Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti
अस्मिन्नध्याये सूतः कथयति यत् भारतखण्डे बदर्याश्रमे हर्यंशावतारौ नरनारायणौ दीर्घकालं पार्थिवपूजया शिवं समाराधयामासतुः। भक्ताधीनतया शङ्करः तयोः पूजार्थं लिङ्गे नित्यं प्रादुर्भवति। चिरात् सन्तुष्टः सन् वरं ददौ; तौ च लोकहिताय स्वस्वरूपेण तत्रैव स्थितिं याचेताम्। ततः स हिमालये केदारप्रदेशे ज्योति-रूपेण अवतिष्ठते, ‘केदारेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य दर्शनार्चनाभ्यां भक्तानां कामान् नित्यं पूरयति; देवाः प्राचीनर्षयश्च तत्र पूजयन्ति, महेश्वरात् इष्टफलानि लभन्ते। तपोभक्तेः स्थायीतीर्थमूर्तिकृपारूपेण शिवतत्त्वस्य प्रकाशः इति रहस्यं प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि
सूत उवाच। नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः। तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि॥
Verse 2
ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव
ताभ्यां संप्रार्थितः शम्भुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिङ्गे भक्ताधीनतया शिवः ॥
Verse 3
एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः
एवं तयोर्विष्ण्ववतारयोः शम्भुं पूजयतोः शैवयोर्धर्मपुत्रयोः चिरकालो व्यतीतः।
Verse 4
एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति
एकस्मिन्समये तत्र परमेश्वरः प्रसन्नः सन् प्रत्युवाच— प्रसन्नोऽस्मि; वरो मे व्रियतामिति।
Verse 5
इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया
इत्युक्ते तदा नरो नारायणश्च स्वयम् । लोकानां हितकाम्यया तत्र वचनमूचतुः॥
Verse 6
नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्
नरनारायणावूचतुः— यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरः स्वयम्॥
Verse 7
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः
सूत उवाच—एवं ताभ्यां तदा उक्तः, हिमसंश्रये केदारे, स्वयं शंकरो महेश्वरो ज्योतीरूपः तत्र तस्थौ।
Verse 8
ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै
ताभ्यां च पूजितः शम्भुः सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय च प्रादुरभूत् ॥
Verse 9
स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि
स्वयं स्थितस्तदा शम्भुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि ॥
Verse 10
देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्
देवाश्च पूजयन्तीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोऽभीष्टफलं तेऽपि सुप्रसन्नान्महेश्वरात् ॥
Verse 11
भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा
भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्त्यभिलषितं यतः सोऽसौ भक्ताभीष्टप्रदः सदा ॥
Verse 12
तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्
तद्दिनादारभ्य यः केदारेश्वरं भक्त्या पूजयति, तस्य दुःखं स्वप्नेऽपि अतिदुर्लभं भवति।
Verse 13
यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्
पाण्डवान् दृष्ट्वा सः माहिषं रूपमास्थितः; मायामाश्रित्य तत्रैव पलायनपरः अभवत्।
Verse 14
धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः
तत्र पाण्डवैः सः धृतः, अवाङ्मुखतया स्थितः; तैः पुच्छं च धृतं, पुनःपुनः सः प्रार्थितश्च।
Verse 15
तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः
तत्र तद्रूपेण स्थितः शिवो भक्तवत्सल इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभवत्; तद्रूपतः शिरोभागोऽपि नयपाले प्रतिष्ठितोऽभवत्।
Verse 16
स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्
स नित्यं पूजनं चकार, तथा भगवतोऽपि आज्ञां प्राप। सम्यक् पूजिते स्वयमेव शम्भौ तत्रैव स्थित्वा वरान् अदात्।
Verse 17
पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः
पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा। लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्ताः सर्वदुःखतः॥
Verse 18
तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते
तत्र केदारसंज्ञके साक्षात्-प्रकटे पवित्रक्षेत्रे स भगवान् शिवो नित्यं भारतीभिः प्रजाभिश्च यथाविधि श्रद्धया परिपूज्यते।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां “केदारेश्वरज्योतिर्लिङ्गमहात्म्यवर्णनम्” नामैकोनविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 20
तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने
तथैव तद्रूपं दर्शनात् सर्वपापैः प्रमुच्यते। बदरीवने यो गच्छति सोऽपि जीवन्नेव मुक्तो भवति।
Verse 21
दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः
नरस्य नारायणस्य च रूपं दृष्ट्वा तथा। केदारेश्वरशम्भोश्च दर्शनात् मुक्तभागी भवति, न संशयः॥
Verse 22
केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा
केदारेशभक्ताः ये तस्य मार्गस्थाः मृता अपि। तेऽपि नूनं मुक्ता भवन्त्येव; नात्र विचारणा कार्या॥
Verse 23
गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति
तत्र गत्वा भक्तिप्रीतियुतः केदारेशं सम्यक् प्रपूज्य, तत्रत्यं पवित्रोदकं पीत्वा जनः पुनर्जन्म न लभते।
Verse 24
खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः
अस्मिन्नेव भारतखण्डे विप्राः, नरनारायणेश्वरः केदारेशः सर्वैर्जीवैः सुभक्तितः प्रपूज्यः।
Verse 25
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय
अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोऽपि विशेषतः। सर्वकामप्रदः शम्भुः केदाराख्यो न संशयः।
Verse 26
एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा
एतद्वचः समाख्यातं यत्पृष्टं ऋषिसत्तमाः। श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा।
Frequently Asked Questions
Nara-Nārāyaṇa perform prolonged pārthiva worship at Badaryāśrama; Śiva, pleased, offers a boon and is requested to remain for ongoing worship and lokahita. He abides in Kedāra as Kedāreśvara, accessible for darśana and pūjā.
The liṅga and ‘jyoti-rūpa’ together model transcendence-in-immanence: devotion stabilizes a luminous divine presence into a fixed sacred locus, making metaphysical Śiva-tattva ritually and geographically encounterable.
Śiva is highlighted as Kedāreśvara, described as abiding in Kedāra in a jyoti-rūpa mode and functioning as a constant bestower of devotees’ aims through darśana and arcana.