संन्यासमण्डलविधिवर्णनम् (Sannyāsa Maṇḍala Vidhi—Procedure for the Renunciate Mandala)
अस्मिन्नध्याये ईश्वरस्योपदेशरूपेण संन्यासमण्डलविधिः सूक्ष्मतया निरूप्यते। प्रथमं देशपरिक्षा गन्धवर्णरसादिलक्षणैः कृत्वा भूमिं समीकृत्य दर्पणवत् लेपयेत्। ततः द्व्यरत्निमितेन प्रमाणेन समचतुरश्रं विन्यस्य, तालपत्रेण मापनविभागं कृत्वा त्रयोदशभागविभागोऽपि निर्दिश्यते। साधकः पश्चिमाभिमुखो भूत्वा चतुर्दिक्षु नानावर्णान् दृढसूत्रान् स्थापयेत्, सूत्रसंख्या १६९ इति नियमः। मण्डले मध्यकर्णिका, बहिः कोष्ठाष्टकं दलाष्टकं च वर्ण्यते; श्वेतदलानि, पीताकर्णिका, रक्तवृत्तपरिधिश्च। दलसन्धिषु रक्तकृष्णवर्णक्रमो विधीयते। अन्ते कर्णिकायां प्रणवार्थप्रकाशकं यन्त्रं लिख्यते; अधः पीठविन्यासः, ऊर्ध्वं श्रीकण्ठस्थापनं च, मण्डले ऊर्ध्वाधरदैवततत्त्वं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । परीक्ष्य विधिवद्भूमिं गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानवितताम्बरे
ईश्वर उवाच—गन्धवर्णरसादिभिर्विधिवद्भूमिं परीक्ष्य, मनोभिलषिते देशे वितानवितताम्बरे तत्र कर्म समारभेत।
Verse 2
सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसन्निभे । अरत्नियुग्ममानेन चतुरस्रं प्रकल्पयेत्
सुप्रलिप्ते समतले महीपृष्ठे दर्पणोदर-सन्निभे । अरत्नियुग्ममानेन चतुरस्रं तत्र प्रकल्पयेत् ॥
Verse 3
तालपत्रं समादाय तत्समायामविस्तरम् । तस्मिन्भागान्प्रकुर्वीत त्रयोदशसमां कलाम्
तालपत्रं समादाय समायामाविस्तरं तत् । तस्मिन् भागान् प्रकुर्वीत त्रयोदश-समां कलाम् ॥
Verse 4
तत्पत्रं तत्र निक्षिप्य पश्चिमाभिमुखः स्थितः । तत्पूर्वभागे सुदृढं सूत्रमादाय रंजितम्
तत्पत्रं तत्र निक्षिप्य पश्चिमाभिमुखः स्थितः । तत्पूर्वभागे सुदृढं रंजितं सूत्रमादाय ॥
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासमण्डलविधिवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासमण्डलविधिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 6
कोष्ठानि स्युस्ततस्तस्य मध्यकोष्ठं तु कर्णिका । कोष्ठाष्टकं बहिस्तस्य दलाष्टकमिहोच्यते
ततः तस्य कोष्ठानि स्युः; मध्यकोष्ठं तु कर्णिका। बहिस्तस्य कोष्ठाष्टकं, दलाष्टकमिति होच्यते॥
Verse 7
दलानि श्वेतवर्णानि दलाष्टकमिहोच्यते । दलानि श्वेतवर्णात्रि समग्राणि प्रकल्पयेत् । पीतरूपां कर्णिकां च कृत्वा रक्तं च वृत्तकम्
इह श्वेतवर्णानि दलानि कृत्वा दलाष्टकं प्रकल्पयेत्। समग्राणि श्वेतवर्णानि दलानि विधाय, पीतरूपां कर्णिकां कृत्वा रक्तं च वृत्तकं लिखेत्॥
