प्रणवार्थ-शिवतत्त्व-निर्णयः (The Determination of Śiva as the Meaning of Praṇava)

Verse 1

श्रीब्रह्मण्य उवाच । साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर । त्वमतीव शिवे भक्तश्श्विज्ञानवतांवरः

श्रीब्रह्मण्य उवाच— साधु साधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर। त्वम् अतीव शिवे भक्तः, शिवज्ञानवताम् वरः॥

Verse 2

त्वया त्वविदितं किंचिन्ना स्ति लोकेषु कुत्रचित् । तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः

त्वया त्वविदितं किंचिन्नास्ति लोकेषु कुत्रचित्। तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः॥

Verse 3

लोकेस्मिन्पशवस्सर्व्वे नानाशास्त्रविमोहिताः । वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया

लोकेऽस्मिन् पशवः सर्वे नानाशास्त्रविमोहिताः। वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया॥

Verse 4

न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थम्महेश्वरम् । सगुणन्निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकम्परम्

न जानाति परं साक्षात् प्रणवार्थं महेश्वरम्। सगुणं निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकं परम्॥

Verse 5

दक्षिणम्बाहुमुद्धृत्य शपथम्प्रब्रवीमि ते । सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः

दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य शपथं प्रब्रवीमि ते। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः॥

Verse 6

प्रणवार्थश्शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्त्तितः । श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च

प्रणवार्थः शिवः साक्षात् प्राधान्येन प्रकीर्तितः । श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च ॥

Verse 7

यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं यस्य वे विद्वान्न बिभेति कुतश्च न

यतः वाचो मनसा सह अप्राप्य निवर्तन्ते, यस्य तद् आनन्दं विद्वान् वेत्ति—स कुतश्चन न बिभेति।

Verse 8

यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते

यस्मात् सर्वं जगदिदं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकं, भूतेन्द्रियग्रामैः सह, प्रथमं सम्प्रसूयते।

Verse 9

न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन । यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः

न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन । यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः ॥

Verse 10

यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः । सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम्

यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः । सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम् ॥

Verse 11

यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः । सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः

यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः । सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः ॥

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 13

तदीयन्त्रिविधंरूपं स्थूलं सूक्ष्मं परन्ततः । ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने

तस्य तत्त्वं त्रिविधं रूपं—स्थूलं सूक्ष्मं च परं परतः। तस्मात् मुमुक्षुभिः नित्यं ध्येयं, योगिभिः क्रमशः यथाक्रमं, मुने॥

Verse 14

निष्कलस्सर्व्वदेवानामादिदेवस्सनातनः । ज्ञानक्रियास्वभावो यः पर मात्मेति गीयते

स निष्कलः सर्वदेवानाम् आदिदेवः सनातनः। यस्य स्वभावो ज्ञानं क्रिया च, स परात्मेति गीयते॥

Verse 15

तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिस्साक्षात्सदाशिवः । पञ्चमंत्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः

तस्य देवाधिदेवस्य मूर्तिः साक्षात् सदाशिवः। पञ्चमन्त्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः॥

Verse 16

शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः । पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपंचनयनः प्रभुः

स प्रभुः शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिमान् आसीत्। पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपञ्चनयनः सार्वभौमेश्वरः॥

Verse 17

ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः । अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्

ईशानमुकुटोपेतः स पुरातनः पुरुषास्यः। अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्॥

Verse 18

सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः । सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडंगीकृतविग्रहः

तन्मूर्तिः सद्यपाद इति ख्याता साक्षात्सकलनिष्कलः। सर्वज्ञत्वादिषट्शक्तिभिः षडङ्गीकृतविग्रहः॥

Verse 19

शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पंकजविराजितः । स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः

शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पङ्कजविराजितः। स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः॥

Verse 20

मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससार्गतः । समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्

मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससारतः। समष्टिव्यष्टिभावार्थं प्रणवात्मकं वक्ष्यामि॥

Verse 21

उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् । चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने

उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् । चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने ॥

Verse 22

त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः । शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः

त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः । शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः ॥

Verse 23

त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् । श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्

त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् । श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित् ॥

Verse 24

श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म्म कुर्व्व न्सिद्धिमवाप्स्यति । इत्युक्तम्परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना

श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म यः करोति स सिद्धिमवाप्नोति—इति परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना प्रोक्तम्।

Verse 25

वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् । तत्सायुज्यं गतास्सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः

वर्णाश्रमाचारपुण्यैः परमेश्वरमभ्यर्च्य बहवो मुनिसत्तमाः सर्वे तत्सायुज्यं गताः।

Verse 26

ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना । पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्

श्रुतिराह—मुनयो ब्रह्मचर्येण तृप्यन्ति, देवा यज्ञक्रियामार्गेण, पितरः प्रजया तृप्ता इति।

Verse 27

एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः । शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः

एवं ऋणत्रयात् मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः; शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः।

Verse 28

तपस्वी विजिताहारो यमाय योगम भ्यसेत् । यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा

तपस्वी विजिताहारः यमाय योगम् अभ्यासेत्, यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा।

Verse 29

एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्व्वकर्म्माणि विन्यसेत् । सन्यस्य सर्व्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्

एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्वकर्माणि विन्यसेत्; संन्यस्य सर्वकर्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्।

Verse 30

सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा । सर्व्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्म नाम्

सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा; सर्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्मनाम्।

Verse 31

तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया । तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु

लोकानुग्रहकाम्यया तत्प्रकारमहं वक्ष्ये; महाप्राज्ञ, तव स्नेहात् सावधानतया शृणु।

Verse 32

सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदांतज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपगच्छेत्स यतिर्म्मतिमतां वरम्

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम्। मतिमतां वरम् आचार्यम् उपगच्छेत् स यतिः॥

Verse 33

तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः । दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः

तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः। दीर्घदण्डप्रणामाद्यैः यत्नतः तोषयेत् सुधीः॥

Verse 34

यो गुरु्स्स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुस्स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारन्निवेदयेत्

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तः यः शिवः स गुरुः स्मृतः। इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्॥

Verse 35

लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती । शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः

गुरोर्लब्धानुज्ञः स द्वादशाहं पयोव्रतं समाचरेत्। शुक्लपक्षे विधानेन चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा॥

Verse 36

प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः । गुरुमाहूय विधिना नांदीश्राद्धं समारभेत्

प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्यक्रियः सुधीः। गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं समारभेत्॥

Verse 37

विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावंतः प्रकीर्त्तिताः । देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णु महेशाः कथितास्त्रयः

विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावन्तः प्रकीर्तिताः। देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णुमहेशास्त्रयः प्रकीर्तिताः॥

Verse 38

ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः । देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्त्तिताः

ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः। देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्तिताः॥

Verse 39

चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः । भूतश्राद्धे पंच महाभूतानि च ततः परम्

मानुषश्राद्धे सनकादयश्चत्वारो मुनीश्वराः स्मर्तव्याः पात्रतया। भूतश्राद्धे ततोऽनन्तरं पञ्च महाभूतानि समर्प्यन्ते॥

Verse 40

चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः । पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः

चक्षुरादीनामिन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्च चतुर्विधः—एते पितृश्राद्धे ज्ञेयाः। पितृश्राद्धे पिता त्रिविधः—पिता पितामहः प्रपितामहश्च॥

Verse 41

मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही । आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ

मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही; आत्मश्राद्धे तु चत्वारः—आत्मा पितृपितामहौ।

Verse 42

प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्त्तिताः । मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः

प्रपितामहनामानि च सपत्नीकाः प्रकीर्तिताः; मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः।

Verse 43

प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् । आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः

प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान्; आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः।

Verse 44

समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः

समस्तसमृद्धिप्राप्तिहेतवः, आपत्कुलधूमकेतवः, अपारसंसारसमुद्रसेतवः—ब्राह्मणपादरेणवो मां पुनन्तु।

Verse 45

आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहिता र्थार्पणकामधेनवः । समस्ततीर्थांबुपवित्रमूर्त्तयो रक्षंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः

आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः, समीहितार्थार्पणकामधेनवः, समस्ततीर्थाम्बुपवित्रमूर्तयः—ब्राह्मणपादपांसवो मां रक्षन्तु।

Verse 46

इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टांगं भुवि दण्डवत् । स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्

इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टाङ्गं भुवि दण्डवत्। स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्॥

Verse 47

सपवित्रकरश्शुद्ध उपवीती दृढासनः । प्राणायामत्रयं कुर्य्या च्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः

सपवित्रकरः शुद्ध उपवीती दृढासनः। प्राणायामत्रयं कुर्याच्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः॥

Verse 48

मत्संन्यासांगभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा । श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै

मत्संन्यासाङ्गभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा। श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै॥

Verse 49

विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम् । एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम्। एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्॥

