शिवरात्रिः समुपस्थिता; महावननिवासकृत् स दुरात्मा तस्य माहात्म्यं न जानाति स्म।

Verse 8

एतस्मिन्समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा । प्रार्थितश्च क्षुधाऽविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर

एतस्मिन्नेव काले भिल्लः क्षुधाविष्टैर्मात्रा पित्रा स्त्रिया च प्रार्थितः— “हे वनेचर, भक्ष्यं देहि” इति।

Verse 9

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् । जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम्

इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् । मृगहिंसार्थं जगाम, सकलं वनं बभ्राम च ॥

Verse 10

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि । अस्तप्राप्तस्तदा सूर्यस्स वै दुःखमुपागतः

दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किञ्चिदेव हि । अस्तप्राप्ते तदा सूर्ये स वै दुःखमुपागतः ॥

Verse 11

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन । बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किञ्चन । बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति ॥

Verse 12

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति । किंचिद्गृहीत्वा हि मया गंतव्यं नान्यथा भवेत्

मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किञ्चिद्भविष्यति । किञ्चिद्गृहीत्वा हि मया गन्तव्यं नान्यथा भवेत् ॥

Verse 13

इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशय समीपगः । जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः

इति विचार्य स व्याधो जलाशय-समीपगः । जलावतरण-देशं गत्वा तत्र स्वयं स्थितः ॥

Verse 14

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति । तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः

अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति । तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः

Verse 15

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम् । समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः

इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेतिसंज्ञकम् । समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः

Verse 16

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः

कदा यास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः

Verse 17

तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता । तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा

तस्यां रात्रौ प्रथमे यामे मृगी एका समागता। तृषार्ता चकिता चैव तदा प्रोत्फालं कुर्वती॥

Verse 18

तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः । संहृष्टेन द्रुतं विष्णो धनुषि स्वे हि संदधे

तां दृष्ट्वा तदा तेन तद्वधार्थं शरः। संहृष्टो विष्णुराशु स्वधनुषि हि संदधे॥

Verse 19

इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च । पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिंगमभूत्ततः

एवं कुर्वतः तस्य जलं बिल्वदलानि च अधस्तात् पतितानि। तत्रैव ततः स्थानात् शिवलिङ्गं प्रादुरभवत्।

Verse 20

यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च । तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितन्तदा

यामस्य प्रथमस्यैव शिवपूजा समभवत्। तस्याः पूजायाः महिम्ना तदा तस्य पातकं सहसा गलितम्।

Verse 21

तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया । व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत्

तत्रत्यं तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया कम्पिता। व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला सती वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 22

मृग्युवाच । किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः । तच्छुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत्

हरिण्युवाच—हे व्याध, किं कर्तुमिच्छसि? ममाग्रतः सत्यं वद। तच्छ्रुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधोऽपि वचनमब्रवीत्।

Verse 23

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः । एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति

कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः। एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति॥

Verse 24

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् । इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्

किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम्। इत्थं विचार्य सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत्॥

Verse 25

मृग्युवाच । मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः । अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः

मृग्युवाच—मन्मांसेन सुखं ते स्याद् देहस्य अनर्थकारिणः। अधिकं किं महत्पुण्यं? धन्याहं नात्र संशयः॥

Verse 27

परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तंते स्वाश्रमेऽखिलाः । भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथ वा

परं तु मे शिशवोऽद्य सर्वे स्वाश्रमे वर्तन्ते। तान् भगिन्यै समर्प्यैव ततः प्रायास्ये—स्वामिनं प्रति गमिष्यामि।

Verse 28

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर । आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः

न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर। आयास्येह पुनश्चेह समीपं ते न संशयः॥

Verse 29

स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः । सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वम्प्रतिष्ठितम्

सत्येन धरणी स्थिरा, सत्येनैव वारिधिर्धृतः। सत्येन जलधाराः प्रवहन्ति—सत्ये सर्वं जगत् प्रतिष्ठितम्॥

Verse 30

सूत उवाच । इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा । तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः

सूत उवाच। इत्युक्तोऽपि तया व्याधो यदा तद्वचो न मेने। तदा सा सुविस्मिता भीता पुनर्वचनमब्रवीत्॥

Verse 31

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् । आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता

मृगी उवाच। शृणु व्याध, प्रवक्ष्यामि; शपथं हि करोम्यहम्। यथा ते समीपं स्वगृहाद्गता न पुनरागच्छेयम्॥

Verse 32

ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् । स्त्रियस्स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः

वेदविक्रयी ब्राह्मणः, त्रिकालसन्ध्याहीनश्च यः। तथा स्त्रियः स्वस्वाम्याज्ञां लङ्घयित्वा क्रियान्विताः—एते धर्मविपर्ययकारिणः प्रोक्ताः॥