Verse 8
वनभिद्दलदक्षं तु समारभ्य सुरेश्वरि । रक्तकृष्णाः क्रमेणैव दलसन्धीन्विचित्रयेत्
हे सुरेश्वरि, दक्षिणपार्श्वस्थितं दलं समारभ्य क्रमेणैव दलसन्धिषु रक्तकृष्णवर्णैर्विचित्रयेत्।
Verse 9
कर्णिकायां लिखेद्यंत्रं प्रणवार्थप्रकाशकम् । अधः पीठं समालिख्य श्रीकण्ठं च तदूर्ध्वतः
कर्णिकायां प्रणवार्थप्रकाशकं यन्त्रं लिखेत्। अधः पीठं समालिख्य तदूर्ध्वतः श्रीकण्ठं विन्यसेत्।
Verse 10
तदुपर्य्यमरेशं च महाकालं च मध्यतः । तन्मस्तकस्थं दण्डं च तत ईश्वरमालिखेत्
तदुपरि अमरेशं च मध्ये महाकालमेव च । तन्मस्तके दण्डं लिखेत् ततः ईश्वरमालिखेत् ॥
Verse 11
श्यामेन पीठं पीतेन श्रीकण्ठं च विचित्रयेत् । अमरेशं महाकालं रक्तं कृष्णं च तौ क्रमात्
श्यामेन पीठं पीतेन श्रीकण्ठं विचित्रयेत् । अमरेशं रक्तवर्णं महाकालं कृष्णवर्णं क्रमात् ॥
Verse 12
कुर्यात्सुधूम्रं दण्डं च धवलं चेश्वरं बुधः । एवं यंत्रं समालिख्य रक्तं सद्येन वेष्टयेत्
सुधूम्रवर्णं दण्डं च धवलवर्णं चेश्वरं बुधः कुर्यात् । एवं यन्त्रं समालिख्य रक्तवस्त्रेण सद्य एव वेष्टयेत् ॥
Verse 13
तदुत्थेनैव नादेन विद्यादीशानमीश्वरि । तद्वासपंक्तीर्गृह्णीयादाग्नेयादिक्रमेण वै
तदुत्थेनैव नादेन विद्यादीशानमीश्वरि । आग्नेयादिक्रमेणैव तद्वासपङ्क्तीर्गृह्णीयात् ॥
Verse 14
कोष्ठानि कोणभागेषु चत्वार्येतानि सुन्दरि । शुक्लेनापूर्य्य वर्णादि चतुष्कं रक्तधातुभिः
हे सुन्दरि, कोणभागेषु एतानि चत्वारि कोष्ठानि सन्ति। तानि शुक्लद्रव्येण पूरयित्वा, रक्तधातुभिः वर्णादिचतुष्कं सम्यक् विन्यसेत्।
Verse 15
आपूर्य्य तानि चत्वारि द्वाराणि परिकल्पयेत् । ततस्तत्पार्श्वयोर्द्वंद्वं पीतेनैव प्रपूरयेत्
आपूर्य तानि चत्वारि द्वाराणि परिकल्पयेत्। ततस्तत्पार्श्वयोर्द्वन्द्वं पीतेनैव प्रपूरयेत्।
Verse 16
आग्नेयकोष्ठमध्ये तु पीताभे चतुरस्रके । अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं रक्ताभं पीतकर्णिकम्
आग्नेयकोष्ठमध्ये तु पीताभे चतुरस्रके। अष्टपत्रं लिखेत् पद्मं रक्ताभं पीतकर्णिकम्।
Verse 17
हकारं विलिखेन्मध्ये विन्दुयुक्तं समाहितः । पद्मस्य नैरृते कोष्ठे चतुरस्रन्तदा लिखेत्
समाहितचित्तः मध्ये बिन्दुयुक्तं हकारं विलिखेत् । ततः पद्मस्य नैरृतकोष्ठे तदा चतुरस्रं लिखेत् ॥
Verse 18
पद्ममष्टदलं रक्तं पीतकिंजल्ककर्णिकम् । शवर्गस्य तृतीयन्तु षष्ठस्वरसमन्वितम्
रक्तमष्टदलपद्मं पीतकिञ्जल्ककर्णिकम् । तत्र शवर्गतृतीयाक्षरं षष्ठस्वरयुतं ध्यायेत् ॥
Verse 19
चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् । एतद्बीजवरं भद्रे पद्ममध्ये समालिखेत्