Verse 50

उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् । पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्

उपस्पृश्य शुद्ध्यर्थं समुत्थाय च ततः परम् । वरणक्रममारभेत् पवित्रपाणिरादरात् ॥ पाणी संस्पृश्य विधिवद् ब्राह्मणयोर्द्वयोः करौ । तयोः पाणीन् समालम्ब्य वदेद् यज्ञकृतां वचः ॥

Verse 51

विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि

“विश्वेदेवार्थ” इत्यादिशब्दैः आरभ्य, “क्षण” इत्यपि पदेन सह— एते शब्दा युवाभ्यां प्रोक्ताः।

Verse 52

प्रसादनीय इत्यन्तं सर्व्व त्रैवं विधिक्रमः । एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्

प्रसादनीयादारभ्य “प्रसादनीय” इत्यन्तं सर्वः त्रैवो विधिक्रमः एवमुक्तः। एवं वरणं समाप्य, ततः मण्डलानि प्रकल्पयेत्।

Verse 53

उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः । तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान्पादयोः पुनः

उदग्दिशमारभ्य दशस्थानानि अक्षतैः कृत्वाभ्यर्चनम्। तेषु क्रमेण संस्थाप्य, पुनर्ब्राह्मणान् पादयोः समुपवेशयेत्।

Verse 54

विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् । इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः

विश्वेदेवादीनां नामानि सम्यगाह्वानपूर्वकं उच्चरेत्। ततः ‘इदं वः पाद्यम्’ इति वदन् कुशपुष्पाक्षतोदकैः सह पाद्यं समर्पयेत्।

Verse 55

पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालितांघ्रिरुदङ्मुखः । आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च

पाद्यं दत्त्वा ततः स्वयमपि उदङ्मुखः पादौ प्रक्षाल्य। आचम्य च युग्मक्लृप्तेषु आसनेषु तान् उपवेश्य च।

Verse 56

विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् । इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः

विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् । इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः

Verse 57

अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि । भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्

अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे ‘विश्वेदेवार्थम्’ इत्यपि वदन्, तौ निमन्त्रितौ ‘क्षणं तिष्ठतम्’ इति संबोध्य, अनन्तरं ‘क्रियताम्’ इति वदेत्—एवं कर्म प्रवर्तयेत्।

Verse 58

प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् । वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुंगवौ

‘प्राप्नुताम्’ इति सादरं सम्प्रोच्य, ‘भवन्ताव्’ इति तौ संबोधयेत्। तौ च ब्राह्मणपुंगवौ ‘प्राप्नुयाव’ इति प्रत्यवदेताम्।

Verse 59

संपूर्णमस्तु संकल्पसिद्धिरस्त्विति तान्प्रति । भवन्तोऽनुगृह्णंत्विति प्रार्थयेद्द्विजपुंगवान्

‘संपूर्णमस्तु, संकल्पसिद्धिरस्तु’ इति तान् प्रति वदेत्। ‘भवन्तोऽनुगृह्णन्तु’ इति द्विजपुंगवान् प्रार्थयेत्।

Verse 60

ततश्शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च । अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक्पृथक्

ततः शुद्धकदल्यादिपात्रेषु सम्यक् क्षालितेषु, अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा, दर्भैः पृथक्पृथक् विभागं कुर्यात्।

Verse 61

परिस्तीर्य्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च । हस्ताभ्यामवलंब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्

तत्र स्वयमेव परिस्तीर्य ततः सलिलेन परिषिच्य । अनन्तरं द्वाभ्यां हस्ताभ्यां प्रत्येकं पात्रमादरात् समुद्धृत्यावलम्बयेत् ॥

Verse 62

पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् । देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्

“पृथिवी ते पात्रम्” इत्यादिमन्त्रेण विधिं कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् । देवादींश्च चतुर्थ्यन्तान् अनूद्याक्षतसंयुतान् समर्पयेत् ॥

Verse 63

उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः । न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः

उदग्गृहीत्वा “स्वाहा” इति देवार्थेऽन्नं पुनर्यजेत् । अन्ते “न मम” इति वदेत्—सर्वत्रायं विधिक्रमः ॥

Verse 64

यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि । न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णन्तं वन्दे साम्बमीश्वरम्

यस्य पादपद्मस्मरणात् नामजपादपि च । न्यूनं कर्मापि पूर्णतां याति—तं साम्बमीश्वरं वन्दे ॥

Verse 65

इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृत मिदं पुनः । नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः

इति जप्त्वा ततः ब्रूयात्—“मया कृतमिदं पुनः” इति । अनन्तरं यथोक्तं “नान्दीमुखश्राद्धम्” इति वदेत् ॥

Verse 66

अस्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुंगवान् । विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्

“अस्त्विति” ब्रुवन् तान् द्विजपुङ्गवान् प्रसाद्य, स्वकरस्थोदं विसृज्य, भुवि दण्डवत् प्रणमेत्॥

Verse 67

उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतम्भवतु द्विजान् । प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः

ततः उत्थाय उदारधीः द्विजान् ब्रूयात्—“अमृतं भवतु” इति। कृताञ्जलिः प्रीत्या परं प्रार्थयेत्॥

Verse 68

श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि । चित्ते सदाशिवन्ध्यात्वा जपेद्ब्रह्माणि पञ्च च

यथाविधि श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च जपेत्। चित्ते सदाशिवं ध्यात्वा ब्रह्माणि पञ्चापि पुनर्जपेत्॥

Verse 69

भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमा पय्य द्विजान्मुनः । तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः

भोजनान्ते मुनिः द्विजान् क्षमापयित्वा रुद्रसूक्तं जपेत्। ततः तेनैव मन्त्रेण पुरोऽन्ते उत्तरापोशणं दद्यात्॥

Verse 70

प्रक्षालितांघ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः । आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्

प्रक्षालितपादः कृताचमनः पिण्डदानस्थानं ततः गच्छेत् । तत्रोपविश्य प्राङ्मुखो मौनी भूत्वा प्राणायामत्रयं समाचरेत् ॥

Verse 71

नान्दीमुखोक्तश्राद्धांगं करिष्ये पिण्डदानकम् । इति संकल्प्य दक्षादिसमारभ्योदकान्ति कम्

“नान्दीमुखोक्तश्राद्धाङ्गं पिण्डदानं करिष्ये” इति संकल्प्य, दक्षादीन् आरभ्य, उदकान्तिकं यावत् विधिं समारभ्य समापयामास।

Verse 72

नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् । संस्तीर्य्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्

नव रेखाः सम्यगालिख्य, प्रागग्रान् द्वादश विभागान् क्रमात् कृत्वा, दर्भान् संस्तीर्य, दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकं विन्यसेत्।

Verse 73

तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् । स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्

तूष्णीं साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु क्रमात् दद्यात्। ततः परम् अन्येषु मातृस्थानेषु मार्जनं शौचं च कुर्यात्।

Verse 74

अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च । दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके

“अत्रेति” इति पितॄन् उच्चार्य, साक्षतोदेन पितॄन् समर्च्य, ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके अर्पणं दद्यात्।

Verse 75

तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य्य च । पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके

तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तानि उच्चार्य, ततः पिण्डत्रयं दद्यात्; स्थानपञ्चके प्रत्येकं पृथक् समर्पयेत्।

Verse 76

स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् । दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाङ्गुण्यहेतवे

स्वगृह्योक्तेन मार्गेण पिण्डान् पृथक् पृथक् दद्यात् । साक्षतं चेदं दद्याद् पितृसाङ्गुण्यहेतवे ॥

Verse 77

ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः । तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन्पुनः

हृदयाम्भोजमध्यस्थं सदाशिवं देवं ध्यायेत् । तत्पादपद्मस्मरणात् श्लोकमेतं पुनः पठेत् ॥

Verse 78

नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वश क्तितः । दत्त्वा क्षमापय्य च तान्विसृज्य च ततः क्रमात्

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य दक्षिणां स्वशक्तितः दद्यात् । तान् क्षमापय्य विसृज्य च ततः क्रमात् प्रवर्तेत ॥

Verse 79

पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नोचेज्जले क्षिपेत् । पुण्याहवाचनं त्वां भुंजीत स्वजनैस्सह

पिण्डान् उत्सृज्य गोग्रासं दद्यात्; अशक्तौ तं जले क्षिपेत्। ततः पुण्याहवाचनं कृत्वा स्वजनैः सह भोजनं भुञ्जीत॥

Verse 80

अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियस्सुधीः । उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्

अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियः सुधीः। उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितः॥

Verse 81

केशश्मश्रुनखानेव कर्म्मावधि विसृज्य च । समाष्टकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः

व्रतावधौ केशश्मश्रुनखच्छेदकर्म परित्यज्य, ततः विधानतः समाष्टकेशान् विधिवत् कारयेत्॥

Verse 82

स्नात्वा धौतपटश्शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः । भस्म संधार्य्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्