Verse 33

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे । द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने

कृतघ्ने चैव यत्पापं तत्पापं विमुखे हरे । द्रोहिणश्चैव यत्पापं तत्पापं धर्मलंघने ॥

Verse 34

विश्वासघातके तच्च तथा वै छलकर्तरि । तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः

यदि पुनर्नागमेऽहं तर्हि विश्वासघातस्य छलस्य च तेनैव पापेनाहं लिप्येय।

Verse 35

इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा । तदा व्याधस्य विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत्

इत्येवं बहुशपथान् व्याधं कृत्वा मृगीरूपेण सा तत्रैव स्थितवती; ततः सा विश्वं व्याधं गृहम् गच्छेति अब्रवीत्।

Verse 36

मृगी हृष्टाजलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् । तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः

हृष्टा मृगी जलं पीत्वा स्वाश्रममण्डलं गता; तावच्च तस्य प्रथमयामो निद्रां विना व्यतीतः।

Verse 37

तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता । तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी

तदीया भगिनी या मृगी परिभाविता, सा जलार्थिनी तस्याः मार्गं विचिन्वन्ती आगता।

Verse 38

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् । पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् । पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥

Verse 39

यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः । पूजा जाता प्रसंगेन व्याधस्य सुखदायिनी

यामस्य च द्वितीयस्य काले दैवयोगेन स व्याधः महात्मनः शम्भोः पूजां चकार; सा पूजा तस्य सुखदा पुण्यप्रदा चाभवत्।

Verse 40

मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर । पूर्ववत्कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः

तं दृष्ट्वा मृगी प्राह—“किं करोषि वनेचर?” स तु पूर्ववत् प्रत्युवाच; तच्छ्रुत्वा मृगी पुनरपि वाक्यमब्रवीत्।

Verse 41

मृग्युवाच । धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् । अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति

मृग्युवाच—धन्याहं, श्रूयतां व्याध; सफलं मे देहधारणम्। अनित्येन शरीरेणापि ह्युपकारः भविष्यति॥

Verse 42

परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः । भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः

परन्तु मम बालाः गृहे तिष्ठन्ति, तेऽपि चार्भकाः। भर्त्रे तान् समर्प्यैव अहं पुनरागमिष्यामि।

Verse 43

व्याध उवाच । त्वया चोक्तं न मन्येहं हन्मि त्वां नात्र संशयः । तच्छुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरे

व्याध उवाच— त्वयोक्तं न मन्येऽहम्; हन्मि त्वां नात्र संशयः। इति श्रुत्वा हरिणी प्राह, शपथं कुर्वती— हे व्याध।

Verse 44

मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि । वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम्

मृगी उवाच—शृणु व्याध, प्रवक्ष्यामि; यदि पुनर्नागच्छेयं, तदा जानीहि—यो वाचा विचलितः सन् स्वप्रतिज्ञां भिनत्ति, तेन संचितं सुकृतं नश्यति।

Verse 45

परिणीता स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् । वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत्

यः पुमान् परिणीतां स्त्रियम् उत्सृज्य अन्यां स्त्रियम् उपगच्छति, वेदधर्मं समुल्लङ्घ्य स्वकल्पितमार्गेण व्रजति च, स नियतपथात् भ्रश्यति अधर्मे पतति।

Verse 46

विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः । पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह

यो विष्णुभक्तिसमायुक्तोऽपि शिवनिन्दां करोति, स पित्रोः क्षयाहमासाद्य इहैव विनश्यति, शून्यतां चावक्रमति।

Verse 47

कृत्वा च पारतापं हि करोति वचनं पुनः । तेन पापेन लिंपामि नागच्छेयं पुनर्यदि

कृत्वा च पारतापं हि पुनर्वचनं करोति सः। तेनैव पापेन लिप्यामि, नागच्छेयं पुनर्यदि॥

Verse 48

सूत उवाच । इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः । सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टाऽगच्छत्स्वमाश्रमम्

सूत उवाच—इत्युक्तश्च तया व्याधो मृगीं प्रति “गच्छ” इत्याह। सा मृगी जलं पीत्वा हृष्टा स्वमाश्रमं जगाम॥

Verse 49

तावद्द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः । एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके

तस्य तु निद्रां विना एव रात्रेर्द्वितीयो यामो व्यतीतः। तस्मिन्नेव काले तत्र तृतीययामे प्राप्ते (अग्रिमं वृत्तान्तं प्रवृत्तम्)।

Verse 50

ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः । तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः

विलम्बं ज्ञात्वा स चकितः तदन्वेषणे तत्परः अभवत्। ततः तस्मिन्यामे जलमार्गगतं मृगं ददर्श।

Verse 51

पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरस्स वै । शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे

पुष्टं तं मृगं दृष्ट्वा वनचरः स हृष्टः। शरं धनुषि संधाय तं हन्तुं तत्क्षणात् प्रचक्रमे।

Verse 52

तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् । तत्प्रारब्धवशाद्विष्णो पतितानि शिवोपरि

तदैवं कुर्वतः तस्य विष्णोः तत्प्रारब्धवशात् बिल्वपत्राणि कानिचित् पतित्वा शिवोपरि न्यपतन्।

Verse 53

तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः । पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम्

तेन तस्य भाग्यतः तद्रात्रौ तृतीययामे शिवस्यैव पूजा जाता, तेन च शिवस्य कृपालुत्वं स्पष्टं प्रदर्शितम्।

Verse 54

श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः । कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोब्रवीत्

तत्र तं शब्दं श्रुत्वा सः प्राह—“किं करोषि?” व्याधः अब्रवीत्—“कुटुम्बार्थं हन्मि; व्याधोऽहं, त्वामपि हन्मि।”

Verse 55

तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः । द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत्

व्याधवचनं श्रुत्वा हरिणो हृष्टमानसः; द्रुतमेव तं व्याधं सम्बोध्य इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 56

हरिण उवाच । धन्योहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति । यस्यांगं नोपकाराय तस्य सर्वं वृथा गतम्

हरिण उवाच । धन्योऽहं पुष्टिमानद्य; भवत्तृप्तिर्भविष्यति । यस्याङ्गं नोपकाराय, तस्य सर्वं वृथा गतम् ॥

Verse 57

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै । तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत्

यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै । तत्सामर्थ्यं भवेद्व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत् ॥

Verse 58

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् । आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः

परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् । आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः ॥

Verse 59

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि । मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत्

इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोतीव चेतसि । मनाक् शुद्धमनानष्टपापपुंजो वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 60

व्याध उवाच । ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा । कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः

व्याध उवाच । ये ये समागताश्चात्र तेते सर्वे त्वया यथा । कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वंचकाः ॥

Verse 61

त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि । मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग

त्वमपि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि । मम सञ्जीवनं चाद्य कथं स्यात् हे मृग ॥

Verse 62

मृग उवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि । सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम्

मृग उवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि । सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम् ॥

Verse 63

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् । तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक

यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् । तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक ॥

Verse 64

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने । कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा

सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने । कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा ॥

Verse 65

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् । पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे

शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् । पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे ॥

Verse 66

असंपूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः । एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि

अहं यदि शिवं न समर्प्य भुञ्जे, अथवा भस्मवर्जितोऽन्नं भुञ्जे च; तयोः कर्मणोः पातकं मयि स्यात्—पुनः तादृशं भावं न आगच्छेयम्।

Verse 67

शिव उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज । स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः

शिव उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा, गच्छ शीघ्रं समाव्रज। व्याधेनैवमुक्तो मृगः जलं पीत्वा गतोऽभवत्॥

Verse 68

ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः । वृत्तांतं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम्

ते सर्वे तत्र स्वाश्रमे मिलिताः कृतसुप्रणाः। परस्परं सम्यक् श्रुत्वा वृत्तान्तं तं समग्रतः॥

Verse 69

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यंत्रिताः । आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा

गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यन्त्रिताः। बालकान् आश्वास्य तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा॥

Verse 70

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् । त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यंति वै मृग

मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत्। त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यन्ति वै मृग॥

Verse 71

प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो । तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह

प्रभो, प्रथमं मया तत्र प्रतिज्ञा कृता; तस्माद् मया गन्तव्यम्। युवाभ्यां तु अत्रैव स्थीयताम्।

Verse 72

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् । अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया

इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा प्रत्युवाच— “अहं त्वत्सेविका; अद्याहं गच्छामि, त्वया अत्र स्थीयताम्।”

Verse 73

तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया । भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम्

तच्छ्रुत्वा मृगः प्राह— “अहं तत्र नूनं गमिष्यामि। युवां तु अत्रैव तिष्ठतां, मातृतः शिशोः रक्षणं कुरुतम्।”

Verse 74

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः । प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक्

तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेना तन्न धर्मतः। प्रीत्या स्वभर्तारं प्रोवाच— “वैधव्ये जीवितं धिक्!”