चतुर्दशस्वरोपेतं बिन्दुनादविभूषितम् । एतद्बीजवरं भद्रे पद्ममध्ये समालिखेत् ॥
Verse 20
पद्मस्येशानकोष्ठे तु तथा पद्मं समालिखेत् । कवर्गस्य तृतीयं तु पंचमस्वरसंयुतम्
पद्मस्येशानकोष्ठेऽपि पद्मचिह्नं समालिखेत् । तत्र कवर्गस्य तृतीयाक्षरं पञ्चमस्वरयुतं न्यसेत् ॥
Verse 21
विलिखेन्मध्यतस्तस्य बिन्दुकण्ठे स्वलंकृतम् । तद्बाह्यपंक्तित्रितये पूर्वादिपरितः क्रमात्
तस्य मध्यत एव बिन्दुकण्ठं स्वलङ्कृतं विलिखेत् । तद्बाह्यपङ्क्तित्रितये पूर्वादिपरितः क्रमात् ॥
Verse 22
कोष्ठानि पंच गृह्रीयाद्गिरिराजसुते शिवे । मध्ये तु कर्णिकां कुर्यात्पीतां रक्तं च वृत्तकम्
कोष्ठानि पञ्च गृह्णीयाद् गिरिराजसुते शिवे । मध्ये तु कर्णिकां कुर्यात् पीतां रक्तं च वृत्तकम् ॥
Verse 23
दलानि रक्तवर्णानि कल्पयेत्कल्पवित्तमः । दलबाह्ये तु कृष्णेन रंध्राणि परिपूरयेत्
दलानि रक्तवर्णानि कल्पयेत् कल्पवित्तमः । दलबाह्ये तु कृष्णेन रन्ध्राणि परिपूरयेत् ॥
Verse 24
आग्नेयादीनि चत्वारि शुक्लेनैव प्रपूरयेत् । पूर्वे षड्बिन्दुसहितं षट्कोणं कृष्णमालिखेत्
आग्नेयादीनि चत्वारि शुक्लेनैव प्रपूरयेत् । पूर्वे षड्बिन्दुसहितं षट्कोणं कृष्णमालिखेत् ॥
Verse 25
रक्तवर्णं दक्षिणतस्त्रिकोणं चोत्तरे ततः । श्वेताभमर्द्धचन्द्रं च पीतवर्णं च पश्चिमे
दक्षिणे रक्तवर्णं ध्यायेत्, तत उत्तरे त्रिकोणं; श्वेताभमर्धचन्द्रं च, पश्चिमे पीतवर्णं च—एवं दिक्क्रमात् पवित्रचिह्नानि विन्यसेत्।
Verse 26
चतुरस्रं क्रमात्तेषु लिखेद्बीजचतुष्टयम् । पूर्वे बिन्दुं समालिख्य शुभ्रं कृष्णं तु दक्षिणे
ततस्तेषु क्रमात् चतुरस्रं लिखेत्, बीजचतुष्टयं च न्यसेत्। पूर्वे बिन्दुं समालिख्य, दक्षिणे शुभ्रं कृष्णं च विन्यसेत्।
Verse 27
उकारमुत्तरे रक्तं मकारं पश्चिमे ततः । अकारं पीतमेवं तु कृत्वा वर्णचतुष्टयम्
उत्तरे उकारं रक्तवर्णं विन्यसेत्; ततः पश्चिमे मकारं न्यसेत्। अकारं पीतवर्णं च स्थापयेत्—एवं वर्णचतुष्टयं सम्यक् विन्यसेत्।
Verse 28
सर्वोर्द्ध्वपंक्त्यधः पंक्तौ समारभ्य च सुन्दरि । पीतं श्वेतं च रक्तं च कृष्णं चेति चतुष्टयम्
सुन्दरि, सर्वोर्द्ध्वपङ्क्त्यधःपङ्क्तौ समारभ्य पीतं श्वेतं च रक्तं च कृष्णं चेति चतुष्टयं भवति।
Verse 29
तदधो धवलं श्यामं पीतं रक्तं चतुष्टयम् । अधस्त्रिकोणके रक्तं शुक्लं पीतं वरानने
तदधो धवलं श्यामं पीतं रक्तं चतुष्टयम्; अधस्त्रिकोणके रक्तं शुक्लं पीतं, वरानने।
Verse 30
एवन्दक्षिणमारभ्य कुर्यात्सोमान्तमीश्वरि । तद्बाह्यपंक्तौ पूर्वादिमध्यमान्तं विचित्रयेत्
