Śivarātri-vrata Udyāpana-vidhi (Completion Rite for the Śivarātri Observance)
अध्यायः ३९ ऋषीणां प्रश्नानुसारं शिवरात्रिव्रतस्य उद्यापनविधिं निरूपयति, येन शङ्करः प्रत्यक्षं तुष्यति। सूतः चतुर्दशाब्दपर्यन्तं व्रतपालनं निर्दिशति—त्रयोदश्यां एकभक्तं, चतुर्दश्यां उपवासः। ततः शिवालयगमनं, विधिपूर्वकं पूजनं, ‘गौरीतिलक’नामकं मण्डलं कृत्वा मण्डपे भद्रमण्डलं/सर्वतोभद्रं लिखनं च। मण्डलस्य पार्श्वेषु प्रजापतिसंज्ञकान् बहून् कुम्भान् वस्त्रफलयुक्तान् दक्षिणासहितान् स्थापयेत्, मध्ये सुवर्णकुम्भोऽपि विकल्प्यते। अन्ते उमासहितस्य शम्भोः लघुसुवर्णप्रतिमां (पलार्धपलप्रमाणां) प्रतिष्ठाप्य, शिवां वामभागे स्थापयित्वा रात्रौ जागरणपूर्वकं पूजनं कर्तव्यम्; केन्द्रपरिधिविन्यासः, शुभज्यामितिः, शिवशक्तियुगलत्वं च व्रतस्य पूर्णतां सूचयति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय उचुः । उद्यापनविधिं ब्रूहि शिवरात्रिव्रतस्य च । यत्कृत्वा शंकरस्साक्षात्प्रसन्नो भवति धुवम्
ऋषय ऊचुः—शिवरात्रिव्रतस्य चोद्यापनविधिं ब्रूहि; यत्कृत्वा शंकरः साक्षात् ध्रुवं प्रसन्नो भवति।
Verse 2
सूत उवाच । श्रूयतामृषयो भक्त्या तदुद्यापनमादरात् । यस्यानुष्ठानतः पूर्णं व्रतं भवति तद्ध्रुवम्
सूत उवाच—ऋषयो भक्त्या आदरेण च श्रूयताम् तस्य व्रतोद्यापनम्; यस्यानुष्ठानतः व्रतं ध्रुवं पूर्णं भवति।
Verse 3
चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । एकभक्तं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुपोषणम्
चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिव्रतं शुभम्। त्रयोदश्याम् एकभक्तं चतुर्दश्याम् उपोषणम्॥
Verse 4
शिवरात्रिदिने प्राप्ते नित्यं संपाद्य वै विधिम् । शिवालयं ततो गत्वा पूजां कृत्वा यथाविधि
शिवरात्रिदिने प्राप्ते नित्यं विधिं समाप्य च । ततः शिवालयं गत्वा यथाविधि पूजनं कुर्यात् ॥
Verse 5
ततश्च कारयेद्दिव्यं मण्डलं तत्र यत्नतः । गौरीतिलकनाम्ना वै प्रसिद्धं भुवनत्रये
ततः प्रयत्नतः तत्र दिव्यं मण्डलं कारयेत् । गौरीतिलकनाम्ना वै त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
Verse 6
तन्मध्ये लेखयेद्दिव्यं लिंगतो भद्रमण्डलम् । अथवा सर्वतोभद्रं मण्डपान्तः प्रकल्पयेत्
तन्मध्ये लिङ्गसम्बन्धे दिव्यं भद्रमण्डलम् लिखेत् । अथवा सर्वतोभद्रं मण्डपान्तः प्रकल्पयेत् ॥
Verse 7
कुंभास्तत्र प्रकर्तव्याः प्राजापत्यविसंज्ञया । सवस्त्रास्सफलास्तत्र दक्षिणासहिताः शुभाः
तत्र प्राजापत्यसंज्ञाः कुम्भाः शुभाः प्रकल्पयेत् । सवस्त्राः सफलाः सन्तु दक्षिणासहिताः शुभाः ॥
Verse 8
मण्डलस्य च पार्श्वे वै स्थापनीयाः प्रयत्नतः । मध्ये चैकश्च संस्थाप्यः सौवर्णो वापरो घटः
मण्डलस्य च पार्श्वे वै स्थापनीयाः प्रयत्नतः। मध्ये चैकश्च संस्थाप्यः सौवर्णो वापरो घटः॥
Verse 9
तत्रोमासहितां शंभुमूर्तिन्निर्माय हाटकीम् । पलेन वा तदर्द्धेन यथाशक्त्याथवा व्रती
तत्र व्रती उमासहितां शम्भोर्मूर्तिं हाटकीं निर्माय, पलेन वा तदर्धेन वा यथाशक्ति कारयेत्।
Verse 10
निधाय वामभागे तु शिवामूर्त्तिमतन्द्रितः । मदीयां दक्षिणे भागे कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत्
वामभागे शिवामूर्तिं अतन्द्रितो निधाय, दक्षिणे भागे मदीयां मूर्तिं कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत्।
Verse 11
आचार्यं वरयेत्तत्र चर्त्विग्भिस्सहितं शुचिम् । अनुज्ञातश्च तैर्भक्त्या शिवपूजां समाचरेत्
तत्र शुचिमाचार्यं ऋत्विग्भिः सहितं वरयेत्; तैः भक्त्या अनुज्ञातः सन् शिवपूजां समाचरेत्।
Verse 12
रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूजां यामोद्भवां चरन् । रात्रिमाक्रमयेत्सर्वां गीतनृत्यादिना व्रती
रात्रौ जागरणं कुर्यात् यामोद्भवां पूजां चरन्; व्रती गीतनृत्यादिना सर्वां रात्रिमाक्रमयेत्।
Verse 13
एवं सम्पूज्य विधिवत्संतोष्य प्रातरेव च । पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि
एवं विधिवत् सम्पूज्य सन्तोष्य च प्रातरेव । पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद् यथाविधि ॥
Verse 14
यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्प्रीत्या दद्याद्दानानि भक्तितः
यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् प्रीत्या दद्याद् दानानि भक्तितः ॥
Verse 15
ऋत्विजश्च सपत्नीकान्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद्दानं पृथक्पृथक्
ऋत्विजश्च सपत्नीकान् वस्त्रालङ्कारभूषणैः । अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद् दानं पृथक् पृथक् ॥
Verse 16
गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् । उक्त्वाचार्याय वै दद्याच्छिवो मे प्रीयतामिति
गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् । उक्त्वाचार्याय वै दद्याच् छिवो मे प्रीयतामिति ॥
Verse 17
तत्तस्सकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् । सर्वालंकारसहितामाचार्याय निवेदयेत्
ततः ससकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् । सर्वालङ्कारसहिताम् आचार्याय निवेदयेत् ॥
Verse 18
ततः संप्रार्थयेद्देवं महेशानं महाप्रभुम् । कृतांजलिर्नतस्कन्धस्सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः
ततः कृताञ्जलिर्नतस्कन्धः सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः। महाप्रभुं महेशानं देवं संप्रार्थयेत्॥
Verse 19
देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि
देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि ॥
Verse 20
मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिवा । न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर
मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिव । न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर ॥
Verse 21
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर ॥
Verse 22
एवं पुष्पांजलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने । नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च
एवं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने । नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च ॥
Verse 23
एवं व्रतं कृतं येन न्यूनं तस्य न विद्यते । मनोभीष्टां ततः सिद्धिं लभते नात्र संशयः
एवं येन व्रतं कृतं तस्य न्यूनता न विद्यते; ततः स मनोभीष्टां सिद्धिं लभते, नात्र संशयः।
Verse 39
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटित्त्वसंहितायां शिवरात्रिव्रतोद्यापनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां “शिवरात्रिव्रतोद्यापनम्” नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
It teaches the udyāpana-vidhi (completion rite) for the Śivarātri-vrata: a fourteen-year observance framework, the trayodaśī/caturdaśī food-fast rules, temple worship on Śivarātri, maṇḍala preparation (Gaurī-tilaka), installation of kuṃbhas with dakṣiṇā, and nocturnal worship of Umā-sahita Śambhu.
The rite encodes completeness through ordered space: the maṇḍala’s auspicious geometry (bhadra/sarvatobhadra) sacralizes the field, side-placed kuṃbhas stabilize the periphery (supporting powers/guardianship logic), and the central ghaṭa marks the axis of presence. Together they ritualize ‘pūrṇatā’—the vow becomes complete when the cosmos is symbolically re-centered on Śiva-Śakti.
The chapter highlights Umā-sahita Śambhu—Śiva installed and worshipped together with Umā/Śivā (placed on the left). This paired iconography emphasizes Śiva-Śakti inseparability as the proper theological form for concluding (udyāpana) a major vrata.