
अध्यायः २१ मुक्तयतिदेहसंस्कारस्य गुह्यरहस्यं प्रकाशयति। वामदेवः कार्त्तिकेयम् पृच्छति—मुक्तशिवभावनिष्ठयतीनां दाहकर्म कुतो न विधीयते, किमर्थं तेषां खननं श्रूयते इति। सूतः सुब्रह्मण्येन ईश्वरात् पूर्वं श्रुतं, भृगवे शिवयोगिने कथितं च अन्तरुपदेशं निवेदयति। एषा विद्या सर्वत्र न दातव्या; शान्ताय शिवभक्तियुक्ताय शिष्यायैव। समाधिकृतशिवभावनिष्ठो यतिः ‘परिपूर्णशिव’ इति निर्दिश्यते; असमाधिस्थचञ्चलसाधकाय उपायाः प्रदर्श्यन्ते। वेदान्तागमाधारितं त्रिपदार्थपरिज्ञानं, गुरूपदिष्टयोगः, यमादिनियमाः, दीक्षा-ज्ञान-साधनसमन्वयश्च शैवमोक्षमार्गरूपेण निरूप्यते।
Verse 1
वामदेव उवाच । ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म्म न विद्यते । मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया
वामदेव उवाच। ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म न विद्यते। मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया॥
Verse 2
तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम । त्वत्तोन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते
तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम। त्वत्तोऽन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते॥
Verse 3
पूर्णाहं भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपंजरात् । ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परंगतः
पूर्णाहंभावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपञ्जरात्। ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परं गताः॥
Verse 4
तेषां गतिविशेषञ्च भगवञ्छंकरात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य्य स्वशिष्यतः
तेषां गतिविशेषं च भगवञ्छङ्करात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य स्वशिष्यतः ।
Verse 5
सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रस्सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात्
सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रः सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद्भृगुणा श्रुतमीश्वरात् ।
Verse 6
सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना
सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात् सर्वज्ञेन पिनाकिना ।
Verse 7
वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् । देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै
वक्ष्येऽहं तदद्य ते ब्रह्मन्, न देयं यस्य कस्यचित्। देयं शिष्याय शान्ताय, शिवभक्तियुताय वै॥
Verse 8
समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक् । अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णश्शिवो भवेत्
समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहभुक्। अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णः शिवो भवेत्॥
Verse 9
अधैर्य्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विंदति । तदुपायम्प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु
अधैर्यचित्तो यः कश्चित् समाधिं न च विन्दति, तस्य उपायं प्रवक्ष्यामि—सावधानतया शृणु।
Verse 10
त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् । श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्
वेदान्तागमवाक्यजं त्रिपदार्थपरिज्ञानं गुरोर्मुखात् श्रुत्वा, स यमादिकं योगम् अभ्यसेत्—पाशातीतं पतिं प्रति जीवस्य नयनार्थम्।
Verse 11
तत्कुर्वन्स यतिस्सम्यक्छिवध्यानपरो भवेत् । नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः
तत्कर्म कुर्वन् यतिः सम्यक् शिवध्यानपरः स्यात्। नियमेन, मुने, नित्यं प्रणव(ॐ)ासक्तमानसः भवेत्॥
Verse 12
देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्य्यधरो यतिः । अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्
देहदौर्बल्यवशात् यदि अधैर्य्यधरो यतिः। अकामः शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्॥
Verse 13
सदाशिवानुग्रहतो नंदिना प्रेरिता मुने । आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः
सदाशिवानुग्रहतो नन्दिना प्रेरिता मुने। आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः॥
Verse 14
आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुंजवपुष्मती । अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी
आत्महन्ताकृतिः काचिज्ज्योतिःपुञ्जवपुष्मती। अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी॥
Verse 15
उत्तरायणरूपा च पंचानुग्रहतत्परा । धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी
उत्तरायणरूपा च पञ्चानुग्रहतत्परा। धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी॥
