अवंतीस्थ-ब्राह्मणकथा तथा तृतीय-ज्योतिर्लिङ्गोपाख्यान-प्रस्तावना (Avanti Brahmin Narrative and Prelude to the Third Jyotirliṅga)
अध्यायः १६ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं व्यासप्रसादजनितसर्वज्ञत्वं प्रशंसन्ति, ज्योतिर्लिङ्गकथाः श्रुत्वापि तृप्तिरपूर्णेति वदन्ति, तृतीयस्य ज्योतिर्लिङ्गस्य कथां विशेषेण याचन्ति। सूतः साधुसङ्गस्य पावनत्वं प्रतिपाद्य पापहन्त्रीं दिव्यां कथां सावधानतया श्रोतव्यामिति प्रतिजानाति। ततः कथा अवन्त्यां (उज्जयिन्यां) स्थाप्यते—सा रम्या जगत्पावनी शिवप्रियाऽङ्गिनां मोक्षदायिनी च। तत्र आदर्शो ब्राह्मणः प्रवर्तते—शुभकर्मपरः, वेदाध्ययन-वैदिककर्मनिरतः, नित्यं शिवपूजापरायणः, प्रतिदिनं पार्थिवलिङ्गपूजां करोति। स सम्यग्ज्ञानात् सर्वकर्मफलप्राप्तिं सत्पथप्राप्तिं च लभते। तस्य चत्वारः पुत्राः शिवभक्ताः पितृमातृभक्ताश्च; तेषु त्रयः क्रमशः देवप्रियः ज्येष्ठः, प्रियमেধाः द्वितीयः, कृतः तृतीयः—धर्मवाही दृढव्रतश्च—इति, अग्रिमज्योतिर्लिङ्गोपाख्यानस्य प्रस्तावना भवति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि व्यासप्रसादतः । ज्योतिषां कथां श्रुत्वा न तृप्तिर्जायतेऽस्माकम् ॥
Verse 2
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना
तस्मात्त्वं विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय नः समप्रति ॥
Verse 3
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । संगमं प्राप्तवान्विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः ॥
Verse 4
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्
अतः स्वभाग्यं मत्वा कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां शृणुत सादरम् ॥
Verse 5
अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी
अवन्ती नगरी रम्या सर्वदेहिनां मुक्तिदा। शिवप्रिया महापुण्या लोकपावनी सदा वर्तते॥
Verse 6
तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा
तत्रासीद् ब्राह्मणश्रेष्ठः शुभकर्मपरायणः। वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतः सदा॥
Verse 7
अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः
अग्न्याधानसमायुक्तः शिवपूजारतः सदा। पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः॥
Verse 8
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः
सर्वकर्मफलम् अवाप्य द्विजो वेदप्रियः सदा । सम्यग्ज्ञानपरायणः सन् सतां गतिं सम्यग् समालेभे ॥
Verse 9
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा
तस्य पुत्राश्च तादृशा एव चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमा सदा ॥
Verse 10
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः
तेषां ज्येष्ठो देवप्रियः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयः कृतनामासीत् धर्मवाही सुव्रतः ॥
Verse 11
तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम्
तेषां पुण्यप्रतापात् पृथिव्यां सुखं सम्यगैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रः निरन्तरं वर्धते तथा ॥
Verse 12
तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा
तत्र तेषां गुणाः पुण्याः सुखप्रदाः समवर्धन्त; तदा सा नगरी ब्रह्मतेजोमयी दिव्यदीप्त्या विराजिता बभूव।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यदुत्तमं वृत्तं जातं, तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठाः; यथाश्रुतं तदहं कथयामि।
Verse 14
पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्
रत्नमालापर्वते दूषणाख्यो महासुरोऽभवत्; स बलवान् दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्।
Verse 15
ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह । देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा
ब्रह्मणो वरदानात् स जगदुत्क्षोभं चकार; तेन देवा पराजिताः स्वस्थानात् निस्सारिताश्च।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां महाकालज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ‘महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 17
यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः । तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः
यावन्तो वेदधर्माः सन्ति तावन्तो दूरतः कृताः। तीर्थे तीर्थे तथा क्षेत्रे क्षेत्रे धर्मोऽपि दूरतः नीतः॥
Verse 18
अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्
अवन्ती नगरी रम्या; तत्र पुनरेकं दिव्यं दर्शनं दृश्यते। इति विचार्य तेन यत्कृतं तत् शृणुत।
Verse 19
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः । तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणो नाम महासुरः। तत्रस्थांश्च सर्वान् ब्राह्मणान् उद्दिश्य समुपाययौ॥
Verse 20
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रः, विप्रद्रोही महाखलः, चतुरो दैत्यसत्तमान् आहूय वचनं प्रोवाच।
Verse 21
दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम
दैत्य उवाच—किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वन्ति वचो मम? वेदधर्मरता एते, सर्वे दण्ड्या मते मम।
Verse 22
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः। वशे किं ब्राह्मणाः शक्या न कर्तुं, दैत्यसत्तमाः?
