गुरुत्व-परम्परा-शौचविधि-प्रश्नः (Questions on Guruhood, Lineage, and Purificatory Discipline)

Verse 1

शौनक उवाच । श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यम्परमाद्भुतम् । किम्पृष्टवान्वामदेवो महेश्वरसुतं तदा

शौनक उवाच । श्रुत्वा वेदान्तसारं तद् रहस्यं परमाद्भुतम् । किं पृष्टवान् वामदेवो महेश्वरसुतं तदा ॥

Verse 2

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतस्सदा । यत्स्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी

धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतः सदा । यत्सम्बन्धात् कथा जाता दिव्या परमपावनी ॥

Verse 3

इति श्रुत्वा मुनीनान्तद्वचनम्प्रेमगर्भितम् । सूतः प्राह प्रसन्नस्ताञ्छिवासक्तमना बुधः

इति श्रुत्वा मुनीनां तद्वचनं प्रेमगर्भितम् । सूतः प्रसन्नहृदयो बुधः शिवासक्तमानसः तान् प्रत्युवाच ॥

Verse 4

सूत उवाच । धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः । शृणुध्वम्मुनयस्सर्वे संवादं च तयोः पुनः

सूत उवाच । धन्याः यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः । शृणुध्वं मुनयः सर्वे संवादं तयोः पुनः ॥

Verse 5

श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् । अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः

महेशतनयस्य वचनं श्रुत्वा द्वैतनाशकम् । अद्वैतज्ञानजनकं মহান्मुनिः सन्तुष्टोऽभवत् ॥

Verse 6

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् । पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः

नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् । महामुनिः विनयेन पुनस्तत्त्वं पप्रच्छ हि ॥

Verse 7

वामदेव उवाच । भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे । गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनाम्भावितात्मनाम्

वामदेव उवाच । भगवन् सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे । एतेषां भावितात्मनां यतीनां गुरुत्वं कथं भवेत् ॥

Verse 8

जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिस्सिध्यति यद्वशात् । पारम्पर्य्यं विना नैषा मुपदेशाधिकारिता

यद्वशात् जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिः सिध्यति। पारम्पर्यं विना नैषा उपदेशाधिकारिता॥

Verse 9

एवं च क्षौरकर्मांगं स्नानञ्च कथमीदृशम् । इति विज्ञापय स्वामिन्संशयं छेत्तुमर्हसि

एवं च क्षौरकर्माङ्गं स्नानं च कथम् ईदृशम्। इति विज्ञापय स्वामिन् संशयं छेत्तुमर्हसि॥

Verse 10

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् । शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे

इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन्। शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे॥

Verse 11

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । योगपट्टम्प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते । तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच। योगपट्टं प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते। तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्॥

Verse 12

वैशाखे श्रावणेमासि तथाश्वयुजि कार्तिके । मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने

वैशाखे श्रावणे मासि तथाश्वयुजि कार्तिके । मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने ॥

Verse 13

पंचम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः । लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः

पञ्चम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः। गुरुणा लब्धानुज्ञः स्नात्वा नियतमानसः (शिवपूजाविधौ) प्रवर्तेत।

Verse 14

पर्य्यंकशौचं कृत्वा तद्वाससांगं प्रमृज्य च । द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च

पर्य्यङ्कशौचं कृत्वा तद्वाससा अङ्गं प्रमृज्य च। द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च।

Verse 15

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिम न्त्रतः । धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः

पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य ततः भस्म समादाय सद्योजातादिमन्त्रैः समुद्धूलनविधिना यथाशास्त्रं धारयेत्।

Verse 16

गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने । सच्छिष्यः साञ्जलिस्स्वाभ्यां हस्ताभ्याम्प्राङ्मुखो यथा

गुरुणा सानुकूलेन गृहीतहस्तः सच्छिष्यः, स्वाभ्यां हस्ताभ्यां साञ्जलिः कृत्वा प्राङ्मुखो यथाविधि तिष्ठेत्, मुने।

Verse 17

तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मंडपे समलंकृते । गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे

तथोपवेष्टितः सन् समलंकृते मण्डपे तिष्ठेत्; शुद्धे गुर्वासनवरे चैलाजिनकुशोत्तरे यथाविधि।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासपद्धतौ शिष्यकरणविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः॥

Verse 19

साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः । निःक्षिपेद स्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्

साधारे स्थापितं शङ्खं कुसुमादिभिरर्चयित्वा, स्त्रवर्ममन्त्रैः शोधितं सजलं तत्र निःक्षिपेत्।

Verse 20

आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडंगोक्तक्रमेण च । प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्

पूर्ववत् आपूर्य तदर्चयित्वा षडङ्गोक्तक्रमेण चरेत्; प्रणवेन तदेव द्रव्यं सप्तधा पुनरभिमन्त्रयेत्।

Verse 21

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च । संरक्षास्त्रेण तं शंखं वर्मणाथावगुण्ठयेत्

गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्च्य धूपदीपौ प्रदर्श्य च; संरक्षास्त्रेण तं शङ्खं वर्मणा अथावगुण्ठयेत्।

Verse 22

धेनुशंखाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः । पुनस्स्वपुरतश्शंखं दक्षिणे देश उत्तमे

अथ देशिकः धेनुशङ्खाख्ये मुद्रे प्रदर्शयेत्। ततः पुनः स्वपुरतः शङ्खं दक्षिणे शुभदेशे स्थापयेत्॥

Verse 23

अवगुंठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः । धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक्तत्र प्रदर्शयेत्