Verse 16
दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः । तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने
दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः। तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने॥
Verse 17
ताः पंचदेवता जीवान्कर्मानुष्ठान तत्परान् । गृहीत्वा त्रिदिवं यांति तत्पुण्यवशतो मुने
ताः पञ्चदेवता जीवान्कर्मानुष्ठानतत्परान्। गृहीत्वा त्रिदिवं यान्ति तत्पुण्यवशतो मुने॥
Verse 18
भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः । मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्मपूर्ववत्
भुक्त्वा स्वर्गादिभोगान् यथोक्तान् ते, तत्पुण्यक्षये पुनः। मानुषं लोकमासाद्य, पूर्ववत् जन्म भजन्ति॥
Verse 19
ताः पुनः पंचधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् । अग्न्यादिक्रमतां गृह्यं सदाशिवपदं यतिः
ताः पुनः पञ्चधा मार्गान् विभज्य भूतलादारभ्य, अग्न्यादिक्रमं गृह्णन् यतिः सदाशिवपदं प्राप्नोति॥
Verse 20
निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः । तिष्ठंत्यनुग्रहाकाराः कर्म्मण्येव प्रयोजिताः
वन्द्यचरणयोर्देवदेवस्य पृष्ठतः तान् निनीय, तेऽनुग्रहाकाराः तत्र तिष्ठन्ति, कर्मण्येव नियोजिताः॥
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां यतीनान्मरणानन्तरदशाहपर्य्यंतकृत्यवर्णनन्नामैकविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां ‘यतीनाम् मरणानन्तरदशाहपर्यन्तकृत्यवर्णनम्’ नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 22
स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशश्शंकरः सर्वनायकः
स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येऽभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशः शंकरः सर्वनायकः ॥
Verse 23
मृगटंकत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गंगोल्लासिजटाधरम्
मृगटङ्कत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गङ्गोल्लासिजटाधरम् ॥
Verse 24
अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् । इति शाखाविरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतम्
अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वदं सर्वकामदम् । इति प्रोक्तं विरक्तश्चेद्रुद्रकन्यासमावृतः ॥
Verse 25
नृत्यगीतमृदंगादिवाद्यघोषमनोहरम् । दिव्याम्बरस्रगालेप भूषणैरपि भूषितम्
नृत्यगीत-मृदङ्गादि-वाद्यघोषैर्मनोहरं, दिव्याम्बर-स्रगालेप-भूषणैरपि भूषितम्।
Verse 26
दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्यांभःपरिपूरितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चंद्रकोटिसुशीतलम्
दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्याम्भःपरिपूरितम्। सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्॥
Verse 27
मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च । भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये
मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च। भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये॥
Verse 28
निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यति दुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामान्तान्मलयानलसुप्रभाम्
निपात्य शक्तिं तीव्रतरां स्वभावादतिदुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामान्तान् मलयानलसुप्रभाम् ॥
Verse 29
अनुगृह्य महामंत्रतात्पर्यम्परमेश्वरः । पूर्णोहं भावनारूपः शंभुर स्मीति निश्चलम्
अनुगृह्य महामन्त्रतात्पर्यं परमेश्वरः । पूर्णोऽहं भावनारूपः शम्भुरस्मीति निश्चलम् ॥
Verse 30
अनुगृह्य समाधिश्च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः । रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः
अनुगृह्य समाधिं च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीम् । रव्यादिकर्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः ॥
Verse 31
आयुः क्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः
आयुःक्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः ॥
Verse 32
एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्य्यं समष्टिमत् । मुक्तिघंटापथं चेति वेदांतानां विनिश्चयः
तस्मादेतदेव पदं सर्वैश्वर्यसमष्टिमत् । मुक्तिघण्टापथं चैव वेदान्तानां विनिश्चयः ॥
Verse 33
मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेस्सत्सम्प्रदायिनः । यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परित स्तदा
मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेः सत्सम्प्रदायिनः। यतयः सानुकूलत्वात् तदा परितः तिष्ठेयुः॥
Verse 34