Verse 75

बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः । गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः

बालानाश्वास्य तत्र तान् सहवासिभ्यः समर्प्य च। ते सर्वेऽपि शीघ्रं जग्मुः यत्रास्ते व्याधसत्तमः॥

Verse 76

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः । एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति

ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्य समनुसमागताः। ऊचुः— “एतेषां या गतिः स्यात्, अस्माकं सा भवत्विति।”

Verse 77

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे । पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि

तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे । पुनश्च जलार्द्रपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥

Verse 78

तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा । तस्य पापन्तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात्

तेन जाता चतुर्थस्य यामस्य वै शुभा पूजा । तस्य पापं तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात् ॥

Verse 79

मृगी मृगी मृगश्चोचुश्शीघ्रं वै व्याधसत्तम । अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु

मृगी मृगी मृगश्चोचुः शीघ्रं वै व्याधसत्तम । अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु ॥

Verse 80

शिव उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः । शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान्

शिव उवाच । इति तेषां वचः श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः । शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान् ॥

Verse 81

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनास्सुसंमताः । स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः

एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनाः सुसंमताः । स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः ॥

Verse 82

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना । परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया

मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना। परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया॥

Verse 84

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् । इदानीं चिंतयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम

कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम्। इदानीं चिन्तयाम्येवं धिग्धिक् च जीवनं मम॥

Verse 85

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा । गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्

इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा। गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत्॥

Verse 86

शिव उवाच । इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नश्शंकरस्तदा । पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम्

शिव उवाच—इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नः शंकरस्तदा। पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास संमतम्॥

Verse 87

संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक

कृपया संस्पृश्य शंभुः स प्रीत्या तम् व्याधम् अब्रवीत्— “वरं ब्रूहि; अनेन व्रतेन, हे भिल्लक, प्रसन्नोऽस्मि।”

Verse 88

व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् । पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन्

व्याधोऽपि शिवरूपं दृष्ट्वा क्षणात् मुक्तोऽभवत्। स शिवपादाग्रे पपात ‘सर्वं प्राप्तम्’ इति ब्रुवन्।

Verse 89

शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च । विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात्

शिवोऽपि कृपापूर्णात्मा तस्मै ‘सुप्रन्नात्मा’ इति नाम ददौ, ‘गुह’ इति चाभाषत। कृपादृष्ट्या तं विलोक्य दिव्यान् वरान् अदात्।

Verse 90

शिव उवाच । शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुंक्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् । राजधानीं समाश्रित्य शृंगवेरपुरे पराम्

शिव उवाच— शृणु व्याध, अद्यप्रभृति त्वं यथेप्सितान् दिव्यान् भोगान् भुंक्ष्व। शृंगवेरपुरे परां राजधानीं समाश्रित्य वस।

Verse 91

अनपाया वंशवृद्धिश्श्लाघनीयः सुरैरपि । गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम्

हे व्याध, तव वंशवृद्धिरनपाया सुरैरपि श्लाघनीया भविष्यति। निश्चितं च रामोऽपि तव गृहम् समायास्यति।

Verse 92

करिष्यति त्वया मैत्री मद्भक्तस्नेहकारकः । मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम्

त्वया मैत्री करिष्यति मद्भक्तेषु स्नेहं जनयित्री। मत्सेवासक्तचित्तस्त्वं दुर्लभां मुक्तिं प्राप्स्यसि॥

Verse 93

एतस्मिन्नंतरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् । सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे

एतस्मिन्नन्तरे ते सर्वे शंकरदर्शनं कृत्वा । प्रणम्य सम्यग्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे ॥

Verse 94

विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा । शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः

ततः ते विमानं समारुह्य दिव्यदेहाः प्रभास्वराः। शिवस्य दर्शनमात्रेण शापात् प्रमुक्ताः स्वर्गं जग्मुः॥

Verse 95

व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले । दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः

अर्बुदाचलपर्वते व्याधेश्वररूपेण शिवः प्रादुर्भूतः। तस्य दर्शनपूजनाभ्यां सद्य एव भुक्तिमुक्ती प्रददाति॥

Verse 96

व्याधोपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स सुरसत्तम । भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान्

स व्याधोऽपि तद्दिने देवश्रेष्ठ नूनं दिव्यभोगान् समश्नुत। रामकृपां प्राप्य शివसायुज्यं मोक्षदं प्राप्तवान्॥

Verse 97

अज्ञानात्स व्रतञ्चैतत्कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् । किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम्

अज्ञानादपि स एतद्व्रतं कृत्वा शिवसायुज्यं प्राप्तवान्। भक्तिसंपन्नाः पुनः कियत् शीघ्रं तन्मयतां शुभां यान्ति॥

Verse 98

विचार्य्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः । शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्

विचार्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चाप्यनेकशः। शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम्॥

Verse 99

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च । दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा

व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च। दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा॥

Verse 100

तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्य नेकशः । नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च

तपांसि विविधान्येव जपाश्चाप्यनेकशः। नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च॥

Verse 101

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः । शिवरात्रिव्रतन्दिव्यं भुक्ति मुक्तिप्रदं सदा

तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः। शिवरात्रिव्रतं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा॥

Verse 102

एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

एतत्सर्वं मया सम्यक् समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम्। व्रतराज इति विख्यातं; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