स्नात्वा धौतपटधारी शुद्धः सन् द्विराचम्य वाग्यतः। विधिना भस्म संधार्य पुण्याहवाचनं कुर्यात्॥

Verse 83

तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः । होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च

तेनाभिषिक्तः संप्रोक्ष्य शुद्धदेहस्वभावतः । ततः होमद्रव्यार्थं द्रव्यं विनियोजयेत्, आचार्याय च दक्षिणार्थं यथोचितं दद्यात् ॥

Verse 84

द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः । भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे

ततः संचितद्रव्यजातं महेशाय समर्पयेत् । द्विजेभ्यः विशेषतः भक्तेभ्यश्च प्रदाय च, गुरुरूपिणे शिवाय तदर्थं दानं दद्यात् ॥

Verse 85

वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् । दोरकौपीनवसनं दण्डाच्च क्षालितम्भुवि

वस्त्रादिदक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् । ततः क्षालितभूौ दण्डं दोरकौपीनवासनं च शुद्ध्यर्थं परिशोधयेत् ॥

Verse 86

आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् । समुद्रतीरे नद्यां वा पर्व्वते वा शिवालये

समिधादीनि होमद्रव्याणि क्रमादादाय, समुद्रतीरे नद्यां वा पर्वते वा शिवालये वा होमं कुर्यात्।

Verse 87

अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य्य स्थानमुत्तमम् । स्थित्वाचम्य ततः पूर्व्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्

अरण्येऽपि गोष्ठे वा उत्तमं स्थानं विचार्य, तत्र स्थित्वा पूर्वमाचम्य, ततः मानसमञ्जरीं कृत्वा।

Verse 88

ब्राह्ममोंकारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि । जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीऌए पुरोहितम्

ब्रह्ममन्त्रं ॐकारसहितं ‘नमो ब्रह्मणे’ इति त्रिर्जपित्वा, ततः ‘अग्निमीळे पुरोहितम्’ इति प्रथमार्चिकं ब्रूयात्।

Verse 89

अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवा नामतः । तथैतस्य समाम्नायमिषेत्वोर्ज्जे त्वा वेति तत्

अनन्तरं ‘महाव्रतम्’ इति विधिः, देवेषु नामतः स एव अग्निर्वै। अस्य च समाम्नायः—‘इषे त्वा, ऊर्जे त्वा’ इति।

Verse 90

अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये । पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह

अग्ने आयाहि वीतये; शं नो देवीरभिष्टये। इति जप्त्वा पश्चात् स विधिवद् सह मन्त्राक्षरैः क्रमानुसारं पूजां समापयामास।

Verse 91

सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः । समाम्नायस्समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः । प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च सम्वदेत्

ततः पञ्चसंवत्सरमितं नियमं समाचरेत् । समाम्नाये समाम्नाते पुनः शिक्षां वदेत् ततः । “प्रवक्ष्यामि” इति घोष्याथ वृद्ध्यैच्चौ च सम्वदेत् ॥

Verse 92

अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरंजसा । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि संजपेत्

“अथातो धर्मजिज्ञासा” इत्युच्चार्य पुनः स्फुटम् । “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा” वेदादीनपि संजपेत् ॥

Verse 93

ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्य्यञ्च सोमं चैव प्रजापतिम् । आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्

स एव ब्रह्मा शक्रः सूर्यः सोमः प्रजापतिः । स आत्मा चान्तरात्मा च ज्ञानात्मा च परात्परः ॥

Verse 94

परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोंतकम् । चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च

ततः प्रणवाद्यं नमोऽन्तकं चतुर्थ्यन्तं परमात्मनेऽपि जपित्वा, अनन्तरं हस्ते सक्तुमुष्टिं प्रगृह्णीयात्।

Verse 95

प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् । नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणन्प्रणवाद्यान्नमोन्तकान्

ततः प्रणवेनैव प्राश्य, द्विराचम्य, वक्ष्यमाणान् प्रणवाद्यान् नमोऽन्तकान् मन्त्रान् उपयुज्य नाभिं संस्पृशेत्।

Verse 96

आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः । आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्

आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुनः पुनः। आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्॥

Verse 97

स्वाहांतान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् । त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः

स्वाहान्तान् प्रजपेत् पश्चात् पयो दधि घृतं पृथक्। त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः॥

Verse 98

प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः । यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयञ्चरेत्

प्राङ्मुखः उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासने । यथोक्तविधिना सम्यक् प्राणायामत्रयं चरेत् ॥