एवन्दक्षिणमारभ्य कुर्यात्सोमान्तमीश्वरि । तद्बाह्यपंक्तौ पूर्वादिमध्यमान्तं विचित्रयेत् ॥
Verse 31
पीतं रक्तं च कृष्णं च श्यामं श्वेतं च पीतकम् । आग्रेय्यादि समारभ्य रक्तं श्यामं सितं प्रिये
पीतं रक्तं च कृष्णं च श्यामं श्वेतं च पीतकम् । आग्रेय्यादि समारभ्य रक्तं श्यामं सितं प्रिये ॥
Verse 32
रक्तं कृष्णं च रक्तं च षट्कमेव प्रकीर्तितम् । दक्षिणाद्यं महेशानि पूर्वावधि समीरितम्
रक्तं कृष्णं च रक्तं च षट्कमेव प्रकीर्तितम् । दक्षिणाद्यं महेशानि पूर्वावधि समीरितम् ॥
Verse 33
नैरृताद्यन्तु विज्ञेयमाग्नेयावधि चेश्वरि । वारुणं तु समारभ्य दक्षिणावधि चेरितम
हे ईश्वरि, नैरृतदिशः आरभ्य आग्नेयावधि यत् सीमाविभागं विज्ञेयम्। तथा वारुणदिशः समारभ्य दक्षिणावधि यथोक्तं निरूपितम्॥
Verse 34
वायव्याद्यं महादेवि नैरृतावधि चेरितम् । सोमार्थं परमेशानि वारुणावधि चेरितम्
हे महादेवि, वायव्याद्यं नैरृतावधि चेरितम्। हे परमेशानि, सोमार्थं वारुणावधि चेरितम्॥
Verse 35
ईशानाद्यं तु विज्ञेयं वायव्यावधि चाम्बिके । इत्युक्तो मण्डलविधिर्मया तुभ्यं च पार्वति
अम्बिके, ईशानदिश आरभ्य वायव्यपर्यन्तं ज्ञेयम्। एवं मण्डलविधिर्मया तुभ्यं पार्वति सम्यगुक्तः॥
Verse 36
एवं मण्डलमालिख्य नियतात्मा यतिस्स्वतः । सौरपूजां प्रकुर्वीत स हि तद्वस्तुतत्परः
एवं मण्डलमालिख्य नियतात्मा यतिः स्वयम्। सौरपूजां प्रकुर्वीत तत्तत्त्वे स हि तत्परः॥
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a theological-ritual argument: correct sacred geometry and consecrated materials can embody mantra-meaning—especially the praṇava—so that the maṇḍala becomes a functional interface between practitioner and Shiva-tattva.
The lotus-like structure (central karṇikā with eight petals) encodes a cosmological and psychophysical map: the center signifies the unifying mantra-source (praṇava), while petals/compartments represent ordered manifestation. Color prescriptions operate as semiotic constraints—white (purity/clarity), yellow (central potency/authority), red (activation/limit), and red-black junctions (differentiation and protective boundary logic).
Śiva is highlighted as Īśvara (the instructing Lord) and as Śrīkaṇṭha positioned in the yantra schema, indicating a specific iconic-theological placement within the maṇḍala; Gaurī is not foregrounded in the sampled verses of this adhyāya.