Kumārasya Krāuñcaparvatagamanam (Kumāra’s Departure to Mount Krāuñca)
सूतोऽनुवर्णयति—श्रवणभक्त्या पावनं पापनाशकं दिव्यं कुमारचरितम्। तारकवधप्रसिद्धः शिवपुत्रः कुमारः पृथिवीं परिभ्रम्य कैलासं प्रत्यागत्य तत्र सुरर्षिः समागत्य गणेशविवाहादिवृत्तान्तं निवेदयति, येन कुमारस्य निश्चयः विचलति। ततः स मातापितरौ प्रणम्य तयोः निवारणप्रयत्नमपि उपेक्ष्य क्रौञ्चपर्वतं जगाम। विरहदुःखिता गिरिजा शङ्करेण सान्त्विता—‘मा शुचः, पुत्रः पुनरागमिष्यति’ इति। शोकस्यावशेषे शङ्करो देवर्षीन् गणैः सह प्रेषयामास; ते कुमारं सादरं नमस्कृत्य पुनःपुनः प्रार्थयन्ति। अध्यायस्य रहस्यं—विरहसमागमौ अपि दैवीयशासनस्य शिक्षार्थं, उपदेश-प्रतिनिधि-प्रेषणैः जगद्धर्मसंस्थापनाय।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसंभवम् । यः श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
सूत उवाच। अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसम्भवम्। यः श्रुत्वा भक्तिमान् धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 2
पूर्वं चा कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् । कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्
पूर्वं च कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम्। कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्॥
Verse 3
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः । कुमारस्स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः। कुमारः शिवपुत्रस्तारकारिर्महाबलः॥
Verse 4
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह । गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह। गणेश्वरविवाहादि भ्रामयन् तं स्वबुद्धितः॥
Verse 5
तच्छुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि
तच्छ्रुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि ॥
Verse 6
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत्
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत् ॥
Verse 7
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम्
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम् ॥
Verse 8
सा यदा च न तन्मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः
सा यदा च न तन्मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः ॥
Verse 9
देवाश्च ऋषयस्सर्वे सगणा हि मुदान्विताः । कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः
देवाश्च सर्वे ऋषयश्च सगणा मुदान्विताः । कुमारानयनहेतोर्वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः ॥
Verse 10
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च । विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्
तत्र गत्वा ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च। बहुधा विनिवेद्यैनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्॥
Verse 11
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः । न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः। न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः॥
Verse 12
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवांतिकम् । स्वंस्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शंकरशासनम्
ततः पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवान्तिकम्। नत्वा स्वंस्वं स्थानं गताḥ प्राप्य शंकरशासनम्॥
Verse 13
तदा च गिरिजादेवी विरहं पुत्रसंभवम् । शंभुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते
तदा गिरिजादेवी विरहात् पुत्रसंभवहेतुः अभवत्। शंभुरपि तस्मिन्ननागते परमं दुःखं प्राप॥
Verse 14
अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा । जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः
अथ तौ सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारपरायणौ । सुस्नेहप्रेरितौ तत्र जग्मतुस्तत्स्थलं यतः स्वपुत्रः संस्थितः ॥
Verse 15
इति श्रीशिवपुराणे चतुर्थ्यां कोटि रुद्रसंहिताया मल्लिकार्जुनद्वितीयज्योतिर्लिंगवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवपुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां मल्लिकार्जुनद्वितीयज्योतिर्लिङ्गवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 16
क्रौंचे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके । तौ च तत्र समासीनौ ज्यो तीरूपं समाश्रितौ
क्रौञ्चपर्वते तस्मिन् स्वपुत्रकेन सह दूरं गते, तौ उभौ तत्र समासीनौ ज्योतीरूपं समाश्रितौ।
Verse 17
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणिपर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवपार्वत्यौ पर्वणिपर्वणि। कुमारस्य दर्शनार्थं स्वपुत्रस्यैव हि गच्छतः।
Verse 18
अमावास्यादिने शंभुस्स्वयं गच्छति तत्र ह । पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
अमावास्यादिने शम्भुः स्वयमेव तत्र निश्चयेन गच्छति; पौर्णमास्यां तत्र पार्वती ध्रुवं गच्छति।
Verse 19
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसंभवम् । लिंगं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये
तद्दिनादारभ्य मल्लिकार्जुनरूपेण प्रादुर्भूतं शिवस्यैकं लिङ्गं भुवनत्रये प्रसिद्धिमगमत्।
Verse 20
तल्लिंगं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि । मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
यस्तल्लिङ्गं समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि मुच्यते, नात्र सन्देहः; सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।
Verse 21
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यंतिकं लभेत् । जननीगर्भसंभूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः
दुःखं दूरतो याति, सुखम् अत्यन्तिकं लभेत; जननीगर्भसम्भूतं कष्टं पुनर्न वै आप्नोति।
Verse 22
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च । अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः
धनधान्यसमृद्धिः प्रतिष्ठा आरोग्यमेव च; अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते, नात्र संशयः।
Verse 23
ज्योतिर्लिंगं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे
ज्योतिर्लिङ्गं द्वितीयं प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम्; दर्शनात् सर्वसुखदं लोकहिताय कथितम्।
Frequently Asked Questions
Kumāra, after returning to Kailāsa, leaves for Mount Krāuñca despite parental restraint; Pārvatī grieves, Śiva consoles her, and devas with ṛṣis are sent to petition Kumāra to return.
Separation and return are used as a pedagogic template: grief becomes a site for Śiva’s instruction, while emissaries (devas/ṛṣis/gaṇas) symbolize ordered mediation—how divine will restores equilibrium without negating personal emotion.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara in the role of the compassionate instructor and stabilizing sovereign; Gaurī appears as Girijā/Pārvatī embodying maternal devotion and affective bhakti refined through Śiva’s counsel.