Verse 23
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्, तदा शिवस्य धर्मं च वेदानां परमं धर्मं च अनुसरेत्। यः तं त्यजति, स सुखसुभाग्यलोलुपो भवति।
Verse 24
अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः
अन्यथा तेषां जीवनेऽपि संशयो नूनं भविष्यति। इति मया सत्यं प्रोक्तं; अतः शङ्किताः सन्तो यूयं तत्कुरुत।
Verse 25
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा व्याप्ताः प्रलये यथा पुरा ॥
Verse 26
ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः
ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । शिवध्यानपरायणाः सन्तो न दुःखं लेभिरे तत्र ॥
Verse 27
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः
तदा ते द्विजर्षयः धैर्यं समाश्रित्य रेखामात्रा इव निश्चलाः अभवन्। परमध्यानपरायणाः ते वराकाः शिवस्य साक्षात्सन्निधौ न किंचित् चेलुः॥
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः
एतस्मिन्नन्तरे तैरेव शुभा नगरी व्याप्ता अभवत्। तैः पीडिताः लोकाः शरणं धर्मोपायं च जिज्ञासवः ब्राह्मणान् समुपाययुः, शिवभक्त्या रक्षणं प्रार्थयन्तः॥
Verse 29
लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः
लोकाः ऊचुः— स्वामिन्, इदानीं किं कर्तव्यं? दुष्टाः समुपागताः। बहवो लोकाः हिंसिताः, ते च समीपं प्राप्ताः॥
Verse 30
सूत उवाच । तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा
सूत उवाच । तेषामिति वचः श्रुत्वा वेदप्रियसुतास्तथा । ब्राह्मणास्ते सदा शंकरविश्वासिनोऽब्रुवन् ॥
Verse 31
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां नात्र विद्येत बलं दुष्टभयावहम् । न च शस्त्राणि नो सन्ति युष्मत्पक्ष्या विमुखाः पुनः ॥
Verse 32
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति
सामान्यस्यापमानो हि आश्रितस्य भवेदिह । किं पुनः सर्वसमर्थस्य शिवस्येह भविष्यति ॥
Verse 33
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात्
शिवोऽद्य रक्षां कुर्यात् प्रभुरासुरभयात् सदा । नान्यच्छरणमस्त्यत्र भक्तवत्सलशिवात् ॥
Verse 34
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्च्य पार्थिवं शिवम् । द्विजाः सम्यक् स्थिताः सर्वे ध्याननिष्ठाः समाहिताः । तावच्च दैत्येन दृष्टा विप्राः सबलेन हि ॥
Verse 35
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः
दूषणेन स वचः प्रोवाच—“हन्यतां वध्यताम्” इति। तच्छ्रुत्वा तदा द्विजाः वेदप्रियसुताः, शम्भोर्ध्यानमार्गपरायणाः, दैत्यप्रोक्तं वचो नैव जगृहुḥ।
Verse 36
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः
अथ यावत् स दुष्टात्मा तान् द्विजान् हन्तुमैच्छत्, तावदेव प्रार्थिवस्थाने सशब्दको गर्तः समभवत्।
Verse 37
गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः
ततो गर्तात् समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक्; महाकाल इति ख्यातो दुष्टहन्ता सतां गतिः।
Verse 38
महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज
महाकालोऽहमुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशाम्; खल त्वं ब्राह्मणानां समीपाद् दूरतो व्रज।
Verse 39
इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम्
इत्युक्त्वा महाकालः शङ्करस्तदा केवलं “हुं” इति हुंकारेण दूषणं सबलं द्रुतं भस्मसात्कृतवान्।
Verse 40
कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना
तेन बहु सैन्यं हतं, किंचित् सैन्यं पलायितम्; दूषणश्च तेनैव शिवेन परात्मना तत्र हतः।
Verse 41
सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह
सूर्यं दृष्ट्वा यथा सर्वशस्तमः संक्षयं याति, तथैव शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह।
Verse 42
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा
देवदुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टिः पपात ह; देवाः सर्वे समाययुः हरिब्रह्मादयस्तथा।
Verse 43
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । कृताञ्जलिपुटा द्विजाः विविधैः स्तोत्रैस्तं तुष्टुवुः ॥
Verse 44
ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः
ब्राह्मणान् समाश्वास्य सुप्रसन्नः शिवः स्वयम् । महाकालो महेश्वरः ‘वरं ब्रूत’ इति चोवाच ॥
Verse 45
तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः
तच्छ्रुत्वा ते सर्वे द्विजाः कृताञ्जलिपुटाः, भक्त्या शिवं सुप्रणम्य, संनतमस्तकाः प्रोचुः।
Verse 46
द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव
द्विजा ऊचुः— हे महाकाल महादेव, दुष्टदण्डकर प्रभो; हे शम्भो, नः मुक्तिं प्रयच्छ, हे शिव, संसाराम्बुधितः तारय।
Verse 47
अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो
अत्रैव लोकरक्षार्थं त्वया शिव स्थातव्यं हि; हे शम्भो, स्वदर्शकान् नरान् सदा प्रभो त्वं तारय।
Verse 48
सूत उवाच । इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्
सूत उवाच—एवं तैः प्रार्थितः शम्भुस्तत्र सुशोभने गर्ते तस्थौ। भक्तरक्षणार्थं तेषां च सद्गतिं दत्त्वा प्रसन्नोऽभवत्॥
Verse 49
द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च
ते द्विजाः मुक्तिमापन्नाः चतुर्दिक्षु शिवास्पदम् अभवत्। तदा लिङ्गरूपिणोऽपि क्रोशमात्रप्रमाणं प्रादुरभूत्॥
Verse 50
महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः
भूतले महाकालेश्वर इति नाम्ना शिवः प्रसिद्धः। तं दृष्ट्वा द्विजाः स्वप्नेऽपि किंचिद्दुःखं न जायते॥
Verse 51
यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः । तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च
यं यं काममपेक्ष्यैव यः तल्लिङ्गं भजते नरः। स तं तं काममवाप्नोति परत्र मोक्षमपि लभेत्॥
Verse 52
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः। समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥
Frequently Asked Questions
The sages formally petition Sūta to narrate the ‘third’ Jyotirliṅga, and Sūta begins the frame-story by relocating the discourse to Avantī and introducing exemplary Shaiva-Vedic householders whose lives become the narrative vehicle for the Jyotirliṅga account.
Avantī is presented as a mokṣa-competent sacred geography (a place where liberation is thematically near), while the daily worship of a temporary earthen liṅga symbolizes repeatable inner construction of sacred presence—discipline (niyama), purity, and focused cognition—transforming routine ritual into a stable contemplative orientation toward Śiva.
Rather than a named anthropomorphic form, the chapter foregrounds Śiva’s presence through the liṅga paradigm—specifically the Jyotirliṅga as a theophany to be narrated and the pārthiva-liṅga as a daily ritual form—linking Śiva’s transcendence to accessible, localized worship.