Yuddha Kanda Sarga 96 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 9644 Verses

Sarga 96

युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)

युद्धकाण्ड

लङ्कायां सर्वत्र विलापशब्दं श्रुत्वा रावणो नगरस्य व्याकुलतां युद्धजन्यं च दुःखभारं ज्ञात्वा क्षणं स्थितः। ततः क्रोधभीषणरूपं धारयित्वा महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च शीघ्रं समादिश्य शिष्टान् निशाचरान् युद्धाय समाहर्तुं प्रेरयामास। अथ गर्वोक्तिभिः प्रतिज्ञाभिश्च रावणो राघवं लक्ष्मणं च यमसदनं प्रेषयिष्यामीति, खर-कुम्भकर्ण-प्रहस्त-इन्द्रजितां वधं प्रतिकर्तुमिच्छामीति, मेघसन्निभैः शरवर्षैर्वानरसेनां नाशयिष्यामीति च न्यवेदयत्। राक्षसाः शस्त्राण्यनेकविधानि गृहीत्वा रथैर्निर्गत्य नादं चक्रुः। रावणे धनुरुद्यतं तेजसा दीप्तं पुरःसरन्ति सूर्यः क्षीणप्रभः, दिशोऽन्धकारमय्यः, उल्कापातो रक्तवृष्टिश्च, मृगपक्षिणां चाशुभनादाः, तस्य वामनेत्रभुजयोः स्फुरणं च—इत्यादय उत्पाताः प्रादुरभवन्। तथापि स न निवर्तितः; ततः संग्रामो महाघोरः प्रवृत्तः, तस्य सुवर्णपुङ्खैः शरैर्वानरपङ्क्तिषु बहवो घोरव्रणाः समजायन्त।

Shlokas

Verse 1

आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले ।रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।

लङ्कायां तु कुले कुले आर्तानां राक्षसीनां करुणः परिदेवितशब्दः समुत्थितः; तं रावणः शुश्राव॥6.96.1॥

Verse 2

स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः ।बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।

स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः; रावणो भीमदर्शनः परमक्रुद्धो बभूव।

Verse 3

सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः ।राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।

सन्दश्यदशनैरोष्ठं क्रोधसम्रक्तलोचनः। राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्छितः॥

Verse 4

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।

अथ राक्षसेश्वरः समीपस्थितान् राक्षसान् उवाच—क्रोधेनाव्यक्तवाक्यः, चक्षुषा इव निर्दहन्। स महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम् आह—“शीघ्रं सैन्यानि निर्गमयत; मम एषा आज्ञा।”

Verse 5

Verse 6

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः । चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ॥

Verse 7

तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः ।कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।

ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः । कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः ॥

Verse 8

प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः ।तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥

Verse 9

अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः ।महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।

अथ रावणः क्रोधमूर्छितः प्रहस्य तान् राक्षसान् उवाच—महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम्॥

Verse 10

अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः ।राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।

अद्य धनुर्मुक्तैः बाणैः युगान्तादित्यसन्निभैः राघवं लक्ष्मणं चैव यमसादनं नेष्यामि॥6.96.10॥

Verse 11

खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहसेन्द्रजितोस्तथा—शत्रुवधादद्याहं प्रतीकारं करिष्यामि॥6.96.11॥

Verse 12

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः ।प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।

मद्बाणजलदसमूहैः समाच्छन्नं नान्तरिक्षं न दिशो न नद्यः, नापि सागराः प्रकाशत्वं धारयितुं शक्नुवन्ति।

Verse 13

अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः ।धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः धनुषा मम पतत्रिणां शरजालेन वधिष्यामि।

Verse 14

अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा ।धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।

अद्य रथेन पवनौजसा स्थित्वा धनुःसमुद्रादुद्भूतैः शरोर्मिभिः वानरसैन्यानि मथिष्यामि विदारयिष्यामि च।

Verse 15

व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।

व्याकोशपद्मवक्त्राणां पद्मकेसरवर्चसां वानराणां यूथतटाकानि अद्य गजवत् प्रमथाम्यहम्।

Verse 16

सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः ।मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।

अद्य सङ्ख्ये वानरयूथपाः सशरैर्वदनैः वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः मण्डयिष्यन्ति।

Verse 17

अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् ।मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।

अद्य युद्धे मया मुक्तेनैकेन शरेण यूथप्रचण्डानां द्रुमयोधिनां हरीणां शतं शतं भेत्स्यामि।

Verse 18

हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः ।वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।

यासां भर्ता हतो भ्राता हतश्च तनयोऽपि हतः, तासां रिपोर्वधेनाद्य अश्रुप्रमार्जनं करोमि।

Verse 19

अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।

अद्य युद्धे मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैर्वानरैर्महीं तथा करोमि, यथा तलां यत्नेनैव अवेक्ष्येत।

Verse 20

अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।

अद्य गोमायवो गृध्राश्च ये चान्ये मांसाशिनः, शत्रुमांसैः शरार्दितैः सर्वांस्तान् तर्पयिष्यामि।

