Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे युद्धविनाशस्य परिगणना तथा तस्य कारणानां विवेचनं दृश्यते। रावणेन प्रेषिताः पाण्डुरारुणाश्वयुक्ताः पताकाभिरलङ्कृताः सुवर्णभूषितरथाः, आयसदण्डधारिणो योधाः, मायाविनो राक्षसाश्च—ते सर्वे रामस्य तीक्ष्णैः दीप्तैः सुवर्णालङ्कृतैः शरैः निहताः; तस्याक्लिष्टकर्मत्वं पुनः पुनः प्रकाश्यते। ततः शिष्टा राक्षस्यः स्त्रियश्च समागत्य पतिपुत्रबान्धवान् विलपन्ति, वैरस्य कारणपरम्परां च चिन्तयन्ति—शूर्पणखायाः रामे दुर्मनोरथः, ततः कृतः दुष्कृतप्रहारः, तेन खरदूषणयोः विनाशः, अन्ते सीताहरणं च। रामपराक्रमस्य “पर्याप्तप्रमाण”रूपेण विराधवधः, जनस्थानविजयः, खरदूषणत्रिशिरःकबन्धवालिवधाः, सुग्रीवस्य पुनरभिषेकश्च स्मार्यन्ते; विभीषणस्य धर्म्योपदेशोऽपि रावणेन परित्यक्त इति निर्दिश्यते। समूहभयम् अधिकं भवति—लङ्का श्मशानसदृशी कल्प्यते, निमित्तानि प्रादुर्भवन्ति, रामो रुद्रविष्ण्विन्द्रान्तकसदृश इव वर्ण्यते। ब्रह्मदत्तवरस्य स्मरणेन—देवदानवराक्षसेभ्यः रावणस्याभयम्, मनुष्येभ्यस्तु न—मनुष्यावतारी राम एव तस्य विनाशहेतुरिति निश्चीयते। अन्ते स्त्रियः परस्परं परिष्वज्य दैन्येन क्रोशन्ति; युद्धं केवलं सैन्यपराजयः न, अपि तु धर्मन्यायस्य प्रतिफलनमिति सर्गः समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।
अग्निवर्णैर्वाजिभिः संयुतानां सध्वजानां रथानां सहस्रशः सहस्राणि, तथा गदापरिघयोधिनां काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणां राक्षसानां सहस्राणि च—रावणेन प्रयुक्तानि—अक्लिष्टकर्मणा रामेण दीप्तैस्तीक्ष्णैः तप्तकाञ्चनभूषणैः शरैर्निहतानि।
Verse 2
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
गदापरिघयोधिनां काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम्। राक्षसानां सहस्राणि रणमध्ये निहतान्यभवन्॥
Verse 3
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
रावणेन प्रयुक्तानि बलानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा दीप्तैस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः शरैर्निहतानि।
Verse 4
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ता हतशेषा निशाचराः। राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः॥ विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः। राक्षस्यः सह सङ्गम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्॥
Verse 5
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्नतोदरी । आससाद वने रामं कन्दर्पमिव रूपिणम् ॥
Verse 6
कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।
कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्नतोदरी । आससाद वने रामं कन्दर्पमिव रूपिणम् ॥
Verse 7
सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।
सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम् । तं दृष्ट्वा लोकनिन्द्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥
Verse 8
कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।
कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसम् । सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी ॥
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात् सा वलिनी श्वेतमूर्धजा अप्रतिरूपा च, अकार्यं सर्वलोकविगर्हितम् अपहास्यं च अकरोत्। राघवस्य प्रधर्षणं कृत्वा सा राक्षसानां तथा दूषणखरयोर्विनाशहेतुरभवत्॥
Verse 10
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च, अप्रतिरूपा सा शूर्पणखा राघवस्य प्रधर्षणं चकार।
Verse 11
तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।
तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत्; सा च सीता जनकात्मजा दशग्रीवेण रक्षसा हृता, स्ववधमार्गं निबध्नन्तीव।
Verse 12
न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।
न च दशग्रीवो जनकात्मजां सीतां प्राप्नोति; बलवता कर्मणा राघवेण सह तेनाक्षयं वैरं बद्धम्।
Verse 13
वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
वैदेहीं प्रार्थयन्तं तं विराधं राक्षसं दृष्ट्वा, रामः एक एव तं हत्वा; एतदेव तस्य पराक्रमस्य पर्याप्तं निदर्शनम्।
Verse 14
चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।
जनस्थाने भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि, अग्निशिखोपमैः शरैः निहतानि; एतदपि तस्य शौर्यस्य प्रकाशः।
Verse 15
खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
सङ्ख्ये खरश्च निहतः, दूषणस्त्रिशिराश्च तथा; आदित्यसङ्काशैः शरैः हताः—एतदेव पर्याप्तं निदर्शनम्।
Verse 16
हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
योजनबाहुः रुधिराशनः कबन्दोऽपि, क्रोधात् नादं नदन् आगतः; स हतो रामेण—एतदपि पर्याप्तं निदर्शनम्।
Verse 17
जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
बलिनं सहस्रनयनात्मजं वालिनं, मेरुसङ्काशं, रामः जघान; एतदेव तस्य पराक्रमस्य पर्याप्तं निदर्शनम्।
Verse 18
ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ऋष्यमूके वसन् सुग्रीवो दीनो भग्नमनोरथः। स राघवप्रसादेन राज्यं पुनरवाप्तवान्—एतदेव पर्याप्तं प्रमाणम्॥
Verse 19
धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।
धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वराक्षसहितं युक्तम्। विभीषणेनोक्तं तद् रावणो मोहात् न रोचयामास॥
Verse 20
विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।
यदि स्म धनदानुजो विभीषणवचः कुर्यात्। नेयं लङ्का श्मशानभूता दुःखार्ता भविष्यत्॥
Verse 21
कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
राघवेण महाबलं कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा, लक्ष्मणेन च दुर्मर्षम् अतिकायं हतं तदा। प्रियं च पुत्रम् इन्द्रजितं निहतं श्रुत्वापि रावणो नावबुध्यते॥
Verse 22
ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
मम पुत्रो हतः, मम भ्राता हतः, मम भर्ता रणमध्ये निहतः—इति शब्दो राक्षसीनां कुले कुले श्रूयते स्म॥
Verse 23
रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
रथाश्चाश्वाश्च नागाश्च शतसहस्रशो हताः; रणमध्ये शूरेण रामेण पदातयोऽपि निहताः॥
Verse 24
रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
रुद्रो वा विष्णुर्वा महेन्द्रो वा शतक्रतुः, अथवा स्वयमन्तकः—रामरूपेण नो हन्ति किम्?॥
Verse 25
हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
रामेण हतप्रवीरा वयं जीविते निराशाः; भयस्यान्तं न पश्यन्त्यः अनाथा इव विलपामहे॥
Verse 26
रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
रामहस्तात् समुत्पन्नं महाघोरं भयमिदं दशग्रीवः—शूरोऽपि दत्तमहावरः—न बुध्यते॥
Verse 27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
तं रामेण सम्युगे उपसृष्टं परित्रातुं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः शक्ताः।
Verse 28
त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
रावणस्य रणेरणे उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते; ते हि रामेण रावणस्य निबर्हणं कथयन्ति।
Verse 29
पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः रावणस्याभयं दत्तम्; मनुष्येभ्यो न याचितम्।
Verse 30
तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
तदिदं मानुषं मन्ये निःसंशयं प्राप्तं भयम्—घोरं जीवितान्तकं—रक्षसां रावणस्य च।
Verse 31
पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
वरदानेन बलिना रक्षसा पीड्यमानाः विबुधाः दीप्ततपोभिः पितामहं ब्रह्माणं सम्यगपूजयन्।
Verse 32
देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
देवतानां हितार्थाय तुष्टो महात्मा पितामहः सर्वा देवताः इदं महद्वचः उवाच।
Verse 33
अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
अद्यप्रभृति त्रिषु लोकेषु सर्वे दानवराक्षसाः नित्यं भयेन प्रावृताः शाश्वतं विचरिष्यन्ति।
Verse 34
दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
ततः सर्वैर्दैवतैः इन्द्रपुरोगमैः समागम्य वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रसादितः।
Verse 35
प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
प्रसन्नो महादेवो देवान् एतद्वचोऽब्रवीत्— वो हितार्थं नारी उत्पत्स्यति या रक्षःक्षयावहा।
Verse 36
एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
एषा सीता देवैः प्रेरिता, यथा पुरा क्षुधा दानवान् अभक्षयत्, तथा सरावणान् राक्षसान् अस्मान् भक्षयिष्यति—राक्षसघ्नी।
Verse 37
रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
दुर्विनीतस्य दुर्मतेः रावणस्यापनीतेन, अयं घोरः निष्टानकः शोकसमभिप्लुतः अस्मान् अभ्युपस्थितः।
Verse 38
तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
राघवेणोपसृष्टानां नः, लोके तं न पश्यामः यो नः शरणदो भवेत्; यथा युगक्षये कालेनेव सर्वे अभिभूयन्ते।
Verse 39
नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
महति भये तिष्ठतां नः कश्चिदपि शरणं नास्ति; वने दावाग्निवेष्टितानां करेणूनां यथा।
Verse 40
प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
प्राप्तकाले कृतकार्ये तेन पौलस्त्येन महात्मना । एवंविधं भयं दृष्ट्वा स एवैकः शरणं गतः ॥
Verse 41
इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।
इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः परस्परं सम्परिरभ्य बाहुभिः । विषेदुरार्ताऽतिभयाभिपीडिता विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical failure of kingship: Rāvaṇa’s refusal to heed Vibhīṣaṇa’s dharmic counsel and his continuation of adharma (notably Sītā’s abduction) despite clear evidence of Rāma’s capacity, thereby converting a preventable conflict into collective catastrophe.
The sarga teaches that adharma generates a chain of consequences that expands from individual misconduct to societal ruin; counsel aligned with dharma is a stabilizing force, while moha (delusion) in leadership magnifies suffering and accelerates downfall.
Laṅkā is depicted as the war’s social center of mourning and fear; Janasthāna and Ṛṣyamūka are recalled as earlier theatres of Rāma’s decisive actions, used as cultural-memory landmarks to interpret present events and validate Rāma’s prowess.