अवगुण्ठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः। धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक्तत्र प्रदर्शयेत्॥

Verse 24

साधारं शोधितं शुद्धं घटन्तन्तुपरिष्कृतम् । धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्

साधारं शोधितं शुद्धं घटं तन्तुपरिष्कृतम्। धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्॥

Verse 25

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः । मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तम्मुनीश्वर

पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च पञ्चभिर्मृत्तिकाभिरपि। सुगन्धेन समायुक्तं तं लेपयेत् मुनीश्वर॥

Verse 26

वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः । तं घटं वस्तुभिश्चान्यैस्संकुर्यात्समलंकृतम्

वस्त्रैः आम्रदलैः दूर्वाग्रैः नारिकेलसुमैस्तथा। तं घटं समलंकृतं कुर्यात्, अन्यैर्वस्तुभिश्चापि संकुर्यात्॥

Verse 27

विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर । हिरण्यञ्चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्

घटे तत्र पञ्चरत्नानि विन्यसेत् मुनीश्वर। तेषां वाभावे भक्त्या हिरण्यं प्रविन्यसेत्॥

Verse 28

नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी । प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्

नीलाख्यरत्नं तथैव रत्नेषु परिगण्यते । माणिक्यं हेम च तथा प्रवालं गोमेदकं च—एतत् पञ्चरत्नं स्मृतं, यागादिषु पावनेषु कर्मसु प्रयुज्यते ॥

Verse 29

नृम्लस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्ते ऽथ देशिकः । सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्

‘नृम्लस्कम्’ इति मन्त्रं सम्प्रोच्य, अन्ते च ‘ग्लूम्’ इति देशिकः । सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलमनाः शम्भुं समर्चयेत् ॥

Verse 30

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः । पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्

आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः । पञ्चावरणमार्गेण देवं समावाह्य पूजयेत् ॥

Verse 31

निवेद्य पायसान्नञ्च तांबूलादि यथा पुरा । नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्

निवेद्य पायसान्नं च ताम्बूलादि यथा पुरा । नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत् ॥

Verse 32

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् । सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः

प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् । सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः ॥

Verse 34

ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तके । मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्

ततः देशिकः तस्य मस्तके पवित्रैर्दर्भैः आच्छाद्य, मण्डलस्थे ईशदिग्भागे चतुरस्रं मण्डलं विधिवत् प्रकल्पयेत्।

Verse 35

तदुपर्य्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः । तत्र संस्थापयेच्छिष्यं शिशुं सानुकूलतः

तदुपरि विधानतः रम्यमासनं कल्पयित्वा, तत्र शिशुं शिष्यं सानुकूलतः संस्थापयेत्।

Verse 36

ततः कुम्भं समुत्थाय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । अभिषिंचेद्गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके

ततः कुम्भं समुत्थाय स्वस्तिवाचनपूर्वकं, गुरुः शिष्यं मस्तके प्रादक्षिण्येन अभिषिञ्चेत्।

Verse 37

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य सप्तधा ब्रह्मभि स्ततः । पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शंखोदेनाभिवेष्टयेत्

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य सप्तधा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुत्वा । पञ्चमन्त्रैश्चाभिषेकान्ते शङ्खोदकेन लिङ्गं परितो वेष्टयेत् ॥

Verse 38

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च । नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्

चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च । नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत् ॥

Verse 39

क्षालितांघ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुश्शिशुम् । हस्ताभ्यामवलंब्याथ हस्तौ मंडपमध्यतः

क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्म गुरुश्शिशुम् । हस्ताभ्यामवलम्ब्याथ मण्डपमध्यतो नयेत् ॥

Verse 40

तदंगेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः । आसने संप्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्

तदङ्गेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः । आसने संप्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम् ॥

Verse 41

पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् । स्वसनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्

पूर्वाभिमुखं तं शिष्यं तत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् । स्वासनस्थो गुरुर्ब्रूयाद्—अमलात्मा भवेति तम् ॥

Verse 42

गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः । समाधिमाचरेत्सम्यङ्मुहूर्त्तं गूढमानसः

“शिवो गुरुः परिपूर्णोऽहम्” इति निश्चयमचले स्थितः । गूढमानसः सम्यक् मुहूर्तं समाधिमाचरेत् ॥

Verse 43

पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा । सांजलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः

पश्चात् नयने उन्मील्य सानुकूलेन चेतसा । शिष्यं शुद्धं सांजलिं स्थितं पश्येत् गुरुरनाकुलः ॥

Verse 44

स्वहस्तम्भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके । दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसस्सोहमिति स्फुटम्

स्वहस्तं भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके । दक्षकर्णे स्फुटं ब्रूयात् मन्त्रं “हंसः सोऽहम्” इति ॥

Verse 45

तत्राद्याहंपदस्यार्थः शक्तयात्मा स शिवस्स्वयम् । स एवाहं शिवोस्मीति स्वात्मानं संविभावय

तत्र ‘अहम्’पदस्य मुख्योऽर्थः शक्त्यात्मा स एव शिवः स्वयम्। स एवाहं—शिवोऽस्मीति स्वात्मानं सम्यक् संविभावय॥

Verse 46

य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् । अवांतराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्

यः प्रथमं सूक्ष्मतमं अर्थतत्त्वमुपदिश्य ततः वदेत्। अवान्तरवाक्यानामपि अर्थतात्पर्यं स आदरात् प्रकाशयेत्॥

Verse 47

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिश्शृणु । तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्

वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन् सावधानमतिः शृणु। तानि धारय चित्ते हि, स ब्रूयादिति संस्फुटम्॥