ततस्सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् । उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः
ततः सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात्। उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः॥
Verse 35
वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा । निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि
वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा। निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि॥
Verse 36
एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते । असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते
एतेषां सर्वेषामत्र सम एव संस्कारक्रमः प्रकीर्त्यते। येषां तु शरीराणि संस्कारैर्न संस्कृतानि, तेषां शिवानुशासनानुग्रहस्थितानां दौर्गत्यं न जायते॥
Verse 37
संन्यस्य सर्वकर्म्माणि शिवाश्रयपरा यतः । देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति
संन्यस्य सर्वकर्माणि शिवाश्रयपराः सदा। ये तु देहं दूषयन्ति, तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति॥
Verse 38
तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः । तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते
तस्य ग्रामस्य वासिनोऽपि अतिदुःखेन पीडिताः स्युः। तस्मात् तद्दोषपरिहारार्थं विधिः एवमिहोच्यते॥
Verse 39
स तु नम हरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः । नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्
स विनम्रधीर्नमः हरिण्याय इत्यारभ्य नमः आमीवत्केभ्य इत्यन्तं तत्काले तन्मनुं प्रजपेत्॥
Verse 40
ओंमित्यन्ते जपन्देवयजनम्पूरयेत्ततः । ततश्शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर
अन्ते ओं इति जपन् देवयजनं ततः पूरयेत्। ततः, मुनीश्वर, तस्य दोषस्य शान्तिर्भवति॥
Verse 41
पुत्रादयो यथा न्यायं कुर्य्युस्संस्कारमुत्तमम् । वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु
पुत्रादयः यथान्यायं संस्कारमुत्तमं कुर्युः। तत् कृपया वक्ष्यामि, विप्र, सावधानतया शृणु॥
Verse 42
अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्
अभ्यर्च्य लिङ्गं शुद्धोदकैः स्नापयित्वा पुनरर्चयेत्। कुसुमादिभिः समभ्यर्च्य क्रमात् श्रीरुद्रचमकौ रुद्रसूक्तं च पठेत्॥
Verse 43
शंखं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च । पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्
शङ्खं पुरतः स्थापयित्वा तज्जलेन पूज्यलिङ्गं अभिषिचेत्। ततः पुष्पं शिरसि निधाय प्रणवोच्चारणेन स्वात्मानं प्रमार्जयेत्॥
Verse 44
कौपीनादीनि संत्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् । भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वांगं विधिना ततः
कौपीनादीनि परित्यज्य पुनरन्यानि शुचिवस्त्राणि धारयेत्। ततः विधिना सर्वाङ्गं भस्मना समुद्धूलयेत्॥
Verse 45
त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च । विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलंकुर्य्यात्कलेवरम्
त्रिपुण्ड्रं विधिवत् कृत्वा चन्दनेन तिलकं न्यसेत्। पुष्पैर्मालाभिश्च कलेवरं अलङ्कुर्याद् शिवपूजार्थम्॥
Verse 46
उरः कण्डशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् । रुद्राक्षमालाभरणैरलंकुर्य्याच्च मंत्रतः
उरःकण्ठशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात्। रुद्राक्षमालाभरणैरलङ्कुर्याच्च मन्त्रतः॥
Verse 47
सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च । पंचब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्
सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च। पञ्चब्रह्ममये रम्ये रथे तनुं संस्थापयेत्॥
Verse 48
ओंमाद्यैः पंचभिर्ब्रह्ममंत्रैस्सद्यादिभिः क्र्मात् । सुगंधकुसुमैर्माल्यैरलंकुर्य्याद्रथं च तम्
ॐकाराद्यैः पञ्चभिर्ब्रह्ममन्त्रैः सद्योजातादिभिः क्रमात्। सुगन्धकुसुमैर्माल्यैरलङ्कुर्याद्रथं च तम्॥
Verse 49
नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः । ग्रामम्प्रदक्षिणीकृत्य गच्छे त्प्रेतं तमुद्वहन्
नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः। ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छेत्प्रेतं तमुद्वहन्॥
Verse 50
ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा । उदीच्यम्पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः
ततः ते यतिनः सर्वे प्राच्यां वा क्वापि वा पुनः। उदीच्यां पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः॥
Verse 51
खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः । प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्
खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः। प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य्य च क्रमात्॥
Verse 52
शमीपत्रश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः । आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्
शमीपत्राणि कुसुमैः सहोत्तराग्राणि प्रसार्य, तदूर्ध्वं दर्भान् आस्तीर्य; चैलाजिनकुशोत्तरं तत्पीठं विधिवत् कल्पयेत्।
Verse 53
प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च
प्रणवेन ब्रह्ममन्त्रैश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च ॥
Verse 54
शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः
शंखतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः ॥
Verse 55
ओंमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा
ओमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा ॥
Verse 56
गंधपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत्
गन्धपुष्पैरलंकृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन्ददेत् ॥
Verse 57
दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो मंत्रेण सोदकम्
दण्डं दक्षिणहस्ते धारयेत्, वामहस्ते कमण्डलुं स्थापयेत्। हे प्रजापते, मन्त्रेण सोदकेन सह एतान् संस्कारचिह्नान् त्वदन्यः कश्चन न दद्यात्।
Verse 58
ब्रह्मजज्ञानम्प्रथममितिमंत्रेण मस्तके । स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्
‘ब्रह्मजज्ञानं प्रथमम्’ इत्यादिमन्त्रेण मस्तके स्पृशन् जपेत्। ततः भ्रुवोर्मध्ये स्पृशन् रुद्रसूक्तं जपेत्॥
Verse 59
मानो महान्तमित्यादिचतुर्भिर्मस्तकन्ततः । नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः
‘मानो महान्तम्’ इत्यादिचतुर्भिः मन्त्रैः प्रथमं मस्तकं जपेत्। ततः नारिकेलस्य शिरसि अवटं निर्भिद्य, तं सम्यक् पूरयेत्॥
Verse 60
पंचभिर्ब्रह्मभिस्स्पृष्ट्वा जपेत्स्थलमनन्यधीः । यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः
पञ्चभिः ब्रह्ममन्त्रैः स्थलम् स्पृष्ट्वा पवित्रीकृत्य, अनन्यधीः तत्र जपेत्। यः देवानाम् उपक्रम्यः, यश्च परः—स एव महादेवो महेश्वरः॥
Verse 61
इति जप्त्वा महादेवं सांबं संसारभेषजम् । सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्
इति जप्त्वा महादेवं साम्बं संसारभेषजम् । सर्वज्ञं स्वातन्त्र्ययुक्तं सर्वानुग्रहकारकम् पूजयेत् ॥
Verse 62
एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् । मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोपये नोपलेपयेत्
एकारत्निसमुत्सेधं मृदा पीठं प्रकल्प्याथ । अरत्निद्वयविस्तीर्णं गोपये नोपलेपयेत् ॥
Verse 63
चतुरस्रं च तन्मध्ये गंधाक्षतसमन्वितेः । सुगंधकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्
चतुरस्रं ततः कृत्वा तन्मध्ये गन्धाक्षतसमन्विते। सुगन्धकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्॥
Verse 64
प्रणवेन ततो दयाद्धूपदीपौ पयोहविः । दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्य्याच्च पंचधा
प्रणवेन ततः दद्याद् धूपदीपौ पयोहविः। दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याच्च पञ्चधा॥
Verse 65
प्रणवं द्वादशावृत्त्वा संजप्य प्रणमेत्ततः । दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद्ब्रह्माद्यम्प्रणवेन च
प्रणवं द्वादशकृत्वा जप्त्वा ततः प्रणमेत्। अनन्तरं दिग्विदिक्क्रमतो ब्रह्मादिदेवेभ्यः प्रणवसहितं नैवेद्यादिकं दद्यात्॥
Verse 66
एवं दशाहपर्य्यंतं विधिस्ते समुदाहृतः । यतीनां मुनिवर्य्याथैकादशाहविधिं शृणु
एवं दशाहपर्यन्तं विधिः सम्यक् प्रदर्शितः। हे मुनिवर, इदानीं यतीनां एकादशाहविधिं शृणु॥
The chapter advances a theological argument about differential funerary rites: liberated ascetics established in Śiva-bhāva are not subject to ordinary cremation rites; instead, burial is discussed as appropriate, and the rationale is explained through a guru-lineage disclosure attributed to Śiva and transmitted via Bhṛgu.
The rahasya lies in treating the yogin’s body not as a karmic remainder requiring purificatory fire, but as a locus transformed by samādhi and Śiva-identification; thus the rite (e.g., khanana/burial) becomes a marker of realized status, and the secrecy/eligibility rules encode the Shaiva principle that higher practice is safeguarded by adhikāra.
Rather than a new iconic form of Śiva or Gaurī, the chapter highlights Śiva as the omniscient teacher (Pinākin/Īśvara) and emphasizes the realized state “paripūrṇa-śiva” as an experiential manifestation of Śiva-tattva in the liberated yati.