Verse 21

कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः ।अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।

शीघ्रं मे रथः सज्जीक्रियताम्; धनुः क्षिप्रम् आनियताम्। अत्र ये शिष्टा निशाचराः सन्ति, ते मया सह युद्धाय अनुप्रयान्तु॥

Verse 22

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।

तस्य वचनं श्रुत्वा महापार्श्वः प्रत्युवाच। तत्र स्थितान् बलाध्यक्षान्— ‘बलं संत्वर्यताम्’ इति— आज्ञापयामास॥

Verse 23

बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे ।चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।

अथ बलाध्यक्षाः सम्रब्धाः लघुपराक्रमाः। लङ्कां गृहेगृहे पर्यटन्तः तान् राक्षसान् चोदयामासुः॥

Verse 24

ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।

ततो मुहूर्तात् भीमदर्शनाः राक्षसाः निष्पेतुः। ते भीमवदनाः नदन्तः नानाप्रहरणैर्भुजैः समायुक्ताः प्रादुरभवन्॥

Verse 25

अथ बलाध्यक्षः रावणाज्ञया सत्वरः द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् आनयत्। तदा भीमः स्वतेजसा दीप्यमानः रावणः तम् आरुरोह॥

Verse 26

यष्टिभिः शुद्धैः, विमलैश्चक्रैः, निशितैश्च परश्वथैः; भिन्दिपालैः शतघ्नीभिः तथा अन्यैश्च वरायुधैः सुसज्जिताः प्रायुः।

Verse 27

अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया ।द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् ।आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।

Verse 28

ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।।रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।

ततः रावणः सहसा प्रयातः, बहुभिः राक्षसैर्वृतः। सत्त्वगाम्भीर्याद् मेदिनीं दारयन्निवाभवत्॥

Verse 29

रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ। विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा॥

Verse 30

तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् ।नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।

ते तु हृष्टा विवर्धन्तो गर्वोन्नताः, मेदिनीं भिन्दन्त इव निर्गत्य, घोरनादं विमुञ्चन्तो जयकाङ्क्षिणो निर्गताः॥

Verse 31

ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः, उद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः स रावणो निर्ययौ॥

Verse 32

ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः ।द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।

ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः, तेन द्वारेण निर्ययौ यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥

Verse 33

ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः ।द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः, द्विजाश्च घोरं नेदुः, सञ्चचाल च मेदिनी॥

Verse 34

ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः ।ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।

ववर्ष रुधिरं देवः, स्खलुश्चतुरङ्गमाः; ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो, विनेदुश्चाशिवाः शिवाः॥

Verse 35

नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत ।विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।

नयनं चास्फुरद् वामं वामो बाहुरकम्पत । विवर्णवदनः साकं किञ्चिदभ्रश्यतस्वनः ॥

Verse 36

ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः ।रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः । रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥

Verse 37

अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना ।विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।

अन्तरिक्षात् पपातोल्का निराघातसमनिर्घास्वना । विनेदुरशिवा गृध्रवायसैरभिमिश्रिताः ॥

Verse 38

एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् ।निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।

एतानचिन्तयन् घोरान् उत्पातान् समवस्थितान् । निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थं कालचोदितः ॥

Verse 39

तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् ।वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् । वानराणामपि च मूर्ध्नि युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥

Verse 40

तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।

ततः कपिराक्षसानां तेषां क्रुद्धानां अन्योन्यम् आह्वयमानानां जयम् इच्छतां तुमुलं युद्धं बभूव।

Verse 41

ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः काञ्चनभूषणैः शरैः वानराणाम् अनीकेषु महत् कदनं चकार।

Verse 42

विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।

रावणेन केचिद् वलीमुखाः विकृत्तशिरसः, केचिद् विच्छिन्नहृदयाः, केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः अभवन्।

Verse 43

निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः ।केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।

केचिद् आहताः निरुच्छ्वासाः, केचित् पार्श्वेषु दारिताः, केचिद् विभिन्नशिरसः, केचिच्चक्षुर्विनाकृताः अभवन्।

Verse 44

यत्र यत्र रथेनागच्छद्दशाननः क्रोधेन विकृतविस्तीर्णनेत्रः । तत्र तत्र हरियूथपाः शरवर्षस्य वेगं सोढुं न शेकुः ॥

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to escalate personally into battle despite civic grief and repeated death-portents. Ethically, the chapter frames a leadership failure: policy driven by revenge and rage overrides prudence, counsel, and the interpretive warnings of nimittas (omens).

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga emphasizes that krodha and moha distort perception: even clear indicators of impending ruin are dismissed when ego and retaliation dominate. It also illustrates epic causality—adharma intensifies violence yet simultaneously accelerates self-destruction.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Laṅkā is presented as a city in collective distress, heard “house after house,” underscoring war’s social footprint. The battlefield threshold is marked by chariot sounds and mass sortie, while the wider cosmos (sun, directions, meteors) functions as a cultural omen-field validating the epic’s